ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ

ਗੱਲ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਰਾ ਉਸਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੱਲ ਚਤੁਰਾਈ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੁੜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਲੱਗਣੋਂ ਹਟ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਹੁਨਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਉਹ ਖ਼ੂਬੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੋਈ ਕੁਝ ਲਿਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਪਲ ਦੀ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਿਆਲ ਉੱਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੋਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਮੁੱਕਣ ਦੀ ਉਡੀਕ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੋਵੇਂ ਸੁਣ ਲਈਏ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਧਿਆਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਕਲਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬੇਚੈਨ ਹਰਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਕੋਈ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ ਉਦੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਗੱਲ ਨਾਲ ਰਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵਾਕ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬਣਿਆ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘਰ ਮੁੜਦੇ ਰਾਹ ਉਹੀ ਵਾਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੀਸ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਹੀ ਸਮਝਦੇ ਰਹਿਣ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਾਕ ਵੀ ਘੜਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਕਰਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੰਮ ਹਨ ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੇ ਹਾਰਨਾ ਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਹਾਰ ਉਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਕਦੇ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘਾਟ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਕ ਲਿਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਕ। ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਘੜਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਿਣਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਔਖਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਬੈਠਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਬੋਝ ਸੀ। ਬੋਝ ਹਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸੇ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਨੁਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਿਆਰੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਇਹੀ ਹੈ।

ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਵਾਕ ਲਿਖਣਾ ਹੈ। ਬੱਸ ਉਹੀ ਇੱਕ, ਜਿਸਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿਸਦੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਘਰ ਮੁੜਦੇ ਰਾਹ ਖਿਝ ਆਉਣੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਪਲ ਵੀ ਗੱਲ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹੀ ਵਾਕ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੈ। ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨੰਬਰ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਰ ਦੇਵੇ।

ਇਹ ਚੰਗਾ ਵਾਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਵਾਕ ਸੀ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਪਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਬੱਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਵਾਕ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।