Bíbánisọ̀rọ̀ Nígbà Tí Ohun Tí Ó Wà Nínú Ewu Pọ̀

Irú ìdákẹ́jẹ́ẹ́ kan pàtó wà ṣáájú ìjíròrò tó le. Ó ti ṣe àdánwò ìlà àkọ́kọ́ náà bóyá ní ìgbà ogójì. Ẹnu rẹ ti gbẹ. Apá kan nínú rẹ ń retí pé kí ẹni kejì kọ̀sílẹ̀, tàbí kí iná jó ilé náà, ohunkóhun tó máa ti i síwájú fún ọjọ́ kan sí i. Lẹ́yìn náà wọ́n jókòó, o sì ní láti sọ̀rọ̀ ní tòótọ́.

Bóyá o ń sọ fún ẹgbẹ́ kan pé wọ́n ń gé iṣẹ́ àkànṣe wọn kúrò. Bóyá o ń jẹ́wọ́ àṣìṣe kan tí yóò ná ọ ní nǹkan. Bóyá ìjíròrò pẹ̀lú òbí, alábàákẹ́gbẹ́, ọ̀rẹ́ ni, èyí tí o ti mọ̀ pé ó lè burú. Àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ máa ń yí padà. Ìdáhùn ara kò yí padà. Ohun tó wà nínú ewu tó pọ̀ túmọ̀ sí pé ètò iṣàn ara rẹ ti pinnu pé ewu ni èyí, ara tí ó wà nínú ìhalẹ̀ kì í ṣe ohun tí a kọ́ fún ìfọ̀rọ̀wérọ̀ tó jinlẹ̀.

Ìdẹkùn ni ìyẹn. Àwọn àkókò tí ó nílò rẹ jù pé kí o ṣe kedere, dọ́gba, kí o sì gbóná janjan ni àwọn àkókò gan-an tí ara rẹ kò múra sílẹ̀ jù láti ṣe èyíkéyìí nínú wọn. Nítorí náà, iṣẹ́ náà kì í ṣe láti ní ìmọ̀lára ìfọ̀kànbalẹ̀. Bóyá o kò ní nǹkan. Iṣẹ́ náà ni láti bánisọ̀rọ̀ dáradára síbẹ̀, pẹ̀lú àwọn nǹkan díẹ̀ tí ó wà ní ipò tí ó mú kí ìyẹn ṣeéṣe.

Ìdí tí ohun ewu ńlá fi ń da wá rú

Nígbà tí ìnira bá gòkè, apá ọpọlọ rẹ tó ń dáhùn sí ewu kíákíá máa ń di ariwo, apá tí ó lọ́ra, tí ó ṣọ́ra sì máa ń dákẹ́. O ti ní ìmọ̀lára àbájáde rẹ̀. Ọkàn rẹ máa ń ṣófo láàárín gbólóhùn. O máa ń gbèjà ararẹ lórí ohun tí kò sí. O máa ń kún yàrá náà pẹ̀lú ọ̀rọ̀ tàbí kí o dì kí o sì sọ̀rọ̀ díẹ̀díẹ̀ tàbí kò sọ ohunkóhun rárá. Kò sí ọ̀kankan nínú ìwọ̀nyẹn tí ó jẹ́ àbùkù ìwà. Ara ni ó ń ṣe ohun tí ara máa ń ṣe lábẹ́ ìhalẹ̀.

Nǹkan kejì kan tún ń ṣẹlẹ̀, ó sì ń rìn káàkiri. Ìmọ̀lára máa ń ràn. Bí o bá rìn wọlé pẹ̀lú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ tó le, ẹni kejì yóò kà á ṣáájú kí o tó parí gbólóhùn àkọ́kọ́ rẹ, wọn yóò sì le láti bá a mu. Báyìí ẹ jẹ́ ènìyàn méjì tó ní àníyàn tí ẹ ń gbìyànjú láti mójútó nǹkan ẹlẹgẹ́. Òdìkejì rẹ̀ tún jẹ́ òótọ́. Ohùn tí ó dúró ṣinṣin máa ń fún ẹni kejì ní nǹkan tí wọ́n lè fọ̀kànbalẹ̀ lé. Harvard Business Review fi í sọ bí dídarí bí ẹyẹ swan: ìfọ̀kànbalẹ̀ lójú omi kódà nígbà tí o ń lú omi lágbára nísàlẹ̀. Kò sí ẹni tó nílò láti rí ìlúmi náà. Wọ́n nílò láti rí pé o kò pàdánù okùn ìrònú náà.

Èyí ni ìdí tí "kàn jẹ́ olóòótọ́" kò fi tó dáadáa fúnra rẹ̀. Òtítọ́ tí ètò iṣàn ara tó kún fún ìfọ̀rọ̀wérọ̀ bá fún ní sábà máa ń jáde gẹ́gẹ́ bí ìkanra tàbí ìbẹ̀bẹ̀, kò sì sí èyíkéyìí tí ó ń bọ̀ lọ́nà tí o ní lọ́kàn. Kíkún ọ̀rọ̀ jẹ́ ọgbọ́n tí o ń kọ́ ṣáájú kí o tó wọ yàrá, kì í ṣe ìwà rere tí o ń pè jáde nínú yàrá náà.

Ìmúrasílẹ̀ tí ó ń ràn wá lọ́wọ́ ní tòótọ́

Ọ̀pọ̀ wa máa ń múra sílẹ̀ fún ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò tó le nípa kíkọ àríyànjiyàn wa àti ìmúra fún àtakò ẹni kejì. Ìyẹn rí bí ohun tó mú èso wá. Ó sì sábà máa ń mú nǹkan burú sí i, nítorí pé o máa ń wọlé tí o ti ń gbèjà tẹ́lẹ̀, tí o ti dájú tẹ́lẹ̀, tí etí rẹ ti dìdí sí ohunkóhun tí o kò sọ àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀.

Nínú àpilẹ̀kọ Harvard Business Review ti 2025 lórí ìmúrasílẹ̀ fún àwọn ìjíròrò tó wà nínú ewu ńlá, Jeff Wetzler jiyàn pé ìmúrasílẹ̀ tó wúlò jù kì í ṣe pípọ́n àríyànjiyàn rẹ mú. Ó jẹ́ ṣíṣàyẹ̀wò ìfẹ́-àìmọ̀ tìrẹ, ní mọ̀ọ́mọ̀, ṣáájú kí o tó wọlé. Àwọn awakọ̀ òfuurufú máa ń ṣe àtòkọ àyẹ̀wò ṣáájú ìfò. Àwọn dókítà abẹ máa ń dáwọ́dúró láti jẹ́rìí àwọn ìpilẹ̀ṣẹ̀. Ìjíròrò tòótọ́ tọ́ sí irú ìmúrasílẹ̀ mọ̀ọ́mọ̀ tí kò ní ọ̀ṣọ́ kan náà. Àwọn ìbéèrè díẹ̀ tó tọ́ sí dídáhùn lórí bébà ní àkọ́kọ́:

1. Kí ni ohun kan ṣoṣo tí ẹni yìí nílò ní tòótọ́ láti mọ̀ kí ó tó lọ? Kì í ṣe nǹkan mẹ́wàá. Ọ̀kan náà. Bí wọn kò bá rántí ohunkóhun mìíràn, kí ni?
2. Kí ni wọ́n ti fura tàbí mọ̀ tẹ́lẹ̀? O kì í ṣàdédé bá ènìyàn lọ́nà tí o rò. Sísọ ohun tí wọ́n ṣeé ṣe kí wọ́n ti ní ìmọ̀lára rẹ̀ máa ń dín ìgbóná kù kíákíá.
3. Kí ni àbájáde tí mo ń lépa ní tòótọ́? Wíwà ní títọ́ kì í ṣe àbájáde. Gbígbọ́ ohùn ẹni kì í ṣe àbájáde. Ìpinnu, ìgbésẹ̀ tó tẹ̀lé, ìbáṣepọ̀ tí a túnṣe, ìyẹn ni àbájáde.
4. Kí ni mo lè ṣàṣìṣe lórí rẹ̀? Di ìdáhùn olóòótọ́ kan mú níbí. Ó máa ń pa ọ́ mọ́ kúrò nínú wíwọlé tí o múra ogun.

Kọ gbólóhùn ìbẹ̀rẹ̀ sílẹ̀ kí o sì jẹ́ kí ó kúrú. Lábẹ́ ìnira, ìrántí iṣẹ́ rẹ máa ń dín kù, ìlà mímọ́ kan ṣoṣo tí o lè fẹ̀yìntì lé sì níye lórí ju ìpínrọ̀ mẹ́ta tí o kò ní fún ní bí o ṣe gbéro lọ.

Mú ara dúró ṣinṣin, lẹ́yìn náà sọ̀rọ̀

O kò lè ronú ọ̀nà rẹ sí ìfọ̀kànbalẹ̀ nígbà tí ara rẹ wà nínú ìdágìrì. Mú ara dúró ṣinṣin ní àkọ́kọ́, kódà díẹ̀, kódà nínú ìṣẹ́jú àáyá mọ́kàndínlọ́gọ́rùn-ún ṣáájú kí o tó bẹ̀rẹ̀.

• Mí jáde gígùn ju bí o ṣe ń mí wọlé lọ. Ìmí jíjáde lọ́ra kan, tí ó gùn ju ìmí wíwọlé lọ, ń sọ fún ètò rẹ pé ewu náà ń kọjá. Ṣe é lẹ́ẹ̀mejì ṣáájú kí o tó kan ilẹ̀kùn.
• Fi ẹsẹ̀ rẹ sí ilẹ̀ kí o sì sọ èjìká rẹ kalẹ̀. Kékeré, tòótọ́, ti ara. Ó ń ṣe ju bí ó ti dún pé ó yẹ kó ṣe lọ.
• Lọ́ra ní mọ̀ọ́mọ̀. Àwọn ènìyàn tó ní àníyàn máa ń kánjú. Nígbà tí o bá rí ararẹ tí ò ń yára, jẹ́ kí gbólóhùn kan parí. Jẹ́ kí ìdákẹ́jẹ́ẹ́ kan wà. Ìdákẹ́jẹ́ẹ́ máa ń kà bí ìgbẹ́kẹ̀lé kódà nígbà tí o kò ní ìmọ̀lára rẹ̀.

Kò sí èyíkéyìí nínú èyí tí ó mú ìjíròrò náà rọrùn. Ó mú kí o wà ní àrọ̀wọ́tó fún un. Ìyẹn ni gbogbo èròngbà náà: pa ìdájọ́ tìrẹ tó tó mọ́ lórí ayélujára kí o lè dáhùn sí ènìyàn gangan tó wà níwájú rẹ, dípò àkọsílẹ̀ tó wà nínú orí rẹ.

Nínú yàrá náà

Ìmọ̀ ìṣègùn ti ronú jinlẹ̀ nípa fífún ni ní ìròyìn búburú ju ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ gbogbo ẹ̀ka mìíràn lọ, nítorí àwọn oníṣègùn ní láti ṣe é nígbà gbogbo, ohun tó wà nínú ewu kò sì lè ga jù. Ọ̀nà kan tí a kọ́ ni gbígbòòrò, tí a ń pè ní SPIKES, ni Walter Baile àti àwọn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ ṣe àlàyé rẹ̀ nínú ìwé 2000 fún àwọn oníṣègùn akàn tí wọ́n ń fún ni ní ìròyìn tó le jù tí ó ṣeé ṣe. Bóyá o kì í ṣe dókítà, ṣùgbọ́n ìrísí rẹ̀ ń kọjá lọ sí ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ gbogbo ìjíròrò tó wà nínú ewu ńlá.

Àpẹẹrẹ náà, ní ọ̀rọ̀ kedere:

• Tò ìṣẹ̀lẹ̀ síta. Ní ìkọ̀kọ̀, láìkánjú, láìsí àwùjọ, fi fóònù sí ibòmíì. Ibi tí o ti sọ nǹkan àti bí o ṣe sọ ọ́ jẹ́ apá kan ohun tí o sọ.
• Wádìí ohun tí wọ́n ti mọ̀ tẹ́lẹ̀. Béèrè ṣáájú kí o tó sọ. "Kí ni èrò rẹ nípa ibi tí nǹkan dúró sí?" O máa ṣe àtúnṣe ohun gbogbo tó tẹ̀lé sí ènìyàn gangan, kì í ṣe ẹni tí o fojú inú rí.
• Béèrè iye tí wọ́n fẹ́, lẹ́yìn náà sọ ohun tó le ní kedere. Má fi èsì sin sábẹ́ ọ̀rọ̀ àkọ́bẹ̀rẹ̀. Gbólóhùn kedere, oníyọnu kan ju ìpínrọ̀ rírọ̀, tó ń da ni rú lọ. Ènìyàn lè mójútó òtítọ́. Wọ́n ń jagun pẹ̀lú kùrukùru.
• Dáhùn sí ìmọ̀lára ṣáájú òtítọ́. Èyí ni ìgbésẹ̀ tí ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ pé gbogbo ènìyàn ń fò. Nígbà tí ìròyìn náà bá dé tí ẹni kejì sì dáhùn, dáwọ́ àlàyé dúró. Gba ohun tí wọ́n ní ìmọ̀lára rẹ̀ ní àkọ́kọ́. "Mo lè rí i pé èyí pọ̀." Lẹ́yìn náà ìdákẹ́jẹ́ẹ́ kan. Ìsọfúnni tí a dà sí orí ìmọ̀lára tútù kì í gbà inú, ó kàn ń fi ariwo kún un.
• Sọ ohun tó ń ṣẹlẹ̀ tó kàn. Parí pẹ̀lú ìgbésẹ̀ tó tẹ̀lé tó hàn kedere, bí ó ti wù kí ó kéré. Àìdánilójú jẹ́ irú ìrora tirẹ̀, ìgbésẹ̀ tó tẹ̀lé tó hàn kedere sì máa ń fún ẹni tí ó wárìrì ní nǹkan tó dúró ṣinṣin láti dì mú.

Ìlà tó ń kọjá inú rẹ̀ rọrùn láti rántí ó sì le láti ṣe: jẹ́ olótìító nípa àwọn òtítọ́, kí o sì jẹ́ ẹlẹ́gẹ̀ nípa àwọn ìmọ̀lára. Ènìyàn lè dáríjì ìròyìn búburú tí a fún ni pẹ̀lú ìtọ́jú. Ohun tó dúró pẹ̀lú wọn ni àìbìkítà, ìyẹ̀rajú, ìmọ̀lára pé o ń darí wọn dípò sísọ òtítọ́ fún wọn.

Àwọn ọ̀rọ̀ fúnra wọn

Èdè gan-an náà ṣe pàtàkì ju bí a ṣe fẹ́ gbà lọ, nítorí lábẹ́ ìnira ènìyàn máa ń wá nǹkan méjì: ṣé ẹni yìí ń sọ òtítọ́ fún mi, àti ṣé wọ́n rí mi ní tòótọ́. Àwọn àṣàyàn kékeré díẹ̀ máa ń tẹ ìdáhùn náà sí bẹ́ẹ̀ni.

Sọ "Mo" àti "A," kì í ṣe ọ̀rọ̀ tí kò ní olùṣe. "A ti pinnu láti parí iṣẹ́ àkànṣe náà" gba ìpinnu náà. "A ń dáwọ́ iṣẹ́ àkànṣe náà dúró" fi ara pamọ́ sẹ́yìn gírámà, ènìyàn sì ń rí ìfarapamọ́ náà. Sọ ohun tó ṣẹlẹ̀ dípò rírọ̀ ọ́ di kùrukùru. "Àwọn àṣìṣe ṣẹlẹ̀" kò tan ẹnikẹ́ni jẹ. "Mo pàdánù èyí, èyí sì ni àbájáde tó ní" le láti sọ ó sì rọrùn púpọ̀ láti gbẹ́kẹ̀lé.

Sọ ìrètí èké nù. Má ṣèlérí àbájáde tí o kò lè dáni lójú kàn láti rọ àkókò náà, nítorí ìtùnú náà yá ni ó sì máa wá sí ìsanwó. Kọ ìtẹ̀sí láti kún gbogbo ìdákẹ́jẹ́ẹ́. Nígbà tí o bá ti sọ ohun tó le, dúró. Jẹ́ kí ẹni kejì kọlé. Ìdákẹ́jẹ́ẹ́ náà rí bí èyí tí kò ní òpin sí ọ ó sì pọn dandan fún wọn.

Ṣọ́ àwọn àmì kékeré tó ń kà bí ìyẹ̀ra: bíbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣẹ́jú márùn-ún ti ojú ọjọ́ àti ọ̀rọ̀ àdùn, kíkó àwọn ọ̀rọ̀ ìfọ̀rọ̀wérọ̀ jọ títí èsì náà fi parẹ́, rírẹ́rìn-ín pẹ̀lú àníyàn, ṣíṣàyẹ̀wò fóònù rẹ. Lábẹ́ ìnira ìwọ̀nyí máa ń jáde láìsí àkíyèsí rẹ. Lílọ́ra ni ohun tó ń pa wọ́n mọ́ ní àkóso.

Mú kí ó jẹ́ àìléwu láti tako

Bí o bá ń darí ẹnikẹ́ni, eré gígùn kan wà nísàlẹ̀ ìjíròrò kọ̀ọ̀kan. Olùṣèwádìí Harvard Amy Edmondson lo ọdún púpọ̀ tó ń kẹ́kọ̀ọ́ ìdí tí àwọn ẹgbẹ́ kan fi ń mú àwọn ìṣòro ní kùtùkùtù tí àwọn mìíràn sì ń jẹ́ kí wọ́n bàjẹ́ títí wọ́n fi bú jáde. Ìdáhùn rẹ̀ ni àìléwu ọpọlọ: ìgbàgbọ́ tí a pín pé o lè sọ̀rọ̀, gbé àníyàn kan dìde, tàbí jẹ́wọ́ àṣìṣe kan láìsí ìjìyà tàbí ìtìjú fún un. Nínú ìwádìí rẹ̀ lórí àwọn ẹgbẹ́ iṣẹ́, àwọn ẹgbẹ́ tí ènìyàn ti ní ìmọ̀lára àìléwu láti sọ̀rọ̀ ni àwọn tó kẹ́kọ̀ọ́ ní tòótọ́ tí wọ́n sì ní ìlọsíwájú.

Ìgbàgbọ́ yẹn kì í ṣe nínú ìṣòro ni a ti kọ́ ọ. A kọ́ ọ nínú gbogbo àwọn àkókò àbúdá ṣáájú rẹ̀, nínú bí o ṣe ń dáhùn ní ọgọ́rùn-ún ìgbà tó kẹ́yìn tí ẹnìkan sọ nǹkan tí o kò fẹ́ gbọ́ fún ọ. Bí ènìyàn bá ti kọ́ pé ìròyìn búburú máa ń mú kí wọ́n dá wọn lẹ́bi, wọn yóò pa á mọ́ kúrò lọ́dọ̀ rẹ títí yóò fi tóbi jù láti túnṣe. Bí wọ́n bá ti kọ́ pé o lè gbọ́ òtítọ́ tó le láìtúká, wọn yóò mú un wá sọ́dọ̀ rẹ nígbà tí ó ṣì kéré.

Nítorí náà, nígbà tí àkókò ewu ńlá náà bá dé, má sọ̀rọ̀ nìkan. Béèrè, kí o sì túmọ̀ rẹ̀. "Kí ni mò ń pàdánù níbí?" "Níbo lo rò pé mo ṣàṣìṣe rẹ̀?" Lẹ́yìn náà jókòó pẹ̀lú ìdáhùn náà dípò gbígbèjà. Ìfẹ́ láti gbọ́ nǹkan tí kò bára dé, ní gbangba, níwájú ènìyàn, jẹ́ ọ̀kan lára àmì tó dúró ṣinṣin jù tí o lè fihàn. Ó ń sọ fún yàrá náà pé a kí òtítọ́ káàbọ̀ níbí, kódà nísinsìnyí.

Nígbà tí kò bá lọ dáadáa

Nígbà mìíràn o máa ṣe ohun gbogbo lọ́nà tó tọ́ síbẹ̀ kí ó dé lọ́nà burú. Nígbà mìíràn o máa pàdánù ìfọ̀kànbalẹ̀ rẹ, sọ ọ̀rọ̀ aláìmọ̀ọ́nṣe, di tútù nígbà tí o ní lọ́kàn láti jẹ́ oníyọnu. Ìyẹn máa ń ṣẹlẹ̀ sí gbogbo ẹni tó ní àwọn ìjíròrò wọ̀nyí, èyí tó túmọ̀ sí gbogbo ènìyàn.

Ohun tí ènìyàn rántí kì í sábà jẹ́ ìkọsẹ̀ náà. Ó jẹ́ bóyá o padà wá. Àtúnṣe kedere kan máa ń lọ jìnnà: "Mi ò mójútó ìyẹn lọ́nà tí mo fẹ́. Ṣé a lè tún gbìyànjú?" Ìgbésẹ̀ kan ṣoṣo yẹn máa ń kọ́ àwọn ènìyàn yí ọ ká pé àkókò tó le ṣeé yè bọ́, pé ìbáṣepọ̀ náà tóbi ju ìpàdé burú kan lọ. Ó tún ń tú ọ sílẹ̀ kúrò lórí ìṣòro tí kò ṣeéṣe ti ṣíṣe é ní pípé ní ìgbà àkọ́kọ́.

Nígbà tí ewu náà bá tóbi ju ìjíròrò lọ

Kì í ṣe gbogbo ìjíròrò ewu ńlá ni ó jẹ́ tìrẹ nìkan. Bí ìjíròrò bá kan àìléwu ẹnìkan, ọ̀ràn òfin tàbí HR, tàbí ìròyìn tó lè da ẹni tó ń gbọ́ rú ní tòótọ́, o kò ní láti gbé e nìkan, nígbà gbogbo o kò sì gbọdọ̀. Mú àwọn ènìyàn tí iṣẹ́ wọn ni láti ràn ọ́ lọ́wọ́ wọlé: olùdarí, HR, olùgbaninímọ̀ràn, akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tó mọ ilẹ̀ náà. Bíbéèrè fún ìrànlọ́wọ́ kì í ṣe àìlera. Ó jẹ́ gbígba ewu náà ní pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ó ṣe tọ́ sí.

Bí àwọn ìjíròrò wọ̀nyí bá sì ń fi ọ́ sílẹ̀ ní rírẹ̀wẹ̀sì, tí ò ń bẹ̀rù iṣẹ́, tí ò ń sùn lálẹ́ tí o ń tún gbogbo ọ̀rọ̀ ṣe, ìyẹn tọ́ sí àkíyèsí tirẹ̀. Ọgbọ́n sísọ̀rọ̀ lábẹ́ ìnira ni a lè kọ́ tí a sì lè ní okun, nígbà mìíràn yáràyàrá pẹ̀lú olùkọ́ni tàbí oníṣègùn ọpọlọ ju fúnra rẹ lọ. Níní ìrànlọ́wọ́ láti ṣe nǹkan tó le dáadáa kò túmọ̀ sí pé o burú nínú rẹ̀. Ó túmọ̀ sí pé nǹkan náà le ní tòótọ́, o sì fẹ́ ṣe é ní títọ́.

Kedere, oníyọnu, olóòótọ́, ìyẹn jẹ́ àṣẹ ńlá ní ọjọ́ àbúdá kan, kò tó sọ ti ọjọ́ tó le. O kò ní bá gbogbo mẹ́tẹ̀ẹ̀ta nígbà gbogbo. Lépa wọn síbẹ̀. Ẹni tó wà níwájú rẹ yóò ní ìmọ̀lára ìyàtọ̀ náà, bẹ́ẹ̀ náà, lẹ́yìn náà, ni ìwọ yóò.

Àwọn Orísun

• Harvard Business Review, The Right Way to Prepare for a High-Stakes Conversation
• Harvard Business Review, How Leaders Can Keep Their Cool in a Crisis
• PubMed (Baile et al., The Oncologist), SPIKES: A Six-Step Protocol for Delivering Bad News
• ERIC (Amy Edmondson, Administrative Science Quarterly), Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams