Nhận Lấy Trách Nhiệm: Thói Quen Lặng Lẽ Thay Đổi Mọi Thứ

Có chuyện trục trặc. Một dự án trễ tiến độ. Một tin nhắn gửi đi không đúng lúc. Một kế hoạch bạn từng chắc chắn lại sụp đổ ngay trước mặt những người mà ý kiến của họ bạn rất xem trọng.

Trong vài giây đầu tiên, tâm trí bạn với lấy một câu chuyện. Thường thì nó với lấy đúng câu chuyện nó vẫn luôn kể. Có thể câu chuyện là người khác đã làm hỏng việc. Có thể là thời điểm bất khả thi, bản yêu cầu mơ hồ, người kia lẽ ra phải biết rõ hơn. Đôi khi câu chuyện quay vào trong và trở nên tàn nhẫn: *tất nhiên rồi, chuyện này lúc nào cũng xảy ra với mình.* Cả hai kiểu câu chuyện đều có một điểm chung. Chúng đặt vô-lăng ở nơi bạn không với tới được.

Nhận trách nhiệm là thực hành với lấy một câu hỏi khác thay vào đó. Không phải "lỗi này là của ai", mà là "phần nào trong chuyện này là của mình để xoay chuyển". Nghe có vẻ nhỏ. Nó thay đổi gần như mọi thứ ở phía sau, bởi tác động của nó lên việc bạn đặt quyền kiểm soát ở đâu.

Cái vô-lăng, và ai đang cầm nó

Các nhà tâm lý học đã nghiên cứu điều này suốt sáu mươi năm dưới một cái tên hơi lủng củng: tâm điểm kiểm soát (locus of control). Ý tưởng này, được Julian Rotter đưa ra lần đầu vào những năm 1960, là mỗi người chúng ta mang trong mình một niềm tin mặc định về lý do mọi chuyện xảy đến với mình. Người có tâm điểm bên trong thường cảm thấy chính lựa chọn của họ định hình kết quả. Người có tâm điểm bên ngoài thường cảm thấy kết quả là do may rủi, do người khác, hay do những thế lực họ không thể chạm tới trao cho.

Hầu hết chúng ta không thuần túy thuộc về một bên nào. Chúng ta trượt dọc trên cái thang ấy tùy theo ngày và tình huống. Nhưng điểm nghỉ của bạn trên cái thang đó quan trọng hơn bạn tưởng. Hàng chục năm nghiên cứu cho thấy một tâm điểm kiểm soát bên trong mạnh hơn gắn với khả năng ứng phó tốt hơn, sự kiên trì cao hơn, và tỷ lệ trầm cảm cùng lo âu thấp hơn, trong khi một khuynh hướng thiên về bên ngoài đi cùng với cảm giác bất lực và mắc kẹt. Một nghiên cứu lớn phát hiện rằng quy luật này có tính tiệm tiến và nhất quán: những người không có triệu chứng trầm cảm hay lo âu nào có điểm số thiên về bên trong nhất, còn những người có triệu chứng nặng nhất có điểm số thiên về bên ngoài nhất.

Cần thận trọng ở đây, bởi điều này rất dễ bị bóp méo thành thứ gì đó có hại. Tâm điểm kiểm soát bên trong không phải là niềm tin rằng mọi thứ đều là lỗi của bạn. Rất nhiều thứ thực sự nằm ngoài tầm tay bạn, và giả vờ ngược lại là một cái bẫy riêng. Phiên bản lành mạnh hẹp hơn và tử tế hơn. Đó là niềm tin rằng ngay cả khi phần lớn nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn, vẫn có *một phần* không như thế, và phần bạn có thể chạm tới là phần đáng để chạm tới.

Hãy hình dung một cuộc họp diễn ra tệ hại. Bạn bị nói lấn át, quyết định đi sai hướng, và bạn ra về trong bực bội. Cách đọc theo hướng bên ngoài thì trọn vẹn và gọn gàng: họ không lắng nghe, kẻ to mồm nhất thắng, bản trình bày đã bị sắp đặt ngay từ đầu. Mọi câu chữ trong đó có thể đều đúng, mà nó vẫn để bạn lại với chẳng gì để làm. Cách đọc theo hướng bên trong không phủ nhận điều nào trong số đó cả. Nó chỉ thêm một dòng nữa. Mình đã đợi đến phút cuối mới nêu quan điểm. Mình có thể gửi thư theo dõi mà mình đã không gửi. Lần sau mình có thể nói chuyện với người quan trọng nhất trước khi phòng họp đông người. Không bước nào trong số đó bảo đảm một kết quả tốt hơn. Nhưng tất cả đều là của bạn, và đó là điểm khác biệt. Câu chuyện hướng ngoại giải thích vì sao bạn thua. Câu chuyện hướng nội trao cho bạn một điều gì đó để thử.

Niềm tin hẹp ấy chính là toàn bộ động cơ của việc nhận trách nhiệm.

Vì sao đổ lỗi mang lại cảm giác dễ chịu mà cái giá lại đắt đến vậy

Đổ lỗi hấp dẫn là có lý do. Khi bạn trao trách nhiệm cho ai đó hoặc thứ gì khác, bạn có ngay một liều nhẹ nhõm. Bạn thoát khỏi trách nhiệm. Sự khó chịu đã có một mái nhà, và đó không phải là bạn.

Rắc rối là ở chỗ đổ lỗi âm thầm làm gì với những lựa chọn của bạn. Khoảnh khắc một vấn đề là lỗi của người khác hay thứ khác, bạn chẳng còn gì để làm ngoài việc chờ họ sửa nó. Bạn đã biến mình thành kẻ ngồi sau trong chính tình huống của mình. Và chờ đợi, nhất là chờ đợi những người có thể chẳng bao giờ thay đổi, là một trong những cách đáng tin cậy nhất để cảm thấy bất lực.

Có một phiên bản còn đau hơn, đó là phiên bản nhắm vào bên trong. Tự đổ lỗi có thể giả dạng việc nhận trách nhiệm, nhưng thường thì không phải. Nhận trách nhiệm thực sự hướng về phía trước và mang tính thực tế: đây là phần của mình, đây là bước tiếp theo của mình. Tự đổ lỗi thì hướng về phía sau và mắc kẹt: đây là bằng chứng rằng mình là vấn đề. Một đằng mở một cánh cửa. Đằng kia khóa nó lại và đút chìa vào túi. Nếu bạn thấy "việc nhận trách nhiệm" của mình chỉ luôn tạo ra sự xấu hổ mà không bao giờ tạo ra một bước tiếp theo, đó là dấu hiệu nó đã biến chất thành thứ khác.

Đây là lãnh đạo chính mình trước khi là lãnh đạo bất kỳ ai khác

Người ta dễ xếp việc nhận trách nhiệm vào loại lời khuyên nơi công sở, kiểu điều một người quản lý nói trong cuộc họp. Phiên bản sâu sắc hơn bắt đầu từ rất lâu trước tất cả những điều đó, trong cách bạn xử lý một buổi chiều tệ hại của chính mình.

Nhà nghiên cứu về lãnh đạo Amy Edmondson, người đã dành cả sự nghiệp nghiên cứu cách các nhóm xử lý sai lầm, đưa ra một sự phân biệt cũng hữu ích với một cá nhân y như với một công ty. Bà mô tả sự chịu trách nhiệm không phải là hình phạt, mà là một dạng quyền sở hữu tâm lý, một cam kết bên trong để làm những gì bạn có thể nhằm đạt một tiêu chuẩn mà bạn thực sự quan tâm. Đối lập với điều đó không phải là sự thư giãn. Mà là sự trôi dạt. Là để mặc mọi thứ xảy đến với mình rồi gọi đó là vận xui.

Edmondson cẩn thận tách điều này khỏi một văn hóa đổ lỗi. Trong một ví dụ nổi tiếng nhất của bà, một bệnh viện bị mắc kẹt trong cái mà nhân viên gọi một cách u ám là ABC của y khoa: accuse, blame, criticize (buộc tội, đổ lỗi, chỉ trích). Người ta giấu nhẹm sai lầm của mình vì thừa nhận một lỗi đồng nghĩa với việc bị xé nát. Một lãnh đạo mới thay đổi quy tắc. Bạn có thể báo cáo một vấn đề mà không sợ bị công kích vì đã báo cáo, và đồng thời các tiêu chuẩn vẫn được giữ cao. Sai sót được đối xử như điều mà cả hệ thống có thể học hỏi, chứ không phải điều mà một cá nhân phải bị trừng phạt. Số lượng báo cáo tăng lên, và chất lượng công việc cũng vậy.

Phiên bản cá nhân của bài học đó thật rõ ràng. Bạn có thể giữ mình ở một tiêu chuẩn thực sự mà không biến mỗi lần vấp ngã thành bằng chứng rằng bạn đang thất bại. Thực ra, bạn chỉ có thể duy trì tiêu chuẩn cao nếu bạn không làm thế. Những người xem mỗi sai lầm là một thảm họa rồi cuối cùng sẽ thôi không thử điều gì nữa, hoặc thôi không nói thật về tình hình đang ra sao, đôi khi với cả chính mình. Việc nhận trách nhiệm khi được làm tốt thì vừa thành thật vừa điềm tĩnh cùng một lúc. Nó nói: chuyện đó không đi theo cách mình muốn, đây là phần mình chịu trách nhiệm, đây là điều mình sẽ làm khác đi. Rồi nó buông phần còn lại.

Cách thực hành mà không tự dằn vặt

Nhận trách nhiệm là một cơ bắp, không phải một tính cách. Bạn rèn nó trong những khoảnh khắc bình thường, và bạn rèn nó một cách nhẹ nhàng. Vài cách để bắt đầu:

• Phân tình huống thành hai phần. Khi có gì đó đi chệch hướng, hãy hít một hơi và chia nó ra: phần nào thực sự nằm trong tầm kiểm soát của tôi, và phần nào không. Hầu hết các mớ rối là một sự pha trộn. Vấn đề không phải là nhận hết cả đống. Mà là tìm ra góc thuộc về bạn và dồn sức vào đó thay vì vào những phần bạn không thể lay chuyển.
• Quan sát cách bạn dùng từ trong một tuần. Để ý xem bạn nói "mình buộc phải", "họ ép mình", "mình chẳng làm gì được" thường xuyên đến mức nào. Đôi khi điều đó đúng. Thường thì đó là một thói quen. Hãy thử thay bằng "mình đã chọn" và xem cảm giác ra sao. Ngay cả khi các lựa chọn đều tồi tệ, việc gọi chúng là của mình sẽ đặt lại vô-lăng vào tay bạn.
• Tách nỗi tiếc nuối khỏi bài học. Cảm thấy buồn khi có chuyện trục trặc là điều bình thường. Hãy ngồi với nó một lúc, rồi hỏi câu hữu ích hơn: lần sau mình sẽ làm khác đi điều gì, một cách cụ thể. Một nỗi tiếc nuối mà bạn không thể biến thành một bước tiếp theo chỉ là một vết thương bạn cứ khơi lại mãi.
• Hãy sửa chữa một cách nhỏ gọn và chân thật. Nếu bạn nợ ai một lời xin lỗi hay một sự sửa sai, một lời giản dị hơn một lời cầu kỳ. "Mình đã làm sai chuyện đó, và mình xin lỗi. Đây là cách mình sẽ khắc phục." Không giải thích dài dòng, không chiến dịch xin được tha thứ. Nhận lỗi một cách dứt khoát rồi tiếp tục bước đi dạy cho những người quanh bạn rằng sai lầm là thứ ta sống sót được, và đó là một trong những điều hào phóng nhất bạn có thể làm gương.
• Hãy cho mình sự bao dung như bạn dành cho một người bạn. Bạn sẽ không bao giờ nói với người mình yêu thương rằng một kết quả tồi chứng minh họ là kẻ thất bại. Tiêu chuẩn bạn đặt ra cho mình nên có sự ấm áp ấy bên dưới. Vững vàng, chứ không tàn nhẫn.

Không điều nào trong số này đòi hỏi bạn phải là kiểu người đã thấu hiểu mọi thứ. Nó chỉ yêu cầu bạn tiếp tục chọn câu hỏi để lại cho bạn một điều gì đó để làm.

Điều dễ bỏ sót là cách điều này tích lũy. Mỗi lần bạn tìm ra góc của mình trong một vấn đề và hành động với nó, bạn thu thập một mảnh bằng chứng nhỏ rằng hành động của mình có ý nghĩa. Làm điều đó đủ nhiều lần và bằng chứng thôi không còn là thứ bạn phải tự thuyết phục mình tin. Nó trở thành cách bạn nhìn nhận chính mình một cách mặc định, cảm giác bên trong vững vàng rằng bạn là một người có thể tác động đến cách mọi việc diễn ra. Đó cũng chính là khuynh hướng bên trong mà nghiên cứu gắn với khả năng ứng phó tốt hơn và tỷ lệ lo âu cùng trầm cảm thấp hơn, và nó không phải một tâm trạng bạn may mắn có được. Đó là cặn lắng của một ngàn lựa chọn bình thường để với lấy vô-lăng. Những người quanh bạn cảm nhận được điều đó trước khi họ gọi tên được. Họ bắt đầu mang đến cho bạn những chuyện khó, không phải vì bạn luôn giải quyết được, mà vì bạn không vỡ vụn và không đi tìm ai đó để đổ lỗi. Đó chính là lãnh đạo chính mình thực sự là gì, và đó là lý do nó phải được xây dựng trong bản thân bạn trước khi nó có giá trị gì với bất kỳ ai khác.

Khi nhận trách nhiệm không phải là câu trả lời

Có một giới hạn thực sự ở đây, và nó quan trọng.

Nếu bạn thấy mình đang nhận trách nhiệm cho mọi thứ, kể cả những điều người ta rõ ràng đã gây ra cho bạn, đó không phải là sức mạnh. Sau một số trải nghiệm nhất định, đặc biệt là sự lạm dụng, tổn hại, hay sang chấn, bản năng tự đổ lỗi có thể ăn rất sâu và có cảm giác như sự thật. Nó không phải. Một số điều thực sự không phải của bạn để mang, và bao nhiêu câu "mình lẽ ra có thể làm khác đi điều gì" cũng không khiến chúng trở thành như thế. Phân biệt được những điều ấy là việc khó, và đó không phải việc bạn phải làm một mình.

Điều tương tự cũng đúng với cái cảm giác nặng nề, mắc kẹt khi dường như chẳng có gì nằm trong tầm kiểm soát của bạn dù bạn nhìn nó theo cách nào, khi việc trải qua một ngày bình thường ngốn hết tất cả những gì bạn có. Trạng thái phẳng lặng, bất lực ấy có thể là dấu hiệu của trầm cảm chứ không phải một vấn đề ở tư duy của bạn, và nó đáp ứng với sự hỗ trợ, chứ không phải với việc một mình cố gắng hơn. Một bác sĩ hay một nhà trị liệu có thể giúp bạn phân định cái gì là của mình và cái gì không, và họ có thể giúp với gánh nặng dù theo cách nào. Tìm đến loại trợ giúp đó tự nó là một hành động nhận trách nhiệm. Đó là bạn đang thực hiện cái bước duy nhất hiện có, mà đó thường là tất cả những gì việc nhận trách nhiệm yêu cầu.

Lời hứa lặng lẽ trong tất cả những điều này là bạn hiếm khi mắc kẹt như câu chuyện tồi tệ nhất trong đầu bạn khăng khăng. Gần như luôn có một góc của tình huống mang tên bạn. Hãy tìm góc đó. Bắt đầu từ đó.

Nguồn tham khảo

• Simply Psychology, Locus of Control Theory In Psychology: Internal vs External
• SSM - Population Health (PubMed Central), Locus of control, self-control, and health outcomes
• Amy C. Edmondson, Psychological Safety Does Not Equal "Anything Goes"
• Harvard Business Review, How a New Leader Broke Through a Culture of Accuse, Blame, and Criticize