Defaraat Jokkoo bu Jeng

Am na benn xeeti tiitaange bu jóge ci benn jokkoo ci liggéey bu yàqu. Du lu bare coow. Dafay dëkk ci saa yu ndaw yi. Danga gis seen tur ci benn woote ndaje te sa biir tënku. Dangay jàng seen bataaxal ñaari yoon, di wut sikk-sikk bi nga wóor ne mu nga fa. Dangay tàmbali di leen wër, di boole ñeneen ñi, di tànn sa baat yi ni ku jaar ci tool bu am ay bom. Werante wi ci boppam xéy-na ay weer ci sa ginnaaw. Sedd bi mu bàyyi am na léegi jawwam bu bopp.

Ñu bare ci nun dañuy defe ne jéego bi mooy delloosi jokkoo bi ci fu mu nekkoon. Faral na a nekk lu mënul am, te toppe ko dafa lay tënk rekk. Jéego bu gën a am njariñ dafa gën a ndaw te gën a ndam: agsi ci benn bérab fu nga mën a liggéeye ndaw ak yaw te tiitaange amul, fu jokkoo bi di dox sax su mu tàngul mukk. Loolu ndam la bu dëgg. Te dafa gën a jege ni mu la mel léegi.

Ab damm du firnde ne jokkoo bi dañu ko yàq

Am na lu gëstu ci jokkoo yu jege di wax ci suufe li juróom-fukki at. Jokkoo yu wér du yi amul xuloo. Ñooy yi ñi ci bokk di wéy di delloosi seen jokkoo ci ginnaaw xuloo bi.

Boroom xam-xamu yokkute mi Edward Tronick jëfandikoo na liggéeyam ngir gëstu lii ci anam bi gën a bir ci jokkoo, waajur ak liir. Liggéeyam bu siiw bi ñuy wax "kanam gu dal" (still face) wone na ne, sax ci ñaari nit ñu bokk mbëggeel bu baax, ñaar yi dañuy juumante ci li ëpp ci jamono. Kenn di jëmale, keneen ki fàtte. Yégle dafay jaxasoo. Li tax jokkoo bu wóor wute ak bu néew doole du ñàkk juumante yooyu. Mooy ñuy leen defaraat, ay yoon ak ay yoon, te defaraat bi mooy fu wóolute gi di dëgg-dëgg tabaxu. Ci téere bi mu bindaale ak fajkatu gune bi Claudia Gold, xeet wax ji yépp a ngi ci bopp bi: dooley dafa nekk ci wuute gi, gannaaw ga booloowaat.

Mag ñi ci liggéey du ay liir, loolu leer na. Waaye melokaan wi dafa sax. Ñaari nit ñuy liggéeyandoo bu jege dañuy dométante. Yégle yi dañuy jaxasoo. Kenn jël na ngërëm, walla dafa yég ne amu ko. Benn wax dafa dal bu jubadi ci benn ndaje te ñu duggatul ci mukk. Kenn ci loolu du tekki ne jokkoo bi jeex na. Dafay tekki ne defaraat ñu koy ame, te am agul.

Xoolaat boobu am na solo ndax li ñuy wax sunu bopp bu mbir yi dalee ci ginnaaw xuloo. Dañuy jël ne keneen ki ku jafe la rekk, walla dafa nu fàtte, walla indi ko dana ko yékkati rekk. Kon nu bàyyi mu dëgër. Noppi gi dafay def gaañu-gaañu bi werante bi bu njëkk musul a def bu wér.

Lu tax mu jar metit wi

Nanu ko dëggal ci naxeel bi ngir moytu rekk nit ki ba benn ci yéen ñaar génn kàmpani bi. Yenn saa loolu sax dafay jariñ. Waaye li ëpp dafa lay xañ lu ëpp li nga foog.

Jokkoo bu jub-jubadi du toog ci benn bérab. Dafay tuuru ci liggéey bi. Dogal yi dañuy yeex ndax yéen ñaar mënuñoo waxtaan bu jub. Xibaar yi dañuy taxaw, kon yéen ñépp ñuy jël dogal yu gën a bon te néew leen ci mbir mi. Ñeneen ñi dañuy yég coow li te tàmbali koy wër, loolu di lakk ci suufe kàttanu ku nekk. Bi benn ekibu Harvard Business Review seetaatee lu tollook 300 gëstu ci jokkoo yu liggéey, li ci dëppoo mooy ne jokkoo yu damm dañuy gaañ ñi ci nekk ak mbootaay gi leen wër. Xat-xat bu ñu bàyyi rekk du faydu. Dafay tas.

Am na it li muy la jariñ ci sa bopp, te dafa gën a diis li ci liggéey. Yenu xuloo bu suufe dafay sonal. Waaju gi, di jàngale werante ci biir sangu, ni benn email bu sedd mën a yàq benn ngoon. Yaa ngiy sédd sa xel bu wér ci benn jafe-jafe bu dul saafaru ndax ñu koy moytu. Defaraat, sax bu matul, day delloo la xel boobu.

Dafay am njariñ it ci anam bu yomb a fàtte. Nit ñi dañuy fàttaliku ku mag ba mën a dellusi ci ginnaaw bu mbir yi bonee. Jokkoo bu nga tabaxaat faral na a gën a dëgër ni bi musul a damm, ndax léegi yéen ñaar am ngeen firnde ne mën na dékku benn dóor te wér. Loolu du wax ju neex rekk. Mooy firnde bi ci gëstub takku-yaram, ñu ko yeksale ci mag ñi: jokkoo bi dékku damm te ñu ko defaraat mujj na gën a am wóolute ni bi ñu musul a nattu.

Naka nga man a tàmbali ci dëgg-dëgg

Amul benn mbind mu koy neexal. Waaye am na benn toftalu bu faral a jariñ, bu ñu jële ci ñi koy gëstu te di ci jàngale ngir dundu. Defal ko ndànk.

Sedalal bu nga def dara

Su fekkee yaa ngi tàng ci ba léegi, waajaloowoo. Lu nga wax ci diir bu mer fees ci yaw dana yóbbu mer boobu, te keneen ki dana dégg mer bi bu dul dégg baat yi. Jox ko jamono. Bàyyi bëgg-bëgg bu wut a raw ci werante wi mu ñàkk tuuti dooleem bu njëkk. Defaraat wuute na ak wone ne yaa amoon dëgg.

Am xastan ci wàllam

Bu nga tegtal li ngay wax, def liggéey bu wér ci ni xuloo bi meloon ci fu mu toogee. Ndax mbugal mu nga mënul a gis moo leen tegoon? Ndax lu nga def dafa mel ni ñaawal bu nga bëggul woon? Ndax, xéy-na, ñoom itam dañu rus ci ni mu deme ni yaw? Soxlawoo dëppoo ak seen xalaat. Waaye war ngaa mën a xalaat ko. Lii du noyyi. Mooy yoon wi wenn wi ngir wax lu ñu mën a nangu ci dëgg-dëgg.

Am na benn fiir bu gaaw ngir topptoo fii. Ñu bare ci nun, bu benn jokkoo seddee, dañuy tabax benn xibaar bu dal fu nun di ñi am xel te ñoom ñooy jafe-jafe bi. Xibaar bi dafay mel ni dëgg. Mu war a laaj ci moom. Laajal sa bopp lu benn nit bu biti bu am maslaa di wax su fekkee dafa gis mbir mi yépp ci nataal. Laaj lu ngay bëgg nit ñu foog ci yaw su fekkee bopp yi weccante. Doo wut a génne leen ci mbugal. Yaa ngiy wut a bàyyi werante ak melokaanu ñoom bu dëkk ci sa bopp rekk.

Nangul sa wàll bu njëkk, te sa wàll rekk

Lii mooy ndaje mi mbir mi yépp di wëndeelu ci moom. Léegi lépp defaraat bu jariñ dafay tàmbali ak benn nit bu nangu wàllam ci yàqu-yàqu bi bu dul laaj dara ci ginnaaw. Du benn baal ni ku ñu jàpp. Du "baal ma ci ni nga ko yég." Lu wóor te dëgg: "Foog naa ne dama la génne ci ndaje moomu, te maa ngi ci xalaat." Tudd sa wàll dafay def ñaari mbir ci benn saa. Dafay wàññi aare bu keneen ki, ndax du leen soxla ñu aar seen bopp. Te dafay wone, du wax rekk, ne yaa ngi ñëw ak yëg-yëg bu baax.

Benn moytu. Nangul sa wàll, du seen wàll, te du mbir mi yépp su fekkee mbir mi yépp du sa moom. Baal ku ëpp ngir neexal saa si dafay faral a bàyyi la ak xat-xat gannaaw, loolu di ji damm bi ci topp.

Daje ci suuf su dal, te jublul lu suufe

Bu ko def ci benn néeg bu daje bu mel ni àttekaay. Benn kafe, ab tukki, ab wooteb yombalu. Wàññil tàngoor bu bérab bi te dana wàññi njériñ bu waxtaan wi. Te bu jéem a saafara lépp ci benn toog. Jéegoy waxtaan bu njëkk bi dafa suufe: ubbil benn bunt, joxe yégle ne bëgg nga mbir yi gën, gis benn yëf bu ngeen mën a dëppoo. Bindkatu xuloo yu liggéey mi Amy Gallo dafa ko wax bu leer. Defaraat dafay xew néew ci benn waxtaan bu réy te gën a bare ci yëf yu ndaw, yu bés bu nekk yi ci topp.

Ba noppi wonee ko ndànk

Baat yi dañuy ubbiwaat bunt bi. Jikko mooy li koy jaar. Yoon wi gën a gaaw a ñàkk li nga jot mooy baal ba noppi jëf ni bu njëkk. Kon defal yëf yu ndaw yu ñuy gis. Matal li nga wax. Jox ngërëm ci kaw. Boole leen ci njëkk ci ndër say boole leen ak mbir mu jeex ba noppi. Wóolute dañu koy tabaxaat ci ay teg, du ci ay wax, te dafay yàgg a dellusi lu ëpp ni mu yàggee damm. Loolu du mbugal. Mooy rekk naka la wóolute di doxe.

Bu waxtaan wi war a metti

Yenn saa damm bi du woon juum-juumante. Kenn dafa def lu jaadul ci dëgg-dëgg, te benn waxtaanu kafe bu tàng dana mel ni ku réer loolu. Mën nga defaraat benn jokkoo te teewul mu leer ne benn jikko baaxul. Gëstukat bi Amy Edmondson, mi gëstu li tax ekib yi wóor ba mën a lëddu, dafa dëgër ci mbir mii: kaaraange bu xel du tekki mukk ne lépp mën na. Kaaraange bu dëgg dafa boole tudd jikko bi jàll dig. Ba ko bàyyi du def bérab bu liggéey bu gën a yërmande. Dafay ko def bu gën a ñàkk kaaraange, ndax ki mu dal day jàng ne gaañu-gaañu dañu koy nangu ci suufe.

Kon bu la soxla, tudd njeextel li te bu nettali seen jikko. "Bi ñu toxalee jamono ji te waxuñu ma, ekib bi dafa jaaxle te ma mel ni ku waajaloowul ci kanamu kiliyaŋ bi." Loolu ci benn jikko ak njeextelam la, ñoom ñaar mën nañu soppiku. "Ku saxul nga te weddi jamonoy kenn" ci ki mu doon la, loolu day woo xeex rekk. Nettalil li xew, wax ni mu deme, te bàyyil bérab ci seen tontu. Mën nga téye benn dig te ubbi bunt bi ci benn saa.

Bu keneen ki bëgguloo a jàkkaarloo ak yaw

Lii mooy wàll bi li ëpp ci njuumte yi di bàyyi. Mën nga def lii yépp bu baax te teewul jotoo jokkoo bi nga bëggoon. Defaraat dafay laaj ñaari nit, te benn kii rekk nga yor.

Su fekkee nangu nga sa wàll ci dëgg-dëgg, wéy di am xastan, te wéy di feeñ ci anam bu wuute, te keneen ki wéy di weddi a yëngu, loolu xibaar la, du ñàkk. Ay yëf yu néew ñoo war a xam fii:

• Waruloo wéy di baal ku wéy di ko bañ. Benn nangu bu wóorte doy na. Ci ginnaaw loolu, ko baamtu day jàngal yéen ñaar ngeen jàppe yaw ni kenn rekk ki am tooñ.
• Jublul yaram-wu-dal ak dox-dox say jege. Mën ngaa nekk ku wér ci liggéey ak ku ngay wóolute mukk bu wér. Loolu jeexital bu jub la, du benn yóol bu ñuy dëfël.
• Aaral sa taxawaay. Wéyal di def liggéey bu baax bu ñuy gis. Bindal li war a bind. Saxal ci jub ci anam yu ñeneen ñi mën a gis, ngir tang-tangu jokkoo bi bañ a nekk ci suufe jafe-jafeb sa tur.
• Su fekkee mbir mi ëpp coow rekk, su fekkee dafay suufeel, du dog, walla dafa lay tiitloo say fan, loolu du jafe-jafeb defaraat. Loolu jar na nga ko yékkati ci njiit, ci HR, walla ci ku nga wóolu mu mën a dimbali, te jar na nga ko jàppe bu wér say bañ koo nangu ci sa bopp.

Am na wuute ci diggante jokkoo bu soxla defaraat ak benn mbir mu soxla nga aar sa bopp. Defaraat ci damm yu ndam la, ci diggante ñi, ci suuf, bëgg a liggéey. Du jumtukaay bu ngay defaraate ku lay def lu bon, te du sa liggéey nga defaraat loolu sa kenn.

Benn xalaat bu mujj, bu gën a ndaw

Mën nga jéem lii yépp te teg ci fu jubadi lu tuuti. Yaram-wu-dal, waaye du jege. Muy dox, waaye du tàng. Loolu mën na mel ni defaraat bi ñàkk na. Waaye ñàkkul. Li ëpp ci jokkoo yi nu yóbbu ci sunu liggéey du yi xóot. Ñooy fukk ak yeneen yu jaadu, yuy dox, fu ñaari nit ñu xuloo woon benn bés gis naka lañu mën a jariñante teewul. Delloosi kenn ci ñooñu ci sedd dafa nekk ci suufe kenn ci yëf yu gën a mag yi nga mën a def ci liggéey. Te dafay tàmbali ak benn waxtaan bu wenn bu xéy-na nga moytu diir bu gudd bu ko jaru.

Cosaan

• Harvard Business Review, Naka nga man a defaraat jokkoo ci liggéey
• Harvard Business Review, Naka nga man a defaraat jokkoo bu damm ci liggéey
• Trauma Research Foundation, Téereb Edward Tronick bu "The Power of Discord"
• Harvard Business School, The Fearless Organization (Amy C. Edmondson)