Hızlı ipuçları
- Tek bir sokakla başla, sonra eve dön.
- Nefes alırkenden daha uzun nefes ver.
- İstediğin an kenara çek, asla kapana kısılmadın.
Bir arabanın koltuğunda yaşayan, kendine özgü bir korku vardır. Bütün sabah gayet iyi olabilirsin, sonra anahtarlar elindedir ve midene bir şey oturur. Bin kez yaptığın o yolculuk, birden hak etmediğin bir cambazlık gibi gelir. Kalbin hızlanır. Ellerin biraz soğur. Bir parçan, evde kalmak için söyleyeceğin bahaneyi şimdiden kuruyordur.
O duyguyu biliyorsan, o anda öyle hissetmesen de iyi bir topluluktasın. Pek çok yetenekli, dikkatli insan araç kullanmaktan sessizce dehşete kapılır. Bazıları otoyolda direksiyona kasılır ama ara sokaklarda gayet iyidir. Bazıları araç kullanabilir ama yolcu olamaz. Bazıları belirli yollardan o kadar uzun süredir kaçınmıştır ki, kaçınma artık haftalarını yönetir hale gelmiştir. Bunların hiçbiri, bir insan olarak sende bir terslik olduğu anlamına gelmez. Alarm sisteminin belirli bir konuda gürültüye boğulduğu anlamına gelir.
Bunun daha şiddetli haline klinik bir ad bile vardır: amaksofobi, araç kullanma ya da bir araçta yolculuk etme korkusu. Kendi deneyimini ciddiye almak için bir teşhise ihtiyacın yok. Sadece onu, etrafından dolaşmak yerine onunla çalışmaya başlayacak kadar iyi anlamana ihtiyacın var.
Genellikle nereden gelir
Araç kullanma kaygısı bir hiçten gelmez, bazen öyle gelmiş gibi hissettirse de. Birkaç yaygın kök:
- Kötü bir deneyim. Bir kaza, kıl payı atlatılan bir an, başkası direksiyondayken yaşanan korkutucu bir yolculuk. Cleveland Clinic, kazalarda yaralanan ya da bir kazadan kötü şekilde sarsılan kişilerin, arabada olmaya dair kalıcı bir korku geliştirebileceğini belirtiyor. Bazen bu korku, daha geniş bir travma tepkisinin parçasıdır.
- Yanlış anda gelen bir panik atak. Araç kullanırken bir kez panik dalgası yaşadıysan, beynin sessizce "araba"yı "tehlike" başlığı altına dosyalamış olabilir. Artık arabanın kendisi korkuyu tetikleyebilir, oysa asıl sorun hiçbir zaman araba değildi.
- Başkasında görmek. Korku öğrenilebilir. Her şerit değişiminde kapı koluna yapışıp soluğu kesilen bir ebeveyn, onlarca yıl büyüyecek bir şey ekebilir.
- Hiç de dramatik olmayan bir şey. Bazen genel bir kaygıdan yavaşça birikir ya da araç kullanmadan geçen uzun bir dönemden sonra ortaya çıkar veya güvenmediğin yolların olduğu yeni bir şehirde belirir.
Kökeni ne olursa olsun, alttaki mekanizma aynıdır. Sinir sistemin, araç kullanmayı bir tehdit olarak görmeyi öğrenmiştir ve seni durdurman için rahatsızlıkla doldurarak çok çabalayarak korumaya çalışmaktadır. Korku işini yapıyor. Sadece kalibresi epey bozulmuş.
Neden ondan kaçınmak onu güçlendirir
İşte acımasız kısmı. Araç kullanma kaygısına verilen en doğal tepki daha az araç kullanmaktır ve daha az araç kullanmak tam da onu besleyen şeydir.
Her yolculuğu atladığında ve rahatlamanın üzerine yıkıldığını hissettiğinde, beynin sessiz bir ders öğrenir: O tehlikeliydi ve ondan kaçınmak beni güvende tuttu. Rahatlama gerçektir, bu yüzden ders yapışır. Dünya biraz küçülür. Bir sonraki yolculuk öncekinden daha zor gelir, çünkü artık evde kalmanın işe yaradığına dair bir kanıt vardır.
İşte bu yüzden "sadece zorla yap" da "hazır hissedene kadar yoldan uzak dur" da başarısız olma eğilimindedir. Biri seni boğar; diğeri seni aç bırakır. Alarmı asıl yeniden eğiten şey ikisinin ortasındadır ve bir adı vardır.
İyileşme aslında nasıl görünür
Bunun gibi korkular için en güçlü sicile sahip yaklaşım, genellikle bilişsel davranışçı terapinin içinde yer alan kademeli maruz bırakmadır. Fikir sade: Korkuyla küçük, planlı, atlatılabilir dozlarda yüzleşirsin; her seferinde, bedenin felaket bir şey olmadığını öğrenecek kadar uzun süre kalırsın. Alarm sistemin, yapabileceği tek yolla, tekrarlanan kanıtlarla güncellenir.
Bu, dişini sıkıp katlanmak değildir. Bilinçli ve nazik bir şeydir ve etkilidir. Cleveland Clinic, belirli fobileri olan kişilerin onda dokuzu kadarının bu tür terapiyle iyileştiğini bildiriyor. Tipik bir merdiven şöyle görünebilir:
- Garaj yolundaki park halindeki arabada otur. Motor kapalı. Rahatsızlık geçene kadar sadece orada ol.
- Motoru çalıştır. Çalışır halde otur. Hiçbir şey olmadığını fark et.
- Sokağın sonuna kadar git ve geri dön. Bir sokak. Bütün hedef bu.
- Boş bir otoparkta tur at, sonra sessiz bir mahallede.
- Biraz daha kalabalık bir yol ekle, ardından kısa, tanıdık bir işe çık.
- Otoyola, şeride girmeye, köprüye, en zor halin neyse ona doğru, zirveye yakın kendi basamağında ilerle.
Sıra senin. Kural, her adımın bir esneme olması, bir sıçrayış olmaması. Bir adımda, o sıkıcı hale gelene kadar kalırsın, sonra tırmanırsın. Sıkıcı, hedeftir. Sıkıcı, sinir sisteminin sana artık alarm çalmayı bıraktığını söylemesidir.
İstikrar, yoğunluktan daha önemlidir. Bir hafta boyunca yapılan birkaç kısa pratik yolculuk, kahramanca tek bir yolculuğun ardından bir hafta arabadan kaçmaktan bedenine daha çok şey öğretir. Korkun şiddetliyse ya da geçmiş bir travmayla dolanmışsa, bunu maruz bırakma çalışmasını bilen bir terapistle yapmak, tek başına yapmaktan çok daha değerlidir. Merdiveni seninle birlikte kurar ve basamakları doğru yükseklikte tutar.
Koltukta yardımcı olan şeyler
Toleransını yeniden inşa ederken, yine de gerçek yolculukları geçirmen gerekir. İnsanları o anda dengede tutan birkaç şey:
Nefes verişini yavaşlat. Kaygı tırmandığında nefes hızlı ve yüzeysel hale gelir, bu da beynine tehdidin gerçek olduğunu söyler. Nefes alıştan daha uzun, uzun ve yavaş bir nefes verişi, gözlerini yoldan ayırmadan kendi stres tepkin üzerinde gerçekten çekebileceğin birkaç koldan biridir. Bakışını yukarıda ve hareketli tut; tek bir sabit noktaya saplanma.
Kendini duyularınla yere bağla. Ellerini direksiyonda, koltuğu sırtında, ayaklarını yere düz basmış hisset. Şu an fiziksel olarak doğru olanı adlandırmak, seni "ya olursa" sarmalından çekip alır ve gerçekte, güvenle içinde oturduğun arabaya geri getirir.
Paniğe bir metin ver. Yarışan bir zihin felaket öngörmeye eğilimlidir. İhtiyaç duymadan önce hazır, sakin ve gerçek bir cümlenin olması yardımcı olur. "Bu his rahatsız edici, tehlikeli değil ve her zaman geçer" gibi bir şey. Kendine yalan söylemiyorsun. Panik gerçekten doruğa ulaşır ve solar, genellikle birkaç dakika içinde.
Ve hem güvenlikle ilgili gerçek hem de bir güvence olan bir not: Güvenle araç kullanamayacak kadar bunaldığını hissedersen, kenara çekmeye iznin var. Sinyal ver, güvenli bir yer bul, dur ve dalga geçene kadar nefes al. O çıkış kapısını onurlandırmak her şeyi daha az korkutucu kılar, çünkü asla kapana kısılmadığını bilirsin.
Ne zaman daha fazla yardım almalı
Kendine yardım ve evde yapılmış bir maruz bırakma merdiveni pek çok insanı epey yol aldırır. Ama bunu tek başına yapmak zorunda değilsin ve bazı işaretler açıkça profesyonel desteği gösterir.
Korku hayatını daraltıyorsa bir doktora ya da terapiste başvur: kaçırılan işler, reddedilen davetler, sessizce defterden sildiğin güzergâhlar ve insanlar. Bir kazadan ya da başka korkutucu bir olaydan sonra başladıysa ve geçmiyorsa, geçmişe dönüşler ya da kâbuslar görüyorsan veya tam anlamıyla panik ataklar tablonun bir parçasıysa başvur. Bir klinisyen, bunun belirli bir fobi mi, bir kaygı durumunun parçası mı, yoksa bir travmayla bağlantılı mı olduğunu söyleyebilir ve yardımı gerçekte olan bitene göre eşleştirebilir. Maruz bırakma temelli terapi, iyi bir nedenle standarttır ve bazı insanlar için, bir dönem boyunca ilaç kullanmak planın makul bir parçasıdır.
Burada yardım istemek, araç kullanmada başarısız olduğunu kabul etmek değildir. Yol bunca zamandır oradaydı ve bekleyecek. Ona yavaşça, destekle, kendi şartlarınla geri dönmene izin var. Bunu yapanların çoğu, arabanın yeniden sıradan hale geldiğini görür. Heyecan verici değil. Sadece sıradan. Doğru sürdüğün o sessiz zafer budur.
Kaynaklar
- Cleveland Clinic, Amaxophobia (Fear of Driving): Symptoms, Causes & Treatment
- NHS, Phobias — Treatment
- StatPearls / NCBI Bookshelf, Specific Phobia
- American Psychological Association, Monitor on Psychology, Figuring out phobia