Eigenaarschap nemen: de stille gewoonte die alles verandert

Er gaat iets mis. Een project loopt uit. Een bericht komt verkeerd aan. Een plan waar je zeker van was valt uit elkaar waar mensen bij zijn wier mening je belangrijk vindt.

In de eerste paar seconden grijpt je hoofd naar een verhaal. Meestal grijpt het naar hetzelfde dat het altijd doet. Misschien is het verhaal dat iemand anders de bal liet vallen. Misschien is het dat de timing onmogelijk was, de opdracht vaag, dat de ander het beter had moeten weten. Soms keert het verhaal zich naar binnen en wordt het wreed: *natuurlijk gebeurde dit, dit overkomt mij altijd.* Beide soorten verhalen hebben één ding gemeen. Ze leggen het stuur ergens waar jij er niet bij kunt.

Eigenaarschap nemen is de oefening om in plaats daarvan naar een andere vraag te grijpen. Niet "wiens schuld is dit", maar "welk deel hiervan is aan mij om te bewegen". Het klinkt klein. Het verandert bijna alles wat erop volgt, vanwege wat het doet met waar jij de controle plaatst.

Het stuur, en wie het vasthoudt

Psychologen bestuderen dit al zestig jaar onder een ietwat houterige naam: locus of control, oftewel de plek waar je de controle ervaart. Het idee, voor het eerst uiteengezet door Julian Rotter in de jaren zestig, is dat ieder van ons een standaardovertuiging met zich meedraagt over waarom dingen ons overkomen. Mensen met een interne locus voelen doorgaans dat hun eigen keuzes hun uitkomsten vormen. Mensen met een externe locus voelen doorgaans dat uitkomsten hun worden aangereikt door geluk, andere mensen, of krachten die ze niet kunnen raken.

De meesten van ons zijn niet puur het een of het ander. We schuiven langs de lijn afhankelijk van de dag en de situatie. Maar onze rustplek op die lijn doet er meer toe dan je zou denken. Tientallen jaren onderzoek verbinden een sterkere interne locus of control aan beter omgaan met tegenslag, meer volharding, en lagere percentages van depressie en angst, terwijl een meer externe oriëntatie samengaat met hulpeloosheid en een gevoel van vastzitten. Eén grote studie vond dat het patroon geleidelijk en consistent was: mensen die geen symptomen van depressie of angst rapporteerden scoorden het meest intern, en degenen met de ernstigste symptomen scoorden het meest extern.

Het is de moeite waard om hier voorzichtig te zijn, want dit is makkelijk te verdraaien tot iets schadelijks. Een interne locus of control is niet de overtuiging dat alles jouw schuld is. Genoeg dingen liggen echt buiten je handen, en doen alsof dat niet zo is, is een eigen soort valstrik. De gezonde versie is smaller en vriendelijker. Het is de overtuiging dat zelfs wanneer veel buiten je controle ligt, *sommige* dingen dat niet zijn, en dat het deel dat je wél kunt aanraken de moeite waard is om aan te raken.

Stel je een vergadering voor die slecht ging. Je werd overstemd, de beslissing viel de verkeerde kant op, en je vertrok gefrustreerd. De externe lezing is compleet en netjes: ze luisterden niet, de luidste stem won, het spel was van meet af aan vals. Elk woord ervan kan waar zijn, en het laat je nog steeds met niets om te doen. De interne lezing ontkent daar niets van. Hij voegt alleen één regel toe. Ik wachtte tot het einde om mijn punt te maken. Ik zou de follow-up kunnen sturen die ik niet stuurde. Volgende keer kan ik de sleutelpersoon spreken voordat de kamer volloopt. Geen van die zetten garandeert een beter resultaat. Ze zijn allemaal van jou, en dat is het verschil. Het externe verhaal legt uit waarom je verloor. Het interne reikt je iets aan om te proberen.

Die smalle overtuiging is de hele motor van eigenaarschap.

Waarom schuld toewijzen goed voelt en zoveel kost

Schuld toewijzen is aantrekkelijk om een reden. Wanneer je de verantwoordelijkheid overhandigt aan iemand of iets anders, krijg je een snelle scheut opluchting. Jij bent van de haak. Het ongemak heeft een thuis, en dat ben jij niet.

Het probleem is wat schuld toewijzen stilletjes met je opties doet. Op het moment dat een probleem de schuld van iemand anders is, is er voor jou niets te doen dan wachten tot zij het oplossen. Je hebt jezelf tot passagier gemaakt in je eigen situatie. En wachten, vooral wachten op mensen die misschien nooit bijdraaien, is een van de betrouwbaarste manieren om je machteloos te voelen.

Er is een versie hiervan die nog meer pijn doet, degene die naar binnen mikt. Jezelf de schuld geven kan zich voordoen als eigenaarschap, maar dat is het meestal niet. Echt eigenaarschap is voorwaarts gericht en praktisch: dit is wat van mij is, dit is mijn volgende zet. Zelfverwijt is achterwaarts gericht en zit vast: dit is het bewijs dat ik het probleem ben. De een opent een deur. De ander doet hem op slot en steekt de sleutel in de zak. Als je merkt dat jouw "eigenaarschap" alleen ooit schaamte oplevert en nooit een volgende stap, dan is dat een teken dat het is verzuurd tot iets anders.

Dit is jezelf leiden voordat het iemand anders leiden is

Het is verleidelijk om eigenaarschap onder werkadvies te scharen, het soort dat een manager in een vergadering zegt. De diepere versie begint lang daarvoor, in hoe je omgaat met je eigen slechte middag.

Leiderschapsonderzoeker Amy Edmondson, die haar carrière heeft besteed aan bestuderen hoe teams met fouten omgaan, maakt een onderscheid dat voor één persoon net zo nuttig is als voor een bedrijf. Ze beschrijft verantwoordelijkheid niet als straf, maar als een soort psychologisch eigenaarschap, een innerlijke toewijding om te doen wat je kunt om te voldoen aan een norm die je echt belangrijk vindt. Het tegenovergestelde daarvan is niet ontspanning. Het is afdrijven. Het is dingen je laten overkomen en dat pech noemen.

Edmondson maakt zorgvuldig een scheiding tussen dit en een cultuur van schuld toewijzen. In een van haar bekendste voorbeelden zat een ziekenhuis gevangen in wat het personeel grimmig de ABC's van de geneeskunde noemde: accuse, blame, criticize, oftewel beschuldigen, beschuldigen en bekritiseren. Mensen verborgen hun fouten omdat er een toegeven werd afgerekend met uit elkaar getrokken worden. Een nieuwe leider veranderde de regel. Je kon een probleem melden zonder angst om aangevallen te worden voor het melden, en tegelijk bleven de normen hoog. Fouten werden behandeld als iets waar het systeem van kon leren in plaats van iets waarvoor een persoon gestraft moest worden. Het aantal meldingen ging omhoog, en de kwaliteit van het werk ook.

De persoonlijke versie van die les is direct. Je kunt jezelf aan een echte norm houden zonder elke struikeling om te zetten in bewijs dat je faalt. Sterker nog, je kunt hoge normen alleen volhouden als je dat niet doet. Mensen die elke fout als een catastrofe behandelen, houden uiteindelijk op met dingen proberen, of houden op met de waarheid vertellen over hoe het gaat, soms zelfs tegen zichzelf. Goed gedaan eigenaarschap is eerlijk en gestaag tegelijk. Het zegt: dat ging niet zoals ik wilde, hier is het stuk waar ik verantwoordelijk voor ben, hier is wat ik anders zal doen. Daarna laat het de rest los.

Hoe je het oefent zonder jezelf af te kraken

Eigenaarschap is een spier, geen persoonlijkheid. Je bouwt het op in gewone momenten, en je bouwt het mild op. Een paar manieren om te beginnen:

• Sorteer de situatie in twee stapels. Wanneer er iets scheefloopt, haal dan adem en splits het: wat ligt echt binnen mijn controle, en wat niet. De meeste rommeltjes zijn een mix. Het punt is niet om het hele ding te claimen. Het is om de hoek te vinden die van jou is en je energie daar te steken in plaats van op de delen die je niet kunt verzetten.
• Let een week op je taalgebruik. Merk op hoe vaak je zegt "ik moest wel", "ze dwongen me", "er was niets wat ik kon doen". Soms is dat waar. Vaak is het een gewoonte. Probeer er "ik koos ervoor" voor in de plaats en kijk hoe dat zit. Zelfs als de keuzes beroerd waren, zet ze als de jouwe benoemen het stuur terug in je handen.
• Scheid de spijt van de les. Het is prima om je rot te voelen dat er iets misging. Zit daar even mee, en stel dan de nuttigere vraag: wat zou ik de volgende keer anders doen, precies. Een spijt die je niet in een volgende stap kunt omzetten, is alleen maar een wond die je steeds openhaalt.
• Maak het herstel klein en echt. Als je iemand een excuus of een correctie verschuldigd bent, wint een eenvoudige het van een uitgebreide. "Ik had dat mis, en het spijt me. Zo ga ik het rechtzetten." Geen lange uitleg, geen campagne om vergeving. Het schoon opnemen en verder gaan leert de mensen om je heen dat fouten te overleven zijn, wat een van de gulste dingen is die je kunt voorleven.
• Geef jezelf dezelfde mildheid die je een vriend zou geven. Je zou nooit tegen iemand van wie je houdt zeggen dat één slechte uitkomst bewijst dat ze een mislukking zijn. De norm die je jezelf oplegt zou diezelfde warmte eronder moeten hebben. Stevig, niet wreed.

Niets hiervan vereist dat je het soort persoon bent dat alles op een rijtje heeft. Het vraagt je alleen om steeds de vraag te blijven kiezen die je met iets achterlaat om te doen.

Wat makkelijk te missen is, is hoe dit zich opstapelt. Elke keer dat je jouw hoek van een probleem vindt en ernaar handelt, verzamel je een klein bewijsje dat je daden ertoe doen. Doe dat vaak genoeg en het bewijs hoeft niet langer iets te zijn waar je jezelf toe moet overtuigen. Het wordt de manier waarop je jezelf standaard ziet, het gestage innerlijke gevoel dat je een persoon bent die kan beïnvloeden hoe dingen gaan. Dat is dezelfde interne oriëntatie die het onderzoek verbindt aan beter omgaan met tegenslag en lagere percentages angst en depressie, en het is geen stemming waar je toevallig het geluk mee hebt. Het is het bezinksel van duizend gewone keuzes om naar het stuur te grijpen. Mensen om je heen voelen het voordat ze het kunnen benoemen. Ze beginnen je de moeilijke dingen te brengen, niet omdat je ze altijd oplost, maar omdat je niet uit elkaar valt en niet op zoek gaat naar iemand om de schuld te geven. Dat is wat zelfleiderschap echt is, en het is waarom het in jezelf gebouwd moet zijn voordat het iets waard is voor iemand anders.

Wanneer eigenaarschap niet het antwoord is

Er zit hier een echte grens, en die doet ertoe.

Als je merkt dat je eigenaarschap neemt over alles, ook over dingen die je duidelijk zijn aangedaan, dan is dat geen kracht. Na bepaalde ervaringen, vooral misbruik, schade of trauma, kan de neiging om jezelf de schuld te geven heel diep zitten en als de waarheid voelen. Dat is het niet. Sommige dingen zijn echt niet aan jou om te dragen, en geen enkele hoeveelheid "wat had ik anders kunnen doen" maakt ze dat wel. Die uit elkaar houden is moeilijk, en het is geen werk dat je alleen hoeft te doen.

Hetzelfde geldt voor dat zware, vastzittende gevoel wanneer niets in je controle lijkt te zijn hoe je ook kijkt, wanneer door een gewone dag komen alles kost wat je hebt. Die vlakke, machteloze toestand kan een teken zijn van depressie in plaats van een probleem met je mindset, en het reageert op steun, niet op harder je best doen in je eentje. Een arts of therapeut kan je helpen uit te zoeken wat van jou is en wat niet, en ze kunnen hoe dan ook met het gewicht helpen. Naar dat soort hulp reiken is zelf een daad van eigenaarschap. Het is dat jij de ene stap zet die beschikbaar is, wat vaak alles is wat eigenaarschap ooit vraagt.

De stille belofte in dit alles is dat je zelden zo vastzit als het ergste verhaal in je hoofd volhoudt. Er is bijna altijd een hoek van de situatie met jouw naam erop. Vind die hoek. Begin daar.

Bronnen

• Simply Psychology, Locus of Control Theory In Psychology: Internal vs External
• SSM - Population Health (PubMed Central), Locus of control, self-control, and health outcomes
• Amy C. Edmondson, Psychological Safety Does Not Equal "Anything Goes"
• Harvard Business Review, How a New Leader Broke Through a Culture of Accuse, Blame, and Criticize