Inā aia ʻoe i loko o ka pilikia a i ʻole ke noʻonoʻo nei e hōʻeha iā ʻoe iho, ʻaʻole ʻoe hoʻokahi. Ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, e kelepona a kelepaʻi paha i 988 (Suicide & Crisis Lifeline, 24/7), e kelepaʻi iā HOME i 741741 (Crisis Text Line), a i ʻole e kelepona i 911 i ka wā pilikia. Ma nā wahi a pau o ka honua, hōʻike ʻo findahelpline.com i nā laina kōkua manuahi a mālama huna ma kou ʻāina ponoʻī a ma kou ʻōlelo ponoʻī. Inā aia ʻoe i loko o ka pōʻino koke, e kelepona i ka helu kelepona pilikia o kou wahi.
E ʻike i kou ʻano no kekona hoʻokahi. ʻAʻole no nā hakakā nui a i ʻole nā manawa ʻike ʻia, akā no ka leo haʻahaʻa mau ma hope o ka noho ʻana me kēia kanaka. He paʻa anei kou kino ma mua o kona komo ʻana ma ka puka? He hoʻomaʻamaʻa anei ʻoe i kāu mea e ʻōlelo ai i hāʻule pono ai? He ʻike anei ʻoe iā ʻoe iho e hoʻolaulea ana i nā mea, e kala ana no nā mea ʻaʻole nāu, e lana ana ka manaʻo he lā maikaʻi kēia?
He kūpono ke mālama i kēlā paʻa haʻahaʻa a mau. Hiki i kahi pilina ke paʻakikī me ka ʻawaʻawa ʻole. Kūʻē nā kānaka, luhi, hōʻeha kekahi i kekahi, a hoʻoponopono. ʻO kā kākou e kamaʻilio nei i ʻaneʻi, he mea ʻokoʻa. He ʻano ia, ʻaʻole he pule ʻino, kahi e hele mai ai ka ʻoluʻolu o kekahi ma o ka ʻauhau mau o kou ʻoluʻolu.
Ke heluhelu paha nei ʻoe i kēia no ka mea ua ʻōlelo kekahi hoaloha i kahi mea. A i ʻole no ka mea ua hoʻomaka ʻoe e mālama i kahi papa malū liʻiliʻi i loko o kou poʻo o nā manawa ʻaʻole hiki iā ʻoe ke wehewehe pono. Ma kekahi ʻano, ʻaʻole pono iā ʻoe kahi ʻae e mālama koʻikoʻi i kēlā. E nānā kākou i ke ʻano maoli o nā ʻano, i hiki iā ʻoe ke inoa i ka mea āu e noho nei.
Ka ʻokoʻa ma waena o kahi pilina paʻakikī a me kahi pilina ʻino
He kuʻiā ko kēlā me kēia pilina kokoke. ʻAʻole ka nīnau inā ʻolua e hakakā. ʻO ka nīnau, he aha ka mea e hana ʻia ma kahi o nā hakakā, a pehea kou ʻano i nā kau lōʻihi ma waena o lākou.
I loko o kahi pilina i olakino maoli, hoʻoponopono pinepine ʻia ka hakakā. Hiki iā ʻoe ke hāpai i kahi mea e hoʻonāukiuki ai iā ʻoe a lohe ʻia. Aia ka hoʻoponopono ma hope o kahi haki. Me ka manawa, ʻoi aku kou ʻano ʻo ʻoe, ʻaʻole emi. Kuhikuhi ka poʻe noiʻi a me nā loea e hana ana me nā kāne wahine i kahi papa pōkole o nā hōʻailona o ke ʻano olakino: ka mahalo, ka hilinaʻi, ka ʻoiaʻiʻo, nā hoʻoholo i kaʻana like ʻia, a me ke kūʻokoʻa e kūʻē me ka lilo ʻole i kaua.
Holo kahi ʻano ʻawaʻawa i ke ala ʻē aʻe. Hoʻonohonoho ka National Domestic Violence Hotline i ka ʻaoʻao ʻino o kēia ākea ma ke ʻano he ʻano o ke kanaka hoʻokahi e hoʻāʻo nei e loaʻa a paʻa i ka mana a me ka hoʻomalu ma luna o ke kanaka ʻē aʻe. Hiki i kēlā hoʻomalu ke walaʻau a hāmau paha. Hiki ke ʻike ʻia he kiaʻi a me nā loina, a i ʻole he ʻānai mālie o kou hilinaʻi a hiki i ka pau ʻana o kou hilinaʻi i kou ʻike ponoʻī.
Eia kahi nānā naʻau kōkua. I kahi pilina maikaʻi, hiki iā ʻoe ke hewa me ka hoʻopaʻi ʻole ʻia no ia. I kahi ʻawaʻawa, aʻo ʻoe e akahele loa, loa.
Nā ʻano e kūpono ai ke mālama koʻikoʻi
ʻAʻohe mea hoʻokahi ma kahi papa e lilo ai kahi pilina i ʻawaʻawa. ʻO ka mea koʻikoʻi, ʻo ke ʻano, ka pinepine o ka hana ʻana, a me ke ala o ka kahe ʻana o nā mea a pau. E heluhelu i kēia he holoʻokoʻa, ʻaʻole he papa e hoʻopaʻapaʻa iā ʻoe iho e haʻalele ai.
- Ke hele nei ʻoe me ka makaʻala. Mālama ʻoe i kāu mau huaʻōlelo a me kou ʻano e mālama i ka maluhia, a luhi ʻoe ma ke ʻano paʻakikī ke wehewehe.
- Hāʻule mau ka hewa iā ʻoe. Ma kekahi ʻano, kuamoʻo kēlā me kēia pilikia i kahi mea āu i hana, i ʻōlelo, a i hana ʻole ai. Kahe nā kala i ke ala hoʻokahi.
- Ke ʻokiʻoki ʻia nei ʻoe. ʻOi aku ka paʻakikī o ka loaʻa ʻana o ka manawa me nā hoaloha a me ka ʻohana. Hoʻomaka ka poʻe e aloha iā ʻoe e ʻike mamao, a ʻaʻole i hana ʻia kēlā mamao ma ka pōkalakala.
- Nīnau hou ʻia kou ʻike i ka ʻoiaʻiʻo. Hoʻomanaʻo ʻoe i kekahi mea ma kekahi ʻano a koi lākou i hana ʻo ia ma kahi ʻano ʻē, a hiki ʻaʻole loa ʻoe i hilinaʻi i kou hoʻomanaʻo ponoʻī.
- Holo wela a anu ka pilina. Aia nā kau o ka pili a me ka lokomaikaʻi ikaika, a laila ka paʻa, a laila kahi pahū, a laila nā kala a me nā ʻōlelo hoʻohiki, a laila hoʻomaka hou.
- ʻIke ʻoe i kou emi. ʻOi aku ka piʻihau, emi ke kūpaʻa iā ʻoe iho, ʻoi aku ka ʻokiʻoki ʻia ma mua o kekahi makahiki i hala.
ʻO kēlā mea hope ka hōʻailona hāmau. Hoʻoemi nā pilina ʻawaʻawa i ke kanaka. Inā hiki ʻole iā ʻoe ke hoʻomanaʻo i kou ʻano ma mua o kēia, he ʻike ia.
ʻElua ʻano māʻalahi ke nalo
He kūpono ke inoa i kekahi mau ʻano ma o lākou iho, no ka mea ua hoʻolālā ʻia e paʻakikī ke ʻike mai loko.
Gaslighting (ka hoʻopunipuni ʻike)
He ʻano kikoʻī ka gaslighting o ka hoʻowalewale e hoʻokānalua iā ʻoe i kou ʻike ponoʻī. Wehewehe ka Cleveland Clinic iā ia he ʻano o ka hōʻino noʻonoʻo e "hoʻopilikia i kou hiki ke hilinaʻi i haʻi a me ʻoe iho." Kani ʻo ia me "ʻaʻole loa i hana kēlā," "ʻoi aku kou ʻike ʻana," "ke noʻonoʻo wale nei ʻoe," i ʻōlelo pinepine ʻia a hoʻomaka ʻoe e manaʻoʻiʻo. ʻAʻole ka ʻeha i kekahi ʻōlelo hoʻokahi. ʻO ia ka pau ʻana, me ka manawa, o kou hilinaʻi i kou hoʻoholo ponoʻī, ʻo ia nō hoʻi ka pahuhopu. Inā ua hoʻomaka ʻoe e kākau i nā kikoʻī e hōʻoia wale iā ʻoe iho ʻaʻole pupule ʻoe, e mālama koʻikoʻi i kēlā. ʻAʻole pupule ʻoe. Ke mālama nei ʻoe i ka hōʻike no ka mea ua ʻike mua kekahi ʻāpana ou.
Love bombing a me ka pōʻai
He ʻāpana nā manawa maikaʻi loa o ke ʻano e paʻa ai kēia mau ʻano. I ka hoʻomaka, hiki ke ʻike ʻia he lawe ʻia ʻoe ma ke aloha, ka nānā nui loa, nā makana, nā hōʻike, ka manaʻo he pono kēia kanaka iā ʻoe a iā ʻoe wale nō. Ma hope aʻe, hoʻi mai kēlā mau kiʻekiʻe ma hope koke o nā haʻahaʻa, ʻo ia ka mea e huikau ai ka mea holoʻokoʻa. ʻOiaʻiʻo lawa ka maikaʻi e mālama i kou lana. Wehewehe ka poʻe loea i kahi pōʻai ʻekolu māhele i kamaʻāina: kūkulu ka paʻa, hana kekahi mea ʻino, a laila hiki mai ke kala a me ka mālie ma mua o kona piʻi hou ʻana. Inā ua manaʻo ʻoe i kekahi manawa "akā i ka wā maikaʻi, maikaʻi loa," ʻaʻole ia he hōʻoia he maikaʻi ka pilina. ʻO ia ka ʻāpana o ke ʻano e mālama nei iā ʻoe i loko.
Ka hilinaʻi i kou ʻike ponoʻī
ʻO kekahi o nā mea paʻakikī loa o kahi pilina ʻawaʻawa, ʻo ia ke aʻo ʻana iā ʻoe e hoʻokānalua i ka naʻau e hoʻāʻo nei e mālama iā ʻoe. No laila, inā ua hiki ʻoe i ʻaneʻi a ʻike iā ʻoe iho, e hoʻomaka i ʻaneʻi: ua ʻae ʻia kou ʻike e helu.
ʻAʻole pono iā ʻoe kahi hihia kūpono, mākaukau no ka hoʻokolokolo e ʻike i kāu mea e ʻike nei. ʻAʻole pono ʻoe e kali a ʻino aʻe nā mea i kūpono i ke kōkua. ʻO ka "ʻAʻole pēlā ka ʻino" a me ka "ʻoi aku ka ʻino o haʻi" he mau manaʻo e mālama paʻa ana i nā kānaka maikaʻi he nui no nā makahiki.
He mau mea mālie, hoʻohaʻahaʻa pilikia e kōkua iā ʻoe e ʻike akāka aʻe:
- E kākau i ka mea e hana ʻia, me nā lā, ma kahi malū a palekana. ʻOi aku ka māʻalahi o ka ʻike ʻana i nā ʻano ma ka pepa ma mua o ka hoʻomanaʻo, ʻoi loa ke ʻōlelo mau kekahi iā ʻoe he hewa kou hoʻomanaʻo.
- E haʻi i hoʻokahi kanaka āu e hilinaʻi ai. ʻO ka ʻokiʻoki ka lepo a kēia mea a pau e ulu ai. Hiki i hoʻokahi kamaʻilio ʻoiaʻiʻo me kahi hoaloha, he ʻohana, a i ʻole he kahuna hoʻōla noʻonoʻo ke hoʻololi i kāu mea e hiki ai ke ʻike.
- E ʻike i ka pane ʻana o kou kino iā lākou ma o kahi pule maʻamau. Ka makaʻu, ka ʻoluʻolu ke haʻalele lākou, kahi puʻe e māhuahua ke pau lākou. ʻIke pinepine kou kino i ka ʻoiaʻiʻo ma mua o ka ʻae ʻana o kou noʻonoʻo iā ʻoe e ʻōlelo.
- E kamaʻilio me kekahi i aʻo ʻia no kēia. ʻAʻole pono ʻoe e lepili i kekahi mea a hoʻoholo i kekahi mea e kelepona ai. ʻO ka manaʻo o ka ʻimi kōkua, ʻo ia ka noʻonoʻo ʻana me kekahi palekana, ma kou wikiwiki ponoʻī.
Hoʻokahi mea e paʻa ai inā ke kaupaona nei ʻoe i kāu mea e hana aʻe. ʻO ka haʻalele a kūʻē paha i kahi kanaka hoʻomalu, hiki i kekahi manawa ke lilo i manawa weliweli loa, no laila ʻaʻole kēia he mea e hoʻoholo hoʻokahi a wikiwiki ai. Hiki i kahi mea kākoʻo i aʻo ʻia ke kōkua iā ʻoe e noʻonoʻo i kou hihia kikoʻī, me kou palekana pū, me ke koi ʻole iā ʻoe i kekahi koho hoʻokahi.
I ka manawa e ʻimi ai i ke kōkua hou aʻe
Inā ua hana kekahi ʻāpana o kēia i kahi paʻa i kou ʻōpū, he kūpono ke mālama ma kahi o ka wehewehe e hoʻonele ai. ʻAʻole pono ʻoe e maopopo he "ʻawaʻawa" a "hōʻino" e kamaʻilio me kekahi. Hiki i kahi kahuna hoʻōla noʻonoʻo ke kōkua iā ʻoe e hoʻonohonoho i ka mea e hana ʻia a me kāu mea e makemake ai. A inā aia kekahi hoʻomalu, hoʻoweliweli, a makaʻu i ka pane ʻana mai o ke kanaka ʻē aʻe, hiki i kahi kākoʻo kūikawā no ka hana ʻino ma ka home (domestic violence advocate) ke kōkua iā ʻoe e noʻonoʻo i kāu mau koho a me kou palekana, me ka malū a me ka hoʻohewa ʻole.
He manuahi, malū, a loaʻa i nā hola a pau ka National Domestic Violence Hotline, ma ke kelepona, ka leka kikokiko, a i ʻole ke kūkākūkū. ʻAʻole ka ʻimi kōkua ʻana e hoʻopaʻa iā ʻoe i kekahi mea. ʻO ke ʻano wale nō, pau kou hāpai hoʻokahi ʻana i kēia.
Kūpono ʻoe i nā pilina e waiho iā ʻoe ʻoi aku kou ʻano ʻo ʻoe, ʻaʻole emi. ʻO ka ʻike ʻana i ke ʻano ke ala e hoʻomaka ai e ʻimi i kou ala hoʻi i kēlā.
Nā kumu
- Cleveland Clinic, Domestic Abuse: How To Spot Relationship Red Flags
- Cleveland Clinic, Gaslighting: Definition & How To Spot It
- The National Domestic Violence Hotline, Power and Control Wheel