Inā aia ʻoe i loko o ka pilikia a i ʻole ke noʻonoʻo nei e hōʻeha iā ʻoe iho, ʻaʻole ʻoe hoʻokahi. Ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, e kelepona a kelepaʻi paha i 988 (Suicide & Crisis Lifeline, 24/7), e kelepaʻi iā HOME i 741741 (Crisis Text Line), a i ʻole e kelepona i 911 i ka wā pilikia koke.
Nā ʻōlelo aʻo wikiwiki
- E hoʻolohe mua, e mālama i ka ʻōlelo aʻo no kēia manawa.
- E hoʻomaʻemaʻe mālū i hoʻokahi hana liʻiliʻi no lākou.
- E mālama i hoʻokahi kaula o kou ola ponoʻī.
Ua aʻo paha ʻoe i ka haʻawina paʻakikī loa o kēia, ʻo ia hoʻi ʻaʻole hoʻoponopono ke aloha i ka pilikia. Hiki iā ʻoe ke hana pono i nā mea a pau a hiki nō iā lākou ke ala me ke kaumaha. Hiki iā ʻoe ke ʻōlelo i ka mea kūpono loa a nānā i kona pae ʻana ma luna o ka mea ʻole. He ʻano ʻeha kēlā nāwaliwali, a ʻaʻohe huaʻōlelo aʻoaʻo i ka hapanui o ka poʻe e halihali ana ia. Hoʻāʻo wale lākou, a hopohopo, a nīnau mālū inā ke hoʻoʻino nei lākou.
No laila e hoʻomaka me ka mea i noi maoli ʻia iā ʻoe. ʻAʻole he hoʻōla. ʻAʻole he hoʻopakele. Ua kokoke ka hana i ke kau ʻana i kahi kukui ma ka puka makani. ʻO ʻoe ka mea paʻa a lākou e ʻike ai i ke ala e hoʻi mai ai, ka hoʻomanaʻo ʻana ʻaʻole lākou hoʻokahi ma laila. ʻOi aku ka liʻiliʻi o kēlā ma mua o ka hoʻoponopono ʻana iā lākou, a ʻoi aku kona koʻikoʻi.
Pehea ke ʻano maoli o ke kōkua
ʻO ka ʻimi, ke ʻeha kekahi mea āu e aloha ai, ʻo ka hana i kekahi mea. E hāʻawi i ka ʻaoʻao maikaʻi. E ʻōlelo aʻo i kahi hele wāwae, kahi lāʻau, kahi ʻano ʻokoʻa. Pae ka hapanui o kēlā e like me ke kaomi, ʻoiai he aloha maoli ma lalo. ʻAʻole ʻo ke kaumaha a me ka pīhoihoi he pilikia e kakali ana i ka ʻōlelo aʻo kūpono. He kūlana lākou aia ka mea i loko, ua luhi pinepine, a hiki i kahi kahawai o nā ʻōlelo aʻo ke like me kahi papa inoa o nā mea e hāʻule nei lākou.
ʻOi aku ka maʻalahi o ka mea e kōkua ai ma mua o kona kani ʻana. E hoʻolohe me ka wikiwiki ʻole e hoʻoponopono. ʻO ke alakaʻi a ka Mayo Clinic no ka poʻe e kākoʻo nei i kekahi me ke kaumaha, ʻōlelo pololei ia: e mākaukau e hoʻolohe, a kūʻē i ka makemake e hāʻawi i ka ʻōlelo aʻo a hoʻāhewa. ʻAʻole pono ʻoe e maopopo loa. He pono wale e noho i loko o ka lumi.
He mau mea e hōʻea maoli i kahi hoa pili e hakakā nei:
- E nīnau, a ʻae iā lākou e pane maoli. Pae ʻokoʻa ka "Pehea ʻoe, ʻoiaʻiʻo?" mai ka "Maikaʻi ʻoe?" i kīloi ʻia ma luna o kou poʻohiwi. E hāʻawi i ka manawa i ka nīnau a mai hoʻopiha wikiwiki i ka hāmau.
- E manaʻoʻiʻo iā lākou. Inā ʻōlelo lākou ua like ke kakahiaka me ka hele ʻana i loko o ke one pulu, e lawe ia he ʻoiaʻiʻo. ʻAʻole lākou e hoʻonui ana e loaʻa ka nānā.
- E kūʻai i ka ʻōlelo hoʻoikaika no ka noho pū. Hana ka "Eia au, a ʻaʻole au e hele i kahi ʻē" i ʻoi aku ma mua o ka "e noʻonoʻo maikaʻi."
- E kōkua me ka mīkini liʻiliʻi o ke ola. Kahi ʻai i hana ʻia, kahi holoi lole, kahi kaʻa i kahi hālāwai. Ke kaumaha nā mea a pau, lilo nā hana maʻamau i mauna, a ʻo ka hoʻomaʻemaʻe mālū i hoʻokahi he hana aloha maoli.
- E hoʻomau i ke kono, me ka mālie, me ka helu ʻole. E nīnau inā makemake lākou e hele i ka hele wāwae. Inā ʻaʻole, e ʻae iā ia he ʻaʻole, a nīnau hou i kekahi lā.
E ʻike i ka mea nalo mai kēlā papa inoa. ʻAʻole ʻoe ko lākou kauka noʻonoʻo. ʻAʻole nāu ke kuleana e hoʻohuli iā lākou mai ko lākou manaʻo. ʻO ʻoe ke kanaka e noho ana.
Nā huaʻōlelo e kōkua ai, a me nā mea e ʻeha ai
Huli kekahi manaʻo maikaʻi i ka ʻōlelo i nā manawa a pau. He memo huna ko ka "e hauʻoli," "hiki ke ʻoi aku ka ʻino," "e hoʻāʻo wale e noʻonoʻo ʻole": ʻo ka manaʻo he koho ka manaʻo a lākou e hana hewa nei. Manaʻo mau lākou he kaumaha lākou. ʻO kahi ʻōlelo e hōʻike ana e pono lākou e huki wale aʻe, hōʻoia ia i ka mea ʻino loa a ka maʻi e ʻōlelo nei iā lākou.
ʻAʻole pono iā ʻoe kahi palapala. Uhi kekahi mau ʻōlelo ʻoiaʻiʻo i ka nui o nā manawa.
ʻAʻole au maopopo loa pehea kēia, akā ke manaʻoʻiʻo nei au iā ʻoe, a makemake au e maopopo.
ʻAʻole ʻoe nui loa noʻu. E hoʻoponopono pū kāua i kēia.
He aha ka mea e kōkua maoli ai i kēia manawa? A inā ʻaʻole ʻoe ʻike, maikaʻi pū kēlā.
He koʻikoʻi kēlā hope. ʻO ka nīnau ʻana he aha kā lākou pono, ma kahi o ka hoʻoholo no lākou, e hāʻawi hou i ka mana liʻiliʻi i kekahi e manaʻo paha ua nalo loa.
Hoʻoikaika i ke kōkua me ka pahu ʻole ma luna o ka palena
Aia kahi paʻakikī maoli ma ʻaneʻi. Hiki iā ʻoe ke ʻike e pono lākou i ke kākoʻo ʻoi aku ma mua o kāu hiki ke hāʻawi, a ʻaʻole hiki iā ʻoe ke huki i kahi kanaka makua i loko o ke ola hoʻōla. Pahu nui a lilo ʻoe i kumu hou o ke kaomi. ʻŌlelo ʻole a nānā ʻoe i ko lākou piholo.
ʻO ka neʻe ʻo ka haʻi ʻana i kāu mea e ʻike nei me ka mālama, a e hoʻoliʻiliʻi i ka neʻe aʻe. Ma kahi o "pono ʻoe e ʻike i kekahi," e hoʻāʻo i ka "Ua ʻike au ua haʻahaʻa nui kou ʻano no kahi manawa, a aloha nui au iā ʻoe i ʻole e hoʻokamani au ʻaʻole au i ʻike. Maikaʻi paha ke kamaʻilio kāua me kekahi kauka?" He kahua mua kūpono loa ke kauka ʻohana maʻamau. ʻO ka hāʻawi ʻana e noho ma ka lumi kakali, a i ʻole e kōkua e ʻimi i kahi inoa a hana i ke kelepona, hiki ke hoʻololi i kahi hana hiki ʻole i kahi hana hiki.
A e mālama i kou manaʻolana me ka ʻoiaʻiʻo. ʻOlelo ka APA e hoʻomaikaʻi ka hapanui o ka poʻe e ola ana me ka maʻi noʻonoʻo koʻikoʻi ma ka wā, a ʻo ka mālama ʻana i kahi manaʻolana paʻa a ʻoiaʻiʻo e kōkua i ke ola hou. ʻAʻole ʻoe e kāinoa ana e ʻano penei mau loa. Ke kōkua nei ʻoe iā lākou e hōʻea i ka poʻe a me ka mālama e neʻe ai i ka mea.
Ua ʻae ʻia ʻoe e lilo i kanaka pū
Eia ka ʻāpana ʻaʻole haʻi kekahi i ka mea kākoʻo: he paʻakikī maoli ke aloha i kekahi i loko o kēia, a ʻo ka hoʻokamani ʻaʻole pēlā e haki ai iā ʻoe i ka hopena. Hōʻike mau ka poʻe mālama, ma ke ʻano ākea, i ke kaumaha ʻoi aku ma mua o ka poʻe ʻaʻole e halihali ana i kekahi. ʻAʻole hiki iā ʻoe ke ninini mai kahi kīʻaha hakahaka, a ʻaʻole hiki iā ʻoe ke lilo i mea paʻa inā ke piholo malū nei ʻoe ma kona ʻaoʻao.
No laila e mālama i kou pono ponoʻī ma ke ʻano he ʻāpana o ka hoʻolālā, ʻaʻole he mea momona āu e loaʻa ai ma hope.
- E mālama i hoʻokahi a ʻelua paha kaula o kou ola ponoʻī. He hoaaloha āu e kamaʻilio ai, kahi mea āu e hana ai nou wale nō. ʻAʻole kōkua i kekahi ka emi o kou ao holoʻokoʻa a ko lākou maʻi.
- E ʻae iā ʻoe iho e ʻike i ke kaumaha, ka huhū, a me ka inaina e ulu mai, me ka hoʻoholo ʻole e lilo ʻoe i hoa pili ʻino. Lilo ʻoe i kanaka.
- E ʻimi i kekahi e kamaʻilio ai ʻaʻole ʻo lākou. He hoaaloha, he kauka, he hui kākoʻo o ka poʻe maopopo. Pono iā ʻoe kahi wahi e waiho ai i ke kaumaha.
- E nānā i ka laina ma waena o ke kākoʻo a me ka nalowale. Inā ua hoʻōki ʻoe i ka hiamoe, ka ʻai maikaʻi, ka ʻike iā ʻoe iho, ʻaʻole kēlā he aloha. He kukui ao kēlā.
ʻAʻole ka hoʻopalekana iā ʻoe iho he ʻimi pono ponoʻī. ʻO ia ka mea e hiki ai iā ʻoe ke hōʻike hou i ka lā ʻapōpō, a me ka lā ma hope, ʻo ia wale nō ka mea e kōkua ai.
Ke ʻoi aku ka nui ma mua o ʻolua
ʻO ka hapanui o nā wā paʻakikī he mea e holo pū ai me ka hoʻomanawanui a me ke kākoʻo ʻoihana kūpono. Pono kekahi mau manawa i ka mea ʻoi aku, wikiwiki. Inā ʻōlelo kāu hoa pili no ka makemake ʻole e noho ma ʻaneʻi, no ke kaumaha e ʻoi aku ka maikaʻi o nā mea a pau ke ʻole ʻo ia, a hoʻomaka e hāʻawi i kāna mau mea a kānaenae aloha, e lawe me ka koʻikoʻi a mai mālama mālū e hoʻopalekana i ko lākou haʻaheo. E nīnau pololei inā ke noʻonoʻo nei lākou no ka pepehi kanaka iā lākou iho. ʻAʻole ka nīnau e kanu i ka manaʻo. Wehe ia i kahi puka.
I kēlā mau manawa ʻaʻole pono ʻoe e lilo i loea. Ma ʻAmelika hiki iā ʻoe ke kāhea a kelepona paha i ka 988 i kēlā me kēia manawa, i ke ao a me ka pō, e hōʻea i kahi kauka i aʻo ʻia, a hiki iā ʻoe ke hoʻohana ia nou ke makaʻu ʻoe no kekahi āu e aloha ai, ʻaʻole no ka mea pilikia wale nō. Inā aia kahi pilikia koke, he pilikia kēlā, a e mālama ʻoe e like me ia.
ʻAʻole kēlā ke aloha āu i kiʻi ai. ʻOi aku ke kaumaha a me ka hāmau a me ka uku liʻiliʻi i ka manawa. Akā ʻo ka noho, ka hoʻolohe, ka hoʻomaʻemaʻe ʻana i nā mauna liʻiliʻi, ke kuhikuhi ʻana i ke kōkua maoli, a me ka mālama iā ʻoe iho e kū ana i kāu hana ʻana, he ʻano aloha maoli kēlā, a ʻo ia pinepine ka mea e hōʻea ai kekahi i kēlā ʻaoʻao.
Nā kumu
- American Psychological Association, How to cope when a loved one has a serious mental illness
- Mayo Clinic, Depression: Supporting a family member or friend
- American Psychiatric Association, Helping a Loved One Cope with Mental Illness
- 988 Suicide & Crisis Lifeline, Help Someone Else