Nā ʻōlelo aʻo wikiwiki
- E kapa pololei i kāna mea i uku ai iā ʻoe.
- E ʻike i ka huhū ma mua o kou hoʻokuʻu ʻana iā ia.
- E koho e kuʻu mai, no kou pono ponoʻī.
Ua hōʻeha kekahi iā ʻoe, a ke hāpai nei ʻoe iā ia. No nā pule paha. No nā makahiki paha. Ke hoʻhou nei ʻoe i ka manawa i ka wā ʻauʻau, ma ke kaʻa, i ka hola ʻelua o ke kakahiaka nui. Ua noʻonoʻo ʻoe i kāu mea e ʻōlelo ai inā loaʻa iā ʻoe ka manawa kūpono. A ma kahi o ke ala, ua haʻi kekahi iā ʻoe e kala wale ʻoe a neʻe i mua, me he mea lā he hoʻololi hiki iā ʻoe ke kāwili inā he kanaka maikaʻi aʻe ʻoe.
Kau pinepine kēlā ʻōlelo aʻo me he koi ʻana, ʻaʻole he hoʻomaha. ʻO kekahi ʻāpana o ka pilikia, ʻaneʻane ʻaʻohe kanaka e ʻae like i ke ʻano o ke kala. Lohe ka poʻe i ka huaʻōlelo a noʻonoʻo i ka hoʻokuʻu ʻana i kekahi mai ka hihia, ka hoʻokamani he maikaʻi, a i ʻole ka hoʻi ʻana i ke ʻano kahiko. ʻAʻole kupanaha ke ʻano hiki ʻole. Ke noi ʻia nei ʻoe e hana i kekahi mea me he kumakaia iā ʻoe iho.
No laila e hele mālie kākou a maopopo no ka mea a kēia huaʻōlelo e koho ai a koho ʻole ai. ʻO ka maopopo o ka wehewehe, ʻoi aku ka hiki ke loaʻa ka mea iā ʻoe.
He aha maoli ke kala
Wehewehe pinepine ka poʻe loea noʻonoʻo i ke kala ma ke ʻano haiki. He hoʻoholo ia, he hoʻoholo i hoʻoholo ʻʻia a he hoʻoholo i loko, e hoʻokuʻu ai i kou huhū a me kou makemake e hoʻopaʻi i ka mea i hōʻeha iā ʻoe. ʻO ia wale nō. Hana ʻia i loko ou. E pili ana ia i ka hoʻomāmā ʻana i ka paʻa ʻana o ka huhū i kou mau lā, ʻaʻole i kekahi mea a ka mea ʻē aʻe e hana ai a e pono ai.
E nānā i ka mea i nele i kēlā wehewehe. ʻAʻohe mea ma laila no ke kala ʻana o ka mea ʻē aʻe. ʻAʻohe mea no ka hoʻoholo ʻana ua ʻʻka pōʻino. ʻAʻohe mea no ka hoʻi ʻana i hope. ʻO ke kala, ma kēia ʻano, he hoʻololi ia i kou pilina ponoʻī i ka mea i hala. Hōʻike ka Mayo Clinic iā ia he hoʻokuʻu ʻana i ka huhū paʻa a me ka mūhē e hele mai ana me ka hoʻhou ʻana i kekahi hewa, i ʻole lākou e alakaʻi i kou ola mai loko mai.
Eia ke kumu e pili ai ia i ka hana maoli. Ke paʻa ʻoe i kahi huhū koʻikoʻi, ʻaʻole kou kino e mālama iā ia he hoʻomanaʻo kahiko. Mālama ʻo ia iā ia he hoʻoweliweli e mau ana. Piʻi kou koʻiko puʻuwai a me kou koko. Noho mākaukau ʻoe. Ua hoʻopili nā loea a me nā kauka, me ka hui o Johns Hopkins Medicine, i ka huhū mau a hoʻoponopono ʻole ʻia me nā kumukūʻai kino maoli: ke koko kiʻekiʻe, ka hiamoe ʻino aʻe, a me ke koʻikoʻi nui aʻe i ka puʻuwai i ka manawa. ʻAʻole paha e nele ka mea i hōʻeha iā ʻoe i ka hiamoe. ʻO ʻoe ka mea e uku ana i ka ʻauhau.
He aha ʻole ia
ʻO kēia ka ʻāpana e hoʻokuʻu ai i ka hapa nui o nā kānaka, no laila he mea pono e ʻōlelo pololei.
ʻAʻole ʻo ke kala he poina. ʻAe ʻʻia ʻoe e hoʻomanaʻo i ka mea i hala a e ʻae iā ia e alakaʻi i kou mālama ʻana iā ʻoe iho ma hope. ʻO ka hoʻomanaʻo maopopo ke ala e palekana ai.
ʻAʻole ia he kala a ʻae paha i ka hewa. Hiki iā ʻoe ke kala piha i kekahi a manaʻo nō, me kou umauma holoʻokoʻa, ua hewa kāna hana. ʻAʻole ka hoʻokuʻu ʻana i kou huhū e kākau hou i nā ʻoiaʻiʻo. Maopopo loa ka Greater Good Science Center ma Berkeley ma kēia: ʻaʻole ke kala ʻana i kekahi e hōʻʻole i ka hewa a hoʻokamani he ʻano koʻikoʻi ʻole.
ʻAʻole ia he hoʻolauleʻa hou (reconciliation). He nui kēia. ʻO ka hoʻolauleʻa hou ke kūkulu hou ʻana i ka pilina a me ka hilinaʻi. ʻO ke kala kekahi mea hiki iā ʻoe ke hana hoʻokahi, i loko o kou puʻuwai ponoʻī, no kekahi kanaka mihi ʻole, ma kahi mamao, a make paha. Hiki iā ʻoe ke kala i kekahi a ʻaʻole loa kamaʻilio hou iā ia. I kekahi manawa ʻo ia ka hopena olakino loa.
A ʻaʻole ia he manawa koa hoʻokahi. Noʻonoʻo ka poʻe i ke kala he hana maʻemaʻe hoʻokahi, a ma hope pau loa ka manaʻo. Ua ʻano like ke kala maoli me ka mālama ʻana i kahi ʻeha. Hoʻi mai. He mele, he lā nui, he helu kelepona kamaʻʻ, a hoʻā ka huhū kahiko. ʻAʻole ia he hōʻʻole ua hāʻule ʻoe. He hōʻʻo he kanaka ʻoe, a ʻae ʻʻia ʻoe e kala i ka mea like hou, ʻoi aku ka maʻalahi i kēlā me kēia manawa.
No ke aha e pono ai ka hoʻoikaika ʻoiai
Inā e nīnau ke kala i kekahi mea paʻakikī iā ʻoe, he pono e nīnau i kāu mea e loaʻa hou ai. ʻO ka pane ʻoiaʻiʻo, ʻo ʻoe maʻamau ka mea e loaʻa nui ai.
Ke hele ka poʻe i ka hana kala i hoʻonohonoho ʻʻia, ʻōʻili ka loaʻa ma ka ʻikepili, ʻaʻole ma nā ʻōlelo hoʻwale. ʻIke nā nānā ʻana o nā noiʻi kauka i ka poʻe e hana ana i kēia hana, he iho ko ka piʻihau, ke kaumaha, a me ka huhū, a he piʻi ko ka manaʻolana. Kuhikuhi ka hui Greater Good i ke ʻano like: i ka hoʻomāmā ʻana o ka huhū, noho ka pane koʻikoʻi o ke kino, a ua pale iki ʻia ka poʻe e hiki ke kala mai ke koʻikoʻi e waiho ʻia e ka huhū paʻa lōʻihi.
E noʻonoʻo i ka huhū he lumi i loko o kou hale āu i pani a hoʻomahana mau. ʻO ke kala ka wehe ʻana i ka puka a ʻae i ka wela e hoʻi i ka maʻamau. Ke uku nei ka lumi iā ʻoe i ka manawa a pau. Ua ʻoki wale ʻoe i ka ʻike i ka ʻauhau.
He ala hiki maoli iā ʻoe ke hele
ʻAʻohe palapala e hana no nā mea a pau, a ʻo ka hohonu o ka ʻeha, ʻoi aku ka pono o ke kōkua o kekahi loea. Akā ua kaha ka poʻe e noiʻi ana i ke kala i nā ʻanuʻu e ʻōʻili pinepine ana. Eia kahi mana ʻōlelo maʻalahi hiki iā ʻoe ke hoʻāʻo.
- E kapa i ka mea i hana maoli ʻʻia. E pololei, ma ka pepa inā kōkua. He aha kā lākou i hana ai? He aha kāna i uku ai iā ʻoe? ʻAʻole e holo ka hoʻāʻo ʻana e kala i kahi pohihihi. Pono ʻoe e ʻike i ke ʻano maoli o ka mea āu e hāpai ai.
- E ʻae iā ʻoe iho e ʻike i ka huhū ma mua o kou hoʻāʻo e hoʻokuʻu. ʻO ke kala e lele i ka ʻeha he kāohi wale nō i loko o ka lole maikaʻi aʻe. He ʻike ka huhū. E noho me ia me ka ʻoiaʻiʻo ma mua.
- E hoʻoholo ua makemake ʻoe e kuʻu mai ia. He koho kēia āu e hana ai no kou pono ponoʻī, ʻokoʻa mai kou manaʻo no ke kanaka. ʻAʻole ʻoe e hoʻoholo ua pono lākou. Ke hoʻoholo nei ʻoe ua pau kou paʻa ʻana iā ia.
- E hoʻāʻo, i kou mākaukau, e ʻike i ke kanaka. ʻO kēia ka ʻanuʻu paʻakikī loa, ʻaʻole ia he koi, akā kōkua ia. Hana pinepine ka poʻe e hōʻeha ai i nā mea ʻē aʻe mai ko lākou makaʻu ponoʻī, ko lākou pōʻino, a i ʻole ko lākou palena. ʻAʻole like ka hoʻomaopopo ʻana i kēlā me ka ʻae ʻana iā ia. Hana wale ia iā lākou i mea liʻiliʻi i kou manaʻo ma mua o ka ʻenemi nunui a ka huhū e kūkulu ai.
- E lawe hou i ka moʻolelo. He aha ka mea i aʻo ʻʻia iā ʻoe e ke ola ʻana ma kēia? He aha ka palena āu e mālama ai i kēia manawa? ʻO ka hoʻololi ʻana i ka ʻike i kekahi mea āu e hāpai ai me ka manaʻo, ʻaʻole he mea e hāpai iā ʻoe, ʻo ia pinepine kahi e ola ai ka hoʻokuʻu maoli.
- E manaʻo e hana hou. Ke hoʻi ka manaʻo, a e hoʻi nō, e hoʻi i nā ʻanuʻu me ka hoʻopaʻi ʻole iā ʻoe iho. ʻAʻaku ka ʻeha o kēlā me kēia hele iki.
He ʻōlelo no ke kala ʻana iā ʻoe iho, no ka mea, no ka nui o nā kānaka ʻo ia ka mea paʻakikī aʻe. Pili ke ʻano like. E kapa i kāu mea i hana ai, e ʻike i ka mihi me ka ʻoiaʻiʻo, e hana i ka hoʻoponopono hiki iā ʻoe, a laila e koho e ʻoki i ka hoʻohana ʻana i ka wā i hala he mea kaua kūʻē i kou wā i kēia manawa. ʻAʻole ke kala iā ʻoe iho he hoʻokamani ʻaʻole ʻoe i hana hewa. ʻO ia ka hoʻoholo ʻana ua ʻae ʻʻia ʻoe e ulu ma mua ona.
I ka manawa e lawe mai ai i ke kōkua
ʻOi aku ke kaumaha o kekahi mau ʻeha ma mua o ka hāpai ʻana iā ʻoe iho, a ʻaʻohe hanohano i ka hoʻāʻo. Inā komo ka pōʻino i ka pōʻino noʻonoʻo (trauma), ka hoʻomāinoino, a i ʻole kahi nalowale e hoʻopiha mau iā ʻoe ke pili ʻoe iā ia, e ʻoluʻolu mai mai hana i ke kala he papahana hoʻokahi. Hiki i ke kauka noʻonoʻo ke kōkua iā ʻoe e hana i kēia ma ka māmā hiki i kou kino ke hāpai, ma ke ʻano i hoʻoeha hou ʻole iā ʻoe.
E nānā hoʻi i nā hōʻailona ua lilo ka huhū i mea ʻoi aku ma mua o ka hoʻomanaʻo: ke hoʻopilikia ʻo ia i kou hiamoe, ke hoʻʻawaʻi kou mau pilina ʻē aʻe, a i ʻole ke huki iā ʻoe i lalo i kahi haʻahaʻa hiki ʻole iā ʻoe ke piʻi mai. He mea pono e kamaʻilio me ke kauka a i ʻole kahi loea olakino noʻonoʻo. A inā e haʻalele ka kaomi ʻana i kahi ʻeha iā ʻoe me ka manaʻo ʻaʻohe ala e puka ai, e kīkoʻo i kahi laina pilikia a i ʻole kekahi āu e hilinaʻi ai i kēia lā, ʻaʻole ma hope. ʻAʻole pono iā ʻoe ke hāpai i nā mea kaumaha loa iā ʻoe iho.
ʻO ke kala, ke hiki mai, kakaikahi loa kona hiki me he manaʻo nui o ka maluhia. ʻOi aku ka mālie ma mua o kēlā. I kekahi lā e ʻike ʻoe i ʻōʻili ka hoʻomanaʻo a ʻaʻole i ʻūʻū kou kino holoʻokoʻa. Ua hala ka manaʻo a hoʻomau i ka hele. ʻO ia ka puka e wehe ana. Hiki iā ʻoe ke ʻae iā ia.
Nā kumu
- Mayo Clinic, Forgiveness: Letting go of grudges and bitterness
- Johns Hopkins Medicine, Forgiveness: Your Health Depends on It
- Greater Good Science Center, UC Berkeley, Forgiveness Defined: What Is Forgiveness?