Nā ʻōlelo aʻo wikiwiki
- E hana i kou hanu i waho i ʻoi aku ka lōʻihi ma mua o ka hanu i loko.
- E nīnau: ke hana ʻia nei, a i ʻole ke kū paʻa wale.
- E kū i mua o ka mea i makaʻu ʻia ma nā pae liʻiliʻi.
ʻO ka pīhau ka manaʻo e hiki mai ana kekahi mea ʻino a pono ʻoe e mākaukau no ia. I kekahi manawa, aia he kumu akāka. He hōʻike, he hopena nānā olakino, he kamaʻilio āu i makaʻu ai. Pinepine ʻaʻohe kumu āu e hiki ai ke kuhikuhi, a ʻo ia ka ʻāpana e hoʻonāukiuki nui i nā kānaka. Puka mai ka makaʻu me ke kumu maopopo ʻole, a ma luna o ka pīhau, hoʻomaka ʻoe e pīhau no ka pīhau ʻana.
Inā ʻo ia kahi āu e noho nei i kēia manawa, eia ka mea mua e pono ai e ʻōlelo. ʻAʻole ka manaʻo ponoʻī he hemahema. ʻO ia kekahi o nā mea hana kahiko loa a kou kino e mālama ai, a ʻo ke kumu e loaʻa ai iā ʻoe, ua mālama ia i kou mau kūpuna i ke ola no ka manawa lōʻihi e lilo ai i kou mau kūpuna.
He pihe kahiko loa
E kiʻi i ka mana ou i ola i hoʻokahi haneli tausani makahiki i hala. ʻO ka mea i lohe i ka kani o ka mauʻu a kū paʻa, e kuʻi ana ka puʻuwai, ma mua o ka hoʻoholo ʻana e holo, ola ia e ʻike i kekahi lā hou. ʻO ka mea i hoʻokuʻu i kona poʻohiwi a hoʻomau i ka hele wāwae, ʻaʻole ia i ola i kekahi manawa. ʻO ka pīhau ka hoʻoilina o nā kānaka a pau i pane i ka manawa. He mea ʻike uahi i kūkulu kou kino ma mua loa o ke ola ʻana o nā hale e pale ai.
ʻO ka pilikia, ʻaʻole hiki i kahi mea ʻike uahi ke ʻike i ka ʻokoʻa ma waena o kahi ahi maoli a me ka palaoa pāpaʻa. ʻAʻole hiki i kou ʻōnaehana pihe pēlā kekahi. Ua ulu ia no ka pōʻino kino koke, a hoʻokuʻu ia ma ke ʻano hoʻokahi no kahi palena manawa e hiki mai ana, he leka i heluhelu ʻole ʻia mai kou luna, a i ʻole he hopohopo e hoʻāla iā ʻoe i ka hola ʻekolu o ke kakahiaka. He hōʻailona ka pōʻino i kēia manawa. ʻO ka pane o ke kino, ʻo ia ka mea hoʻokahi i loaʻa iā ia no ke kani o ka mauʻu.
He pono e mālama i kēia ke ʻike ʻia ka pīhau me he hemahema ponoʻī lā. ʻAʻole ʻoe i hēmahema. Ke holo nei ʻoe i kahi polokalamu kahiko i loko o kekahi honua i hoʻolālā ʻole ʻia ai ia.
ʻO ka mea e hana nei i loko o kou kino
Ke kau kou lolo i kahi pōʻino, ʻaʻole ia e kū e noʻonoʻo mua. Hele ka ʻike o nā ʻano ʻike i kahi hoʻokumu liʻiliʻi ʻano almona i kapa ʻia ʻo ka amygdala, e hana ana ma ke ʻano he mea ʻike pōʻino. Inā heluhelu ia i ka pōʻino, hoʻouna ia i kahi hōʻailona pilikia koke i ka hypothalamus, ka ʻāpana o ka lolo e holo ai i nā mana ʻokoʻa o kou kino. E like me kā Harvard Health e wehewehe ai, ke ʻike ka amygdala i ka pōʻino, "hoʻouna koke ia i kahi hōʻailona pilikia i ka hypothalamus."
Mai laila, hoʻokahe kou ʻōnaehana aʻalolo aloha i kou kino me nā hormone kaumaha, a hiki wikiwiki mai nā loli. Kuʻi wikiwiki kou puʻuwai. Neʻe ke koko i kou mau ʻiʻo nui. Lilo kou hanu i kaumaha a paʻa kou mau ʻiʻo. ʻO ia ka pane hakakā-a-holo, a ua kūkulu ʻia kēlā me kēia ʻāpana ona e kōkua iā ʻoe e ola i kahi pilikia kino koke ma ka hakakā ʻana a i ʻole ke holo.
Loaʻa i ka hakakā a me ka holo nā poʻo nūhou, akā aia kekahi pane ʻekolu i lohe kakaʻikahi nā kānaka: ʻo ka maloʻo. I kekahi manawa, ʻo ka neʻe mua o ke kino ma lalo o ka pōʻino, ʻaʻole ʻo ke kīkē a holo akā ʻo ke kū paʻa, e like me ka lāpaki e paʻa make ana ma kahi ākea. Inā ua ʻike ʻoe i kou noʻonoʻo e lilo i kaʻawale i kekahi manawa āu i pono nui ai iā ia, a i ʻole ʻike ʻoe iā ʻoe iho hiki ʻole ke hana i kou ʻike ʻana e pono ʻoe, ʻaʻole kēlā he hopohopo. ʻO ia ka ʻōnaehana ola hoʻokahi e kiʻi ana i kahi koho kahiko ʻokoʻa.
E nānā i ka mea i nalo mai nā ʻekolu: ka noʻonoʻo akahele. Ua kūkulu ʻia ka ʻōnaehana no ka wikiwiki, ʻaʻole no ka ʻano nani, no laila lilo ka ʻāpana o kou lolo e kaupaona ai i ka hōʻike a ʻike i nā ʻano hina i mālie ʻoiai e leo nui ana ka pihe. ʻO ia ke kumu e ʻike ai nā manaʻo pīhau me ka hoʻohuli a paʻa loa. ʻAʻole ʻoe e noʻonoʻo hewa ana. Ke noʻonoʻo nei ʻoe me ka ʻāpana mālie, akahele o kou lolo i hoʻohaʻahaʻa ʻia.
He ʻoiaʻiʻo nā ʻano ʻike kino, a he pōʻino ʻole lākou i ka manawa, ʻoiai inā paʻakikī loa lākou. He puʻuwai holo wikiwiki, he umauma paʻa, nā wāwae haʻalulu, ka huki e holo. ʻO ia he kino e hana ana i kāna hana, me ka leo i piʻi loa ma luna o ka mea e pono ai ke kūlana. Ua kūkulu ʻia ka ʻōnaehana no kahi pohā pōkole a ukali ʻia e ka maha. ʻAʻole loa ia i manaʻo ʻia e mau ka hoʻā no nā pule. Ke hana ia, luhi kēlā hoʻā mau iā ʻoe, a i ka manawa hiki iā ia ke hānai i nā ʻano haʻahaʻa a me nā hopohopo i manaʻo ʻia e pale iā ʻoe.
ʻAʻole like ka makaʻu a me ka pīhau
Ua hoʻohana ʻia kēia mau huaʻōlelo ʻelua me he mea hoʻokahi lā ko lāua manaʻo, akā he koʻikoʻi ka ʻokoʻa.
ʻO ka makaʻu ka pane i kahi pōʻino aia ma ʻaneʻi, i kēia manawa. He kaʻa e huli ana i kou ala. He ʻīlio e lele ana. He ʻoi ka makaʻu, kikoʻī, a pau ia ke pau ka pōʻino.
Kuhikuhi ka pīhau i ka wā e hiki mai ana. ʻO ke kino e kū paʻa ana no kahi pōʻino i hiki ʻole mai a hiki ʻole paha mai. ʻO ia ke kumu e hiki ai iā ʻoe ke ʻike iā ia e noho palekana loa ana ma luna o kou noho ponoʻī. ʻAʻohe mea e hakakā ai a ʻaʻohe mea e holo ai, no laila ʻaʻohe wahi e hele ai ka ikehu a kou kino i hāpai. Kaʻapuni ia ma kahi, e ʻimi ana i ka pōʻino, a hoʻomaka ka ʻimi ponoʻī e ʻike me he hōʻoia lā he ʻoiaʻiʻo ka pōʻino.
Hāʻawi ka hoʻomaopopo ʻana i kēia i kahi paʻa liʻiliʻi iā ʻoe. Ke hahau ka makaʻu, hiki iā ʻoe ke nīnau i hoʻokahi nīnau: ke hana ʻia nei kēia, a i ʻole ke kū paʻa nei au no ka manawa ma hope? I ka hapa nui o ka manawa, ʻo ka pane ʻoiaʻiʻo, ʻo ka manawa ma hope. ʻAʻole kēlā e hoʻonalo i ka manaʻo. Hoʻokuʻu iki ia i kona ʻapo, no ka mea hoʻihoʻi ia i ka ʻāpana mālie o kou lolo i ke kamaʻilio.
Kahi e pau ai ka hopohopo maʻamau a hoʻomaka kahi maʻi
ʻAʻole ka pīhau he maʻamau wale, he pono nō hoʻi. ʻO ia ka mea e hoʻomākaukau ai ʻoe no ka nīnauele, e hoʻolohi ma kahi alanui hau, e nānā i kekahi āu e aloha ai. He ola pōʻino kekahi ola me ka pīhau ʻole loa. ʻAʻole loa ka pahuhopu ka ʻike ʻole loa.
No laila, pehea ʻoe e ʻike ai i ka hopohopo o kēlā me kēia lā mai kahi maʻi pīhau? Pili ka laina i ka pākēneka, ka mau, a me ke kumukūʻai.
- Pākēneka. ʻOi loa ka hopohopo ma mua o ka mea e pono ai ke kūlana, a i ʻole ʻaʻohe kūlana akāka.
- Mau. ʻAʻole ia e hala ke hala ka mea kaumaha. Ke ʻōlelo nei ka National Institute of Mental Health me ka pohihihi ʻole: me kahi maʻi pīhau, ʻaʻole ka pīhau "e hala, ʻike ʻia ia i nā kūlana he nui, a hiki ke ʻoi aku ka ʻino i ka manawa."
- Kumukūʻai. Ke keʻakeʻa nei ia i ka mea ʻiʻo o kou mau lā, me kou hiamoe, kāu hana a hana kula, a me kou mau pilina.
Ke kūlike kēlā mau ʻekolu, ke mālama paha ʻoe i kahi maʻi pīhau ma kahi o kahi wā ʻino. A inā pēlā, aia ʻoe i loko o kahi hui nui loa. Manaʻo ka NIMH ma kahi o ka hapakolu o nā ʻōpio a mākua o ʻAmelika e ʻike i kahi maʻi pīhau i kekahi manawa o ko lākou ola. Lawe kēia mau maʻi i kekahi mau ʻano maʻamau, me ka maʻi pīhau ākea, kahi e pili ai ka hopohopo i nā mea a pau aneane, ka maʻi pānipāni, ka pīhau kaiāulu, a me nā makaʻu kikoʻī.
ʻAʻole kēlā he hoʻoholo no kou ʻano. He maʻi olakino kahi maʻi pīhau, ʻaʻole he hōʻailona he nāwaliwali ʻoe a i ʻole ʻaʻole ʻoe i noʻonoʻo maikaʻi.
No ke aha e komo paʻa ai: ka pahele o ka pale
Aia kekahi ʻano pono e hoʻomaopopo ma luna o nā mea ʻē aʻe a pau, no ka mea ʻo ia ka mīkini e hoʻomau ai i ka pīhau ma hope loa o ka manawa e pono ai e nalo ka hopohopo kumu. ʻO ia ka pale.
Hana ia penei. Hoʻopīhau kekahi mea iā ʻoe, no laila huli ʻoe mai ia aku. ʻO ka pāʻina, ke kelepona, ke alaloa, ka leka āu e wehe ʻole mau ai. I ke kekona āu e pale ai iā ia, hāʻule ka pīhau, a ʻike kēlā hāʻule me he maha ʻono lā. ʻIke kou lolo. Mālama mālie ia i kahi haʻawina: he pōʻino kēlā mea, a mālama ka pale iā ia iaʻu i ka palekana. No laila i ka manawa aʻe, hiki mai ka makaʻu me ka wikiwiki iki aku a hiki mai ka huki e pale me ka ikaika iki aku.
ʻO ka ʻāpana ʻino, ʻo ka mea a ka pale e kāohi ai iā ʻoe mai ke aʻo. ʻAʻole ʻoe e ʻike ʻo ka mea hiki ke ola ʻia, ʻaʻole pinepine e hiki mai ka hopena i makaʻu ʻia, a pau ka pīhau ma kona ʻano ke noho ʻoe no ka manawa lōʻihi. ʻAʻole loaʻa i ka haʻawina e hoʻomaluhia ai i ka pihe no nā kau a kau kahi manawa e pae ai. ʻOi aku ka ʻino, ʻano ulu ka wahi āu e pale ai. Lilo hoʻokahi alaloa i kāpae ʻia i kekahi mau. Lilo hoʻokahi kono i hōʻole ʻia i ka hapa nui o lākou. Emi mālie kou honua e kūpono i ka makaʻu.
ʻO ia pono ke kumu e hoʻāʻo ʻole ai nā mālama maikaʻi loa e ʻōlelo iā ʻoe e haʻalele i ka pīhau a kōkua iā ʻoe e pale me ka maʻalahi aku. Hana lākou i ke kūʻē, me ke akahele a ma kahi māhuahua hiki iā ʻoe ke mālama: kōkua lākou iā ʻoe e kū i mua o ka mea i makaʻu ʻia ma nā pae liʻiliʻi, kākoʻo ʻia, i hiki i kou lolo ke ʻohi i ka hopena hou i nalo. ʻO kēlā kū mālie ʻana ka puʻuwai o ka mālama noʻonoʻo ʻano hana (cognitive behavioral therapy), a ʻo ia kekahi ʻāpana nui o ke kumu e hana ai kēlā ala.
ʻO ka mea e kōkua ʻiʻo ai
ʻAʻohe kī hoʻokahi e hoʻopio ai i ka pīhau, a ʻo kēlā me kēia kumu e ʻōlelo hoʻohiki ai i hoʻokahi, ke kūʻai aku nei ia i kekahi mea. Akā, he nui kāu e hiki ai ke hana, a hana ka hapa nui ma ka ʻōlelo ʻana i ka pihe o ke kino ma kahi o ka hoʻopaʻapaʻa me nā manaʻo.
He mau mea e kōkua ʻiʻo ai i ka manawa:
- E hoʻolohi i kou hanu i waho. ʻO ka hanu i waho lōʻihi a mālie, ʻo ia kekahi o nā lima pololei kakaʻikahi āu i loaʻa ma luna o ka pane hakakā-a-holo. E hana i ka hanu i waho i ʻoi aku ka lōʻihi ma mua o ka hanu i loko a e hana hou i kekahi mau manawa.
- E kapa i ka mea e hana nei. ʻO ka ʻōlelo ʻana "ʻo kēia kuʻu ʻōnaehana pihe e hoʻokuʻu ana, ʻaʻole he pilikia maoli" hoʻokomo ia i ka ʻāpana noʻonoʻo o kou lolo a ka pīhau e hoʻomālie ai.
- E neʻe. Ua hāpai ka pane kaumaha i ka ikehu no ka hana. ʻO kahi hele wāwae pōkole a i ʻole ka luliluli ʻana o kou mau lima hāʻawi i kēlā ikehu i kahi e hele ai.
- E hoʻi i kou mau ʻano ʻike. E ʻike i ʻelima mea āu e hiki ai ke ʻike, ʻehā āu e hiki ai ke lohe, ʻekolu āu e hiki ai ke hoʻopā. Huki kēia iā ʻoe mai ka wā e hiki mai ana i kuhi ʻia a i ka manawa palekana o kēia manawa.
No ka pīhau i mau, ʻoi aku ke koʻikoʻi o ka pāʻani lōʻihi ma mua o kekahi ʻenehana hoʻokahi. ʻO ka neʻe maʻamau, ka hiamoe maikaʻi, a me ka mālama mālie i ka caffeine a me ka waiʻona, hoʻohaʻahaʻa lākou a pau i ka leo kumu. A ʻo ka pīhau i hāʻule i kahi maʻi, ʻo ia kekahi o nā maʻi e hiki loa ke mālama ʻia. He ikaika ka hōʻike ma hope o ka mālama kamaʻilio, ʻoiai ka mālama noʻonoʻo ʻano hana, a no kekahi poʻe kōkua pū ka lāʻau. ʻO ka nūhou maikaʻi, e like me kā ka nūpepa olakino ponoʻī o NIH e ʻōlelo pololei ai, ʻo ia "hiki ke mālama ʻia ka pīhau."
I ka manawa e kiʻi ai i ke kōkua hou aku
ʻAʻohe palena o ka ʻehaʻeha āu e pono ai ke hele a hiki i ka wā "ʻae ʻia" ʻoe e noi i ke kōkua. Inā ke keʻakeʻa mau nei ka pīhau i kou hiamoe, kāu hana, a i ʻole nā kānaka āu e mālama ai, ua lawa kēlā kumu e kamaʻilio me kahi kauka a i ʻole kahu olakino noʻonoʻo. ʻAʻole pono ʻoe e kali a hiki i ka hiki ʻole ke hoʻomanawanui. ʻAʻole pono iā ʻoe e hoʻoponopono i nā mea a pau ma mua o kāu kelepona ʻana.
E kiʻi i ke kōkua ma mua inā ʻike ʻia ka hopohopo me he hiki ʻole lā ke mālama, inā ke huki nei ia iā ʻoe mai nā mea a kānaka āu i leʻaleʻa ai ma mua, inā hiki mai ia me nā hōʻailona kino hiki ʻole iā ʻoe ke wehewehe, a i ʻole inā pili ia me kahi ʻano haʻahaʻa, kaumaha. Hiki nō hoʻi i kahi kauka ke nānā inā ke hānai kekahi mea kino, e like me kahi pilikia thyroid, i ka manaʻo.
A inā kuhi kou mau manaʻo i ka makemake ʻole e noho ma ʻaneʻi, e ʻoluʻolu e mālama i kēlā ma ke ʻano he manawa e kiʻi koke ai i ke kōkua, i kahi laina pilikia, kahi kauka, a i ʻole kekahi āu e hilinaʻi ai. ʻO kēlā manaʻo he mea e hoʻi mai ai nā kānaka me ke kākoʻo, a ʻaʻole pono ʻoe e halihali iā ia hoʻokahi.
ʻAʻole ka pīhau he hōʻailona he hewa kekahi mea me ʻoe. He hōʻailona ia he pihe e hana ana kāu. ʻAʻole ka pahuhopu ʻo ka unuhi ʻana i ka pihe. ʻO ia ke aʻo ʻana i kona mau ʻano a maopopo loa e hiki ai iā ʻoe ke lohe iā ia, mahalo iā ia, a hoʻoholo nou iho inā aia ʻiʻo he ahi.
Nā kumu
- National Institute of Mental Health, Anxiety Disorders
- NIH MedlinePlus Magazine, Anxiety: What you need to know
- Harvard Health, Understanding the stress response
- Mayo Clinic, Anxiety disorders — Symptoms and causes