He iwakāluakumamāono ou makahiki, he kanahā makahiki ko ka mea ʻōpio hou aʻe ma ka papaʻaina, a he ʻoi aku ka maikaʻi o kāu pane ma mua o ka mea a ka lumi e neʻe nei. He kūlana maikaʻi kēlā. He kūlana nō hoʻi ia i pau wale i ka lilo, no ka mea, ʻo ke ʻano o ka hapa nui o ka poʻe i ka lawe ʻana i kahi manaʻo maikaʻi i loko o ka lumi piha i ka poʻe ʻoi aku ka ʻelemakule, ʻo ia ka wahī ʻana iā ia i nā uhi he nui a nalowale loa.
ʻAʻole he pilikia kūlana ka ʻōpio ʻana e hoʻomanawanui ai a hala aku me ka manawa. He pilikia kikoʻī ia, a aia nō ke kikoʻī i loko o kou lima i kēia pule. ʻAʻole holo ka lumi ma ka lōʻihi o ka hana wale nō; holo ia ma luna o ka mea nāna e lawe mau mai i kekahi mea hiki ke nānā ʻia. ʻO ka poʻe i manaʻo koʻikoʻi ʻia i ko lākou wā ʻōpio, ʻaʻole lākou i hana pēlā ma ka hoʻohālike ʻana i ka ʻelemakule. Ua hana lākou pēlā ma ke ʻano he kanaka i hele mai kāna mau ʻōlelo me kekahi helu, kekahi lā, a i ʻole kekahi mea i hana maoli ʻia, a ma ka hoʻokō ʻana i kā lākou ʻōlelo i ka manawa a lākou i ʻōlelo ai.
Pehea ʻoe e manaʻo koʻikoʻi ʻia ai ke ʻoe ka mea ʻōpio loa i loko o ka lumi?
E hoʻololi i nā huaʻōlelo hoʻonani i mea hōʻoia. Ma kahi o “Manaʻo nui au e holo paha kēia,” e ʻōlelo, “Ua hoʻāʻo mākou i ʻelua manawa, a eia ka hopena o kēlā me kēia.” Ua like ka ʻōpio me ka maʻamau ʻole a hiki i ka manawa āu e waiho ai i kekahi mea kikoʻī ma ka papaʻaina.
ʻO ke kikoʻī, ʻo ia ka mea hiki i haʻi ke nānā a hōʻoia. He helu, he lā, he hopena, he inoa o kekahi mea i hana ʻia. ʻO ka ʻōlelo “Ua emi nā kāleka kōkua ma kēlā ala mai kanahā ma ka pule a i ʻeiwa ma hope o ko mākou hoʻoponopono ʻana i Malaki,” hoʻopau ia i kekahi hoʻopaʻapaʻa ʻaʻole hiki i ka ʻōlelo “ʻoluʻolu aʻe paha nā mea hoʻohana” ke komo iki. Aia nō kekahi hana mālie hoʻi: neʻe ka kūkākūkā mai ka nīnau ʻo wai ka mea ʻoi aku ka ʻike, ka mea āu e lilo mau ai, a i ka mea i hana maoli ʻia, he wahi kaulike ia no nā mea a pau.
ʻO ka hapa ʻē aʻe, ʻo ia ka hoʻomākaukau ʻana, a ʻo ia ka hapa ʻaʻole ʻike ʻia e kekahi. E komo me hoʻokahi manaʻo āu i hoʻoholo ai e haʻi, a me nā ʻoiaʻiʻo ʻelua nāna e kākoʻo. ʻAʻole ʻelima manaʻo. Hoʻokahi, ua mākaukau a hiki ke nīnau hou ʻia a kū mau nō ʻoe. ʻO ka hoʻomākaukau ka mea kōkua wale nō i loko o ka lumi i mālama ʻole i kou mau makahiki, a ʻaʻohe ona palena.
He aha kāu e ʻōlelo ai ma kahi o “manaʻo au”?
E ʻōlelo pololei i ka mea iho. Lilo ka “Manaʻo au e hoʻoneʻe i ka lā palena” i “Inā mākou e hoʻoneʻe i ka lā palena i hoʻokahi pule, loaʻa iā mākou ka nānā palekana, a ʻo ia nānā ka mea i keʻakeʻa iā mākou i ka manawa i hala.” ʻO ka ʻōlelo like nō, ʻaʻohe uhi, a ua pili pū ke kumu.
E nānā pono i nā maʻamau ʻekolu e hoʻoliʻiliʻi i kahi manaʻo maikaʻi. Aia ka hoʻomaka ʻana e kala aku ana no kou noho ʻana, e like me “he nīnau lapuwale paha kēia” a i ʻole “e kala mai, he manaʻo pōkole.” Aia ka hōʻuluʻulu ʻana o nā huaʻōlelo palupalu, kahi e lilo ai ka “malia paha e hiki ai iā mākou ke hoʻāʻo iki” i manaʻo hoʻomaha wale. A aia nō ka piʻi ʻana o ka leo ma ka hopena o ka ʻōlelo, ka mea e lilo ai kahi ʻōlelo hōʻike i noi ʻae. E hoʻopau pālahalaha i nā huaʻōlelo hope ʻekolu a hōʻea ka ʻōlelo like nō ma ke ʻano he ʻike.
ʻAʻole kēia e pili ana i ke kani ʻoʻoleʻa. E mālama i ka pumehana, e mālama i nā “ʻoluʻolu,” e nīnau mau i nā nīnau maoli. ʻO ka mea e hemo ana, ʻo ia ka uhi e paʻakikī ai ka loaʻa ʻana o kāu manaʻo, he mea ʻokoʻa loa ia mai ka launa ʻoluʻolu.
ʻO ka mea nāna i hoʻokumu iā KEEP CALM, ʻo ia ka mea ʻōpio loa i loko o nā lumi he nui, a pōkole kāna moʻolelo ponoʻī: ua hana ikaika ʻo ia i kona ola holoʻokoʻa, ua loaʻa iā ia nā ala e mālie ai i loko o ia mau mea, a ua hiki ʻo ia i kāna wahi i makemake ai. He pilikia hoʻomākaukau ka ʻōpio, ʻaʻole he kaupaku.
Pono anei ʻoe e hūnā i nā mea āu i ʻike ʻole ai?
ʻAʻole, a ʻo ka hūnā ʻana ka mea e uku nui ai ʻoe. E haʻi i ka hakahaka ma ka hoʻokahi māhele ʻōlelo a e kau i ka manawa ma ke koena: “ʻAʻohe oʻu helu haʻalele no kēlā māhele. E loaʻa nō iaʻu ma ka Pōʻahā.”
Aia kekahi hōʻike maikaʻi he emi ke kumukūʻai o ka haʻi ʻana i kou maopopo ʻole ma mua o ka mea a ka poʻe e makaʻu nei. ʻElima hoʻokolohua me 5,780 poʻe komo, i paʻi ʻia ma ka Proceedings of the National Academy of Sciences i ka makahiki 2020, ua ʻike ʻia inā haʻi pū ʻia ka maopopo ʻole me kekahi helu, ua ʻoi aku ka manaʻo o ka poʻe he maopopo ʻole, akā ua emi iki wale nō ka hilinaʻi i ka helu a me ke kumu o ia helu. Pili kēlā noiʻi i nā helu aupuni ma mua o nā hālāwai, no laila e heluhelu iā ia ma ke ʻano he kuhikuhi, ʻaʻole he ʻōlelo hoʻohiki. Kōkua nō naʻe ke kuhikuhi: ʻaʻole pipiʻi ka wehe ʻana i nā palena o kou ʻike e like me kona ʻano i ka manaʻo mua.
Pipiʻi ka hoʻopunipuni, a pipiʻi loa ia nou ponoʻī. ʻO ke kanaka kahiko nāna e hoʻonui i kekahi mea, heluhelu ʻia ʻo ia he hoʻomanaʻo hewa wale nō. E hana hoʻokahi ʻoe pēlā i ka makahiki iwakāluakumamāono a hōʻoia koke ia i ka moʻolelo a ka lumi i haʻi mua ai iā ia iho.
ʻO wai ka mea e haʻi ana i kou inoa i loko o nā lumi ʻaʻole ʻoe i laila?
ʻO kekahi kanaka ʻoi aku kona kūlana ma mua ou, e hoʻohana ana i nā huaʻōlelo āu i hāʻawi aku ai iā ia. ʻO ia ke kākoʻo kūlana, a he mea ʻokoʻa ia mai ke aʻo kumu, ka mea wale nō o lāua i kapa ʻia no ka hapa nui o ka poʻe.
ʻO Catalyst, ka hui e noiʻi nei i ke ala e holomua ai ka poʻe ma ka hana, hoʻokaʻawale lākou i ke kumu aʻo, nāna e alakaʻi i kou ʻoihana, mai ka mea kākoʻo, nāna e hoʻohana i kona mana e kōkua i kekahi e holomua. ʻO kā lākou ʻōlelo ponoʻī: he mea nui ke aʻo kumu, akā ʻaʻole lawa ia wale nō e holomua ai nā wāhine. Kamaʻilio ke kumu aʻo iā ʻoe. Kamaʻilio ka mea kākoʻo e pili ana iā ʻoe. ʻO nā lumi kahi e hoʻoholo ʻia ai kāu kūlana hou, ʻaʻole ʻoe i loko, no laila pono kekahi ma loko e hiki ke haʻi i kekahi mea kikoʻī.
ʻO ia ka hapa hiki iā ʻoe ke hana, no ka mea ʻaʻole hiki i ka mea kākoʻo ke lawe i kahi manaʻo pumehana ākea i loko o ka hālāwai hoʻonohonoho limahana. Hiki iā lākou ke lawe i ka ʻoiaʻiʻo wale nō. No laila e hāʻawi i ka poʻe ma luna ou i ka ʻōlelo hoʻokahi e hiki ai iā lākou ke haʻi hou: ʻaʻole “ke holo maikaʻi nei nā mea” akā “ua hoʻemi ke kākau hou ʻana i ka hoʻokomo ʻana i ka manawa hoʻonohonoho i ka hapalua, a naʻu ia i alakaʻi.” Hoʻokahi laina, i loko o kāu hōʻike, ʻaʻohe noi i pili pū.
A laila e hana i ke ala ʻē aʻe, ka mea e pūʻiwa ai ka hapa nui o ka poʻe he iwakāluakumamāono makahiki: aia nō kekahi ma lalo ou. Aia kekahi kanaka hoʻokahi makahiki ma hope ou i kāpae ʻia kona manaʻo maikaʻi i kēia mahina. E haʻi leo nui i kā lākou hana, i mua o ka mea nāna e hoʻoholo i ko lākou kūlana hou, a e kikoʻī no ka hana ma mua o ka pumehana no ke kanaka. Hoʻokahi ʻōlelo wale nō o kou manawa. Wahi a ka mea nāna i hoʻokumu iā KEEP CALM, ʻo ka hana ʻana pēlā i ka piʻi ʻana a pau, ʻaʻole ma hope o kona hiki ʻana i luna, ua hoʻi mai he ʻumi paha manawa ma mua o kāna i hāʻawi ai. ʻO kāna moʻolelo ponoʻī kēlā, ʻaʻole he ʻōlelo hoʻohiki, a ʻo ia nō ka maʻamau maʻalahi loa e hoʻomaka ai ma kēia ʻatikala.
He aha kāu e hana ai ke kamaʻilio mai kekahi iā ʻoe me he haumāna hana lā?
Mai hoʻoponopono i ke ʻano o kāna ʻōlelo, e pani wale iā ia. E pane me ka mea kikoʻī iā ʻoe a waiho i ka ʻike e hoʻopaʻapaʻa: “Ua hoʻāʻo mākou i kēlā i Malaki, eia ka hopena.” ʻAʻohe pale no kou kūlana, ʻaʻohe ʻōlelo no ka leo.
ʻO ka hoʻowalewale, ʻo ia ka lālau ʻana i ka mana ʻaʻole ou ma ka palapala, a he hoʻololi lilo ia no ka mea ʻike ka lumi i ke kūlike ʻole. ʻAʻohe kūlana o ka hōʻoia. Hiki paha ke nānā ʻia a ʻaʻole paha, a ʻo ka mea e hoʻopuka mau ana i nā mea hiki ke nānā ʻia, hoʻonohonoho hou ʻia ʻo ia me ka mālie i loko o ʻelua mahina me ka haʻi ʻole ʻia e kekahi.
Inā mau ia a mai ke kanaka hoʻokahi mai, e lawe iā ia ma waho o ka hālāwai i hoʻokahi manawa, i loko o he ʻumikumamālima kekona, a e mālama i ka ʻōlelo ma luna o ka hana ma mua o ka mahalo. “Ke hoʻouna ʻoe i kēlā mau nīnau ma waho oʻu, hana hou wau i ka nānā ʻana ma hope. Hiki iā kākou ke hoʻouna mua mai iaʻu?” He liʻiliʻi, he kikoʻī, a maʻalahi ke ʻae.
He aha ka mea e kūkulu ʻia i loko o ʻelua makahiki o kēia
ʻAʻole he ʻano kanaka ka mea e kūkulu ʻia nei. He moʻolelo hana pōkole ia e hiki ke haʻi leo ʻia a kikoʻī hoʻi e hiki ke haʻi hou ʻia, ʻo ia ka waiwai hoʻokahi e lanakila ai ma luna o ka ʻokoʻa o nā makahiki.
Nā helu ma kahi o nā huaʻōlelo hoʻonani. Nā hakahaka i haʻi pololei ʻia a pani ʻia i ka manawa. Hoʻokahi ʻōlelo i ka mahina e hiki ai i kekahi kanaka kūlana kiʻekiʻe ke lawe i loko o ka lumi nou, a hoʻokahi ʻōlelo i ka mahina āu e lawe ai no kekahi hoʻokahi makahiki ma hope ou. ʻAʻole kēlā e noi iā ʻoe e makemake emi a i ʻole e kali i kou manawa. ʻO ia ke ala e neʻe koke ʻia ai ʻoe i luna, a ʻo ia ke ala e paʻa ai ʻoe e hana mau no nā makahiki he iwakālua ma hope aku.
Nā kumu
- Catalyst, Build Effective Workplace Sponsorship and Mentoring Programs
- Proceedings of the National Academy of Sciences, The effects of communicating uncertainty on public trust in facts and numbers