Inā aia ʻoe i loko o ka pilikia a i ʻole ke noʻonoʻo nei e hōʻeha iā ʻoe iho, ʻaʻole ʻoe hoʻokahi. Ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, e kelepona a kelepaʻi paha i 988 (Suicide & Crisis Lifeline, 24/7), e kelepaʻi iā HOME i 741741 (Crisis Text Line), a i ʻole e kelepona i 911 i ka wā pilikia koke.
Nā ʻōlelo aʻo wikiwiki
- E hoʻomaka me kou kauka maʻamau.
- E kākau i ka manawa i hoʻomaka ai ma mua o kou hele ʻana.
- ʻAʻole he ala pani kahi kūpono mua ʻino.
ʻAneʻane ʻaʻohe kanaka e ala i kekahi kakahiaka me ka maopopo pono e pono ʻo ia i ke kōkua. ʻOi aku ka lohi ma mua o kēlā. Haʻi ʻoe iā ʻoe iho ua luhi wale ʻoe. E ʻoi a maikaʻi aʻe ʻoe ma hope o ka hopena pule, ma hope o ka palena manawa, ma hope o ka loli ʻana o ke kau. Hoʻomau ʻoe i ka hana, ʻo ka hapa nui, a lilo kēlā hana i hōʻike ua maikaʻi ʻoe. ʻOiai, kaumaha iki aʻe nā lā a haiki iki aʻe, a ʻano mamao aʻe ka mana ou i ʻakaʻaka maʻalahi i ka wā ma mua.
ʻAʻole pinepine ka māhele paʻakikī loa o ka kiʻi ʻana i ke kōkua ʻo ia ka hālāwai. ʻO ia ka nīnau e hiki mua mai. Ua ʻino loa anei kēia? Ke hana nui anei au? E lawe wale anei au i kahi noho mai kekahi i pono maoli iā ia?
E lawe koʻikoʻi kākou i kēlā nīnau, no ka mea kūpono ʻo ia i kahi pane maoli ma mua o kahi ʻōlelo hoʻolalelale.
ʻAʻole pono ʻoe e noho i loko o ka pilikia e kūpono ai
Aia kahi moʻolelo wahaheʻe mālie no ke kōkua loea no nā pilikia koke. ʻO ke kāhea ʻana i kekahi ke hāʻule ʻoe i lalo loa, a a hiki i laila pono ʻoe e mālama iā ʻoe iho. Mālama kēlā moʻolelo wahaheʻe i ka poʻe he nui i ka ʻehaʻeha no ka manawa lōʻihi ma mua o ka pono.
E noʻonoʻo i ke ʻano e mālama ai ʻoe i kou kino. ʻAʻole ʻoe e kali a haki kahi iwi ma mua o kou ʻike ʻana i kahi kauka no kahi kuli e ʻeha ana no hoʻokahi mahina. Hele ʻoe no ka mea ke keʻakeʻa nei ia i kou ola, a no ka mea ʻo ka hopu mua ʻana i nā mea ʻoi aku ka maʻalahi e hoʻoponopono. Hana like ke olakino noʻonoʻo. He pololei ka National Institute of Mental Health no kēia: e kiʻi i ke kōkua ke keʻakeʻa nā hōʻailona i ke ola o kēlā me kēia lā, ʻaʻole wale ke lilo lākou i hiki ʻole ke hoʻomanawanui. ʻOi aku ka maikaʻi o ka manawa mua, no ka mea ʻo ka lōʻihi o ka holo ʻana o kekahi mea me ka nānā ʻole ʻia, ʻoi aku ka hohonu o kona mau ʻauwaha.
No laila, ʻaʻole ka nīnau maoli ʻo "pehea ka ʻino ma kekahi ana noʻonoʻo wale." ʻOi aku ka maʻalahi a ʻoiaʻiʻo: ke keʻakeʻa nei anei kēia i koʻu ola, a ua pau anei ka holo ʻana o ka hoʻāʻo ʻana e mālama iā ia ma koʻu iho? Inā ʻo ka pane he ʻae, ua lawa kēlā kumu. ʻAʻole ʻoe e pono i kahi moʻolelo ʻoi aku ke koʻikoʻi.
Nā hōʻailona ʻo ia ka manawa, ʻaʻole he lā ʻē aʻe paha
ʻAʻohe hoʻāʻo hoʻokahi, a ʻaʻole ʻoe e pono i kēlā me kēia hōʻailona ma kahi papa. Akā ʻo kekahi mau pālapala, hōʻike kūpaʻa lākou he kūpono ke kamaʻilio me kekahi. He lula pono e hōʻike ana ma waena o ka NIMH a me ka NHS: ke kau nā manaʻo paʻakikī no ʻelua pule a ʻoi a ke pā lākou i kou ola o kēlā me kēia lā, ʻo ia ka laina kahi e lawa ʻole pinepine ai ke kōkua ʻana iā ʻoe iho.
E nānā i kēia mau mea:
- ʻAʻole e ala ka manaʻo. ʻO ke kaumaha, ka weli, ka maʻeʻele, a i ʻole ka manaʻolana ʻole i kau i ka hapa nui o nā lā no ʻelua pule a ʻoi, ʻaʻohe mea āu e hoʻāʻo ai.
- Ua neʻe kou mau mea kumu. Ke hiamoe loa nei ʻoe a hiamoe ʻole iki paha, ke ʻai nui aʻe a emi loa paha, ke holo hakahaka ʻoiai ma hope o ka hoʻomaha.
- Ke paheʻe nei nā mea āu e hana ai. Ke ʻehaʻeha nei kāu hana, ke kula, nā hana hale, a i ʻole nā pilina no ka mea ʻaʻole hiki iā ʻoe ke kālele, ke hoʻomaka, a i ʻole ke hahai.
- Ua hoʻi ʻoe i hope mai nā kānaka a me nā mea āu i leʻaleʻa ai, a ke hoʻomau nei ka hoʻi i hope e laha.
- Ke hilinaʻi ikaika nei ʻoe i ka lama, nā lāʻau, ka meaʻai, a i ʻole kekahi mea ʻē aʻe i mea wale nō e lawe i ka ʻoiʻoi a hala i ka lā.
- Manaʻo kāu mau pane ʻano kūpono ʻole iā ʻoe, ka uwā ʻana no nā mea liʻiliʻi, ka hopohopo e hiki mai mai kahi ʻole, ka humu mau o ka hopohopo ʻaʻole hiki iā ʻoe ke pio.
- Ua ʻōlelo mālie ka poʻe e ʻike maopopo ana iā ʻoe ua hopohopo lākou. I kekahi manawa, ʻike kekahi i ka loli ma mua o ko mākou ʻae ʻana iā mākou iho.
Hoʻokahi hou, a ʻo ia ka mea e ʻoi aku ma luna o nā mea ʻē aʻe a pau. Inā loaʻa iā ʻoe nā manaʻo e hōʻeha iā ʻoe iho, a i ʻole nā manaʻo e ʻoi aku ka maikaʻi o ka poʻe a puni ʻoe me kou ʻole, ʻaʻole kēlā he kūlana e kali a nānā ai. ʻO ia kahi kūlana e kīkoʻo koke ai, a loaʻa ke kōkua i kēia minuke. ʻAʻole ʻoe e pono i ka maopopo no kekahi mea. Pono wale ʻoe e haʻi i hoʻokahi kanaka, a hana i hoʻokahi kelepona.
Nā mea a mākou e haʻi ai iā mākou iho e pale ai iā ia
ʻAno like loa nā kumu a nā kānaka e hāʻawi ai no ke kīkoʻo ʻole, a hāʻule ka hapa nui o lākou ma lalo o kahi mālamalama iki.
*ʻOi aku ka ʻino o kekahi poʻe ʻē aʻe.* ʻOiaʻiʻo paha, a ʻaʻole pili loa i ka manaʻo. ʻAʻole he hoʻokūkū ka ʻeha me hoʻokahi mea lanakila e loaʻa ai ke kōkua. ʻAʻole hoʻomaikaʻi ka wāwae haki o kekahi i kou kuni.
*Pono wau e hiki ke mālama i kēia naʻu iho.* Mālama ʻoe i nā mea he nui ma kou iho. ʻO kēia mea kikoʻī, ʻo ia kekahi mea e pono mau ai nā kānaka i ke kōkua. ʻAʻole he hāʻule o ka ikaika ke kīkoʻo. ʻO ia ka neʻe hoʻokahi me ka hoʻolimalima ʻana i kahi loea uila ma kahi o ka hana hou ʻana i nā uea o ka hale me kahi wikiō YouTube.
*ʻAʻole e hoʻololi ke kamaʻilio i koʻu mau pilikia maoli.* I kekahi manawa, he maoli nā pilikia a ma waho, ke kālā, kahi hana, he makua maʻi, he male e haki ana. ʻAʻole e hoʻokamani kahi loea maikaʻi ʻaʻole lākou e ola ana. Kōkua lākou iā ʻoe e hāpai iā lākou me ka pēpē ʻole, a noʻonoʻo akāka aʻe no ka mea hiki a hiki ʻole iā ʻoe ke hoʻololi.
*Pipiʻi loa ia, a i ʻole ʻaʻole au e loaʻa i kekahi.* He pā maoli kēia, ʻaʻole he moʻolelo wale, a ʻaʻole mākou e peʻahi iā ia. Akā ʻoi aku ka ākea o nā koho ma mua o ka manaʻo o ka hapa nui o ka poʻe, a he manuahi pinepine ke kelepona mua ma lalo.
ʻO wai e kelepona maoli mua ai
ʻO ka maze o nā loea kona ʻano keʻakeʻa ponoʻī. Kū paʻa ka poʻe ʻaʻole no ko lākou makemake ʻole i ke kōkua akā no ko lākou ʻike ʻole i ka puka e kīkēkē ai. Eia kahi palapala ʻāina maʻalahi.
E hoʻomaka me kahi kauka mālama kumu
Inā loaʻa iā ʻoe kahi kauka maʻamau, he ʻanuʻu mua maikaʻi loa a hoʻohana ʻole nui ʻia ia. Manaʻo kikoʻī ka NIMH e hoʻomaka ma ʻaneʻi. Hiki i kou kauka ke hōʻole i nā kumu kino (hiki i nā pilikia ʻāʻī ʻōmaʻomaʻo a me nā kūlana ʻē aʻe ke hoʻohālike i ke kaumaha a me ka piʻihau), kamaʻilio no ka mea āu e ʻike nei, a kuhikuhi iā ʻoe i ke ʻano loea kūpono. He hapa pūʻiwa o nā kipa kauka maʻamau e komo mua ana i ke olakino noʻonoʻo, no laila ʻaʻole ʻoe ka mea ʻano ʻē i loko o ka lumi. He Pōʻalua wale ʻoe.
Nā loea olakino noʻonoʻo a me nā kākāʻōlelo
ʻO kēia ka lāʻau lapaʻau kamaʻilio, ka hana kūpaʻa o ka hālāwai mau ʻana me kekahi i aʻo ʻia e kōkua iā ʻoe e hoʻomaopopo i ka mea e hana ʻia nei a kūkulu i nā ala ma waena. Loli nā inoa, he loea olakino noʻonoʻo, he kākāʻōlelo laikini, he limahana kaiaulu lapaʻau, he loea olakino male a ʻohana, a ʻo nā hua palapala ma hope o ka inoa, ʻoi aku ka emi o ko lākou koʻikoʻi ma mua o ke kūpono. ʻO kahi kūpono maikaʻi me kahi kanaka āu e hilinaʻi ai, ʻoi aku kona wānana ma mua o ka palapala hōʻoia kikoʻī.
Nā kauka olakino noʻonoʻo (psychiatrists)
He mau kauka lapaʻau nā kauka olakino noʻonoʻo hiki ke hāʻawi a mālama i ka lāʻau. Inā e pono paha kou kūlana i ka lāʻau, ʻo ia ke kanaka, e hana pinepine pū ana me kahi loea olakino ma mua o ka pani iā ia. ʻIke ka poʻe he nui i nā mea ʻelua: hoʻokahi no ke kamaʻilio, hoʻokahi no ka ʻaoʻao lapaʻau.
He laina pilikia a kōkua paha, i nā manawa a pau
ʻAʻole pono ʻoe e kū ana ma ka lihi e kelepona ai i kahi laina pilikia. Ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, lawe ka 988 Suicide and Crisis Lifeline i nā kelepona, nā kikokiko, a me nā kamaʻilio a puni ka uaki, no kēlā me kēia ʻano kaumaha naʻau, ʻaʻole wale ka pepehi kanaka iho. He manuahi a huna, a ua aʻo ʻia ka poʻe e pane ana no ka mea pono ka kūkākūkā āu e makaʻu nei e hana. Inā ʻano nui loa nā ʻanuʻu o ka hoʻopaʻa ʻana i kahi hālāwai i kēia manawa, hiki kēia ke lilo i ʻanuʻu ʻekahi.
He aha e ʻōlelo ai ke hana hope ʻoe iā ia
He maoli ka hopohopo o ka noʻonoʻo hakahaka. Loaʻa iā ʻoe ka hālāwai a ʻaʻole hiki ke hoʻomanaʻo i ka mea hewa. No laila, e lawe i nā memo. Ma mua o kou hele ʻana, e kākau i kekahi mau mea: ka mea āu i manaʻo ai, ka manawa ma kahi i hoʻomaka ai, a me ke ʻano e hōʻike ai i ke ola maʻamau (hiamoe, hana, ʻono, ka poʻe āu e aloha ai). Manaʻo ka NHS i kēia pono, a hoʻololi ʻo ia i ʻumi minuke paʻa i ʻumi minuke pono.
ʻAʻole ʻoe e pono i nā huaʻōlelo pololei a i ʻole kahi maʻi i ʻike maʻemaʻe ʻia. ʻO "ʻAʻole au i manaʻo iaʻu iho no kekahi mau mahina a ʻaʻole au maopopo i ke kumu" he ʻōlelo wehe kūpono loa ia. Pēlā nō ʻo "ʻAʻole au e mālama maikaʻi nei a pono au i kekahi kōkua." ʻOi aku ka hana a ka ʻoiaʻiʻo ma mua o ka mākaukau ʻōlelo ma ʻaneʻi.
A inā ʻaʻole kūpono ke kanaka mua, he ʻike kēlā, ʻaʻole he ala pani. He loea olakino ʻaʻole ʻoe e pili pono, he kauka i manaʻo wikiwiki, he lāʻau ʻaʻole i kūpono iā ʻoe, ʻaʻohe o ia mau mea e hōʻike ʻaʻole e holo ke kōkua nou. Hōʻike lākou ua hewa kēlā kūpono kikoʻī. Hoʻāʻo pinepine ka poʻe i ka ʻoi aku ma mua o hoʻokahi ma mua o ka pae ʻana o kekahi mea. He maʻamau kēlā, a kūpono ka hoʻāʻo lua.
Pehea maoli kahi hālāwai mua
ʻO ka hapa nui o ka makaʻu, he makaʻu ia i ka mea ʻike ʻole ʻia, no laila kōkua ka ʻike ʻana i ka mea e hana ʻia. ʻO kahi kau mua, ʻo ka hapa nui he kamaʻilio. Nīnau ka loea i nā nīnau no ke ʻano āu i manaʻo ai, ka mea i loli, ka manawa i hoʻomaka ai, a me ka mea e hana ʻia nei i kou ola i kēia manawa. ʻAʻole lākou ma laila e hoʻohewa iā ʻoe a hoʻoponopono i nā mea a pau i hoʻokahi hola. Ke aʻo nei lākou i kou kūlana i hiki iā lākou ke kōkua.
Noho ʻoe i ka mana i ka manawa a pau. Hiki iā ʻoe ke ʻōlelo "ʻAʻole au mākaukau e kamaʻilio no kēlā," a e mālama kahi loea maikaʻi iā ia. Hiki iā ʻoe ke nīnau aku: Pehea kēia e hana ai? Pehea ka lōʻihi paha? He aha kaʻu mau koho? ʻAʻohe mea e hoʻopaʻa iā ʻoe i kekahi mea. ʻO ka hapa nui o ka manawa, haʻalele ʻoe me kahi ʻanuʻu aʻe liʻiliʻi a me ka akāka aʻe ma mua o kou komo ʻana. ʻO ia ka lanakila. ʻAʻole he lāʻau hoʻōla i ka lā mua, he kuhikuhi wale nō.
Ke lilo ke kālā a i ʻole ke komo i ka pā
No ka poʻe he nui, ʻaʻole ka makemake ke keʻakeʻa. ʻO ke kumukūʻai, kahi papa kali lōʻihi, ka ʻinikua ʻole, a i ʻole ka noho ʻana ma kahi me nā loea liʻiliʻi e kokoke ana. He maoli kēlā, a ʻaʻole e hoʻoponopono ʻia ma o ka hoʻoikaika ʻana. He mau puka ʻoiaʻiʻo kūpono ke ʻike:
- Hiki pinepine i kahi kauka mālama kumu ke hoʻomaka i ka lāʻau lapaʻau kumu a kuhikuhi iā ʻoe, a uhi pinepine ʻia kēlā kipa i ka wā ʻaʻole i uhi ʻia ka mālama ʻē aʻe.
- Inā loaʻa iā ʻoe ka ʻinikua, hiki i ka helu ma ke kua o ke kāleka ke hāʻawi iā ʻoe i kahi papa o nā loea olakino i uhi ʻia, a uhi kekahi mau hoʻolālā i kēia manawa i nā kau pūnaewele, ka mea e hoʻoākea nui i ke kahua inā lahilahi kou wahi.
- Hāʻawi nā kikowaena olakino noʻonoʻo kaiaulu a me nā keʻena lapaʻau he nui i nā uku e like me kāu hiki ke uku. Uku liʻiliʻi pinepine nā keʻena hoʻomaʻamaʻa kulanui a mālama ʻia e nā loea ʻike loa.
- He manuahi nā laina pilikia a me nā laina mahana (e like me ka 988), a hiki nō hoʻi iā lākou ke kuhikuhi iā ʻoe i nā kumuwaiwai kūloko uku haʻahaʻa, ʻaʻole wale e mālama i nā manawa ʻino loa.
ʻAʻole hoʻomaʻalahi kēia i kahi ʻōnaehana haki. Akā ʻo ka āwaha ma waena o "ʻaʻole hiki iaʻu ke uku no ke kōkua" a me "aia kahi puka aʻu i hoʻāʻo ʻole ai" ʻoi aku kona ākea ma mua o kona ʻano mai loko o kahi pule paʻakikī.
He ala ʻoluʻolu aʻe e paʻa ai i kēia a pau
Loaʻa i ka mālama pono iā ʻoe iho kahi wahi maoli. ʻO nā hele wāwae, ka hanu, ka hiamoe, ka poʻe e aloha ana iā ʻoe, kōkua maoli kēia mau mea, a he koʻikoʻi lākou. Akā ua manaʻo ʻia lākou e kākoʻo i ka mālama, ʻaʻole e pani iā ia ke ulu kekahi mea ʻoi aku ma mua o ka mea hiki iā lākou ke paʻa. ʻAʻohe hāʻule i ka hōʻea ʻana i ka lihi o ka mea hiki iā ʻoe ke hana hoʻokahi. ʻO kēlā lihi ʻo ia kahi e komo ai nā kānaka ʻē aʻe.
Inā ua heluhelu ʻoe a hiki i ʻaneʻi me ka noʻonoʻo mālie inā pili kēia iā ʻoe, e ʻae i kēlā noʻonoʻo ke lawa. ʻAʻole pono ʻoe e maopopo. ʻAʻole pono ʻoe i kahi inoa nona. ʻO ka makemake i ʻano ʻokoʻa nā mea, ua lawa kēlā kumu e noi ai. ʻO ke kelepona paʻakikī loa, ʻo ia ʻaneʻane mau ka mua, a ʻoi aku ka maʻalahi mai laila.
Nā kumu
- National Institute of Mental Health, My Mental Health: Do I Need Help?
- National Institute of Mental Health, Caring for Your Mental Health
- SAMHSA, Mental Health, Drug and Alcohol: Signs You Need To Seek Help
- NHS, Mental health