He ʻumikūmākahi minuke wale nō a hiki i ke kelepona wikiō. ʻAʻole i hālāwai maka a maka nā kānaka ma laila me ʻoe, a ʻaʻole paha e hālāwai loa, no laila ʻo ka mea wale nō o ʻoe e loaʻa iā lākou, ʻo ia kahi huinahā ma ka pahu lolouila me ke kani i hoʻokomo ʻia. He ala liʻiliʻi ia ma mua o ka lumi maoli, akā he ala ia e hiki iā ʻoe ke akamai maoli ma luna.
Nui nā ʻōlelo aʻo e pili ana i nā mea hana. E kūʻai i ke kukui pōʻai, e hāpai i ka pahupaʻikiʻi, e hoʻomaʻemaʻe i ke kā ma hope ou. Kōkua iki kēlā mau mea a pau, akā ʻaʻole ma laila ka maopopo. Ua kūkulu ʻia ka maopopo ma ke kīwī mai ka mea a kou leo e hana ai ma ka hopena o ka ʻōlelo, mai kahi e hele ai kou mau maka i nā kekona mua he ʻumi, a mai kou ʻoluʻolu i ka waiho ʻana i ka hāmau. He manuahi kēlā mau mea, hana lākou ma kēlā me kēia lolouila, a i ka loaʻa ʻana iā ʻoe, hiki iā ʻoe ke komo i kahi hālāwai wikiō e like me kou komo ʻana i loko o kahi lumi. He pōmaikaʻi maoli kēlā i kēia ʻumi makahiki kahi i lilo ai ka hapanui o nā hālāwai koʻikoʻi i mau huinahā.
No ke aha e ʻoi aku ai ka maopopo ʻole o kou leo ma ke kīwī ma mua o ke kino maoli?
No ka mea, huki ke ala i ka hapanui o ka lehulehu o ke kani a kou leo e lawe mau ai, a laila hoʻokolokolo nā kānaka i ka hopena me he mea lā ʻo ʻoe nō ia. ʻAʻole hiki i kahi lumi ke hoʻokaʻawale i ka mea ʻōlelo paʻakikī ke lohe mai ka mea ʻōlelo ʻae ʻole ʻia, no laila lilo mālie kou kani i ʻāpana o kāu hoʻopaʻapaʻa.
Aia ka hōʻike pololei no kēlā. Ua hāʻawi ka poʻe noiʻi ʻo Eryn Newman lāua ʻo Norbert Schwarz i nā haʻiʻōlelo like a me nā ninaninau lekiō like ma ke kani maikaʻi a me ke kani maikaʻi ʻole, a nīnau i ka poʻe e loiloi i ka noiʻi a me ka mea noiʻi. Me ka like loa o ka ʻikepili, ua alakaʻi ke kani maikaʻi ʻole i ka poʻe hoʻolohe e helu i ka haʻiʻōlelo he ʻino aʻe, i ka mea ʻōlelo he naʻauao iki a he punahele iki, a i ka noiʻi ponoʻī he koʻikoʻi iki. Ua holo ka hopena ma ka maʻalahi o ka hoʻomaopopo: i ka wā paʻakikī ke komo o kekahi mea, emi ka hilinaʻi o ka poʻe, a ʻaʻole lākou e ʻike nei e helu ana lākou i ke kani, ʻaʻole i ke kumu.
He kūpono kēlā i ʻumi minuke o ka hoʻomākaukau, hoʻokahi manawa. E hoʻokokoke i ka leo hoʻoleʻa ma mua o ka paʻalua lolouila, e hoʻoneʻe aku i nā ʻaoʻao paʻakikī a me ke kani o ka makani ʻoni, a e hoʻōki i ka hakakā me kahi lumi me kekahi mea e holo ana i loko. Pēlā nō ka ʻōlelo a ka National Institute on Deafness and Other Communication Disorders mai kekahi ʻaoʻao mai: ʻo ka hoʻāʻo e ʻōlelo ma luna o ka walaʻau, ʻo ia kekahi ala maopopo e luhi ai ka leo. ʻOi aku ka maʻalahi o ka wehe ʻana i ka walaʻau ma mua o ka hoʻoikaika ma luna ona, a ʻoi aku ka maikaʻi o ke kani ma kēlā ʻaoʻao.
He aha ka hana a kou leo i nā kekona mua he ʻumi?
E hoʻopau i kāu ʻekolu huaʻōlelo hope ma ka iho i lalo, a e hoʻolohi i ka holo ma kahi hapahā. ʻO ka ʻōlelo e piʻi ana ma ka hopena, he nīnau ia, a inā he nīnau kāu ʻōlelo mua e pili ana iā ia iho, e hoʻokolokolo ʻia nā mea a pau ma hope e kūʻē i kēlā.
ʻO ka hoʻopau ʻana i lalo, ʻo ia ka hana maʻa maʻalahi loa e lawe pū ai mai kēia ʻatikala. E haʻi i kou inoa, kou kūlana a me ka laina hoʻokahi no kou hiki ʻana mai, a e hoʻopau i kēlā ʻekolu me ka pālahalaha, ʻaʻole me ka piʻi. Hoʻopalahalaha ka hoʻokomo ʻana i ka leo, no laila pono e ʻoi iki aku ka nui o kāu iho ʻana ma ʻaneʻi ma mua o ka mea āu e hana ai i loko o kahi lumi, i ola ia ma ka huakaʻi.
A laila, e hoʻoiho i ka wikiwiki. ʻAʻole a hiki i ke kolo, akā lawa e loaʻa ai nā kihi o nā huaʻōlelo. Ma ke kelepona wikiō ke hakakā nei ʻoe me ka hapa kekona o ka lohi hoʻouna, a hāʻawi ka wikiwiki emi i ka manawa no nā pepeiao o nā mea ʻē aʻe e loheʻa ai, ma mua o ka hoʻoluhi ʻana iā lākou. ʻO ka lohi ka mea a nā kānaka e lohe ai he maopopo. ʻO ka wikiwiki ka mea a lākou e lohe ai he hopohopo, ʻoiai he hauʻoli wale nō ia.
E nānā anei ʻoe i ke aniani a i nā maka paha?
I ke aniani no kāu ʻōlelo mua a me kāu ʻōlelo hope, i nā maka ma waena. ʻO kēlā mau manawa ʻelua ka wā e hana ai ka nānā maka i kāna hana, a ʻo ka paʻa ʻana i ke aniani i ke kelepona holoʻokoʻa, ʻo ia ka mea e hoʻolilo ai i ke kanaka i mea heluhelu nūhou.
Maʻalahi ke ʻano o ka hana. ʻO ka nānā ʻana i ke aniani ka hana hoʻokahi e ʻike ʻia ai ʻo ʻoe e nānā ana i kekahi, a ʻo nā wahi ʻelua e koʻikoʻi ai, ʻo ia ka wehe ʻana, kahi e hoʻoholo ai ka lumi i ke ʻano o kou hoʻokipa ʻia, a me ka pani ʻana, kahi e noho pinepine ai kahi hoʻoholo. Ma waena, pono maoli ʻoe e ʻike i nā kānaka, no ka mea, ʻo ka heluhelu ʻana i nā maka ke ala e ʻike ai inā e hoʻolohi, e hohonu aku, a e hoʻōki paha.
E kau i ka puka aniani me nā maka i lalo pono o ka pahupaʻikiʻi i liʻiliʻi ai ka neʻe ʻana. A inā ke kaʻana nei ʻoe i kāu pale, e haʻi i ka laina hope o kēlā me kēia māhele i ke aniani, ʻaʻole i kāu mau ʻaoʻao. ʻAʻole pono kāu mau ʻaoʻao e hoʻohuli ʻia.
No ke aha e ʻōlelo pū mau ai nā kānaka ma luna o kekahi i kekahi ma ke kelepona?
No ka mea, hoʻoili ke kamaʻilio kanaka i loko o ka hapa kekona, a hāʻule kēlā me kēia lohi o ke ala i loko o kēlā puka. He ʻano ia no ka pilina, ʻaʻole he hemahema o kou noʻonoʻo a i ʻole ko haʻi.
ʻOi aku ka pilikoke o ka manawa ma mua o ka manaʻo o ka hapanui. Ua hōʻike kekahi noiʻi honua ma ʻumi ʻōlelo, i nānā ʻia ma ka Proceedings of the National Academy of Sciences, he like loa ka hoʻoili ʻana o ka ʻōlelo, a ua hāʻule ka ʻawelike o kēlā me kēia ʻōlelo ma waena o ka pau ʻana o kekahi mea ʻōlelo a me ka hoʻomaka ʻana o ka mea aʻe i loko o kahi hapahā kekona o ka ʻawelike o nā ʻōlelo a pau. Manaʻo kēlā me kēia hoʻoili ʻana e lohe like nā kānaka ʻelua i ka hopena o ka ʻōlelo i ka manawa hoʻokahi. Ma ke kelepona, ʻaʻole pēlā.
No laila, e kūkulu i ka puka me ka manaʻo. E hoʻopau, a laila e waiho i hoʻokahi kekona piha o ka hāmau ma mua o kou manaʻo ʻana ua pau ka pane ʻana mai. Ke hoʻomaka pū ʻolua, mai hoʻi hope ʻolua a ʻelua: ʻo ka ʻōlelo ʻana “E hele mua ʻoe” a laila ke kū maoli ʻana, ʻoi aku ka wikiwiki ma mua o ʻelua puni o ke kala like ʻana. A ma ke kelepona āu e alakaʻi ai, e haʻi ma ka inoa i ka mea āu e makemake ai e ʻōlelo aʻe, no ka mea, ʻo ka hoʻoili maoli a ka lumi e hana ai nou, ʻo ia pono ka mea i uhaʻi ʻia e ke ala.
Pehea ʻoe e pale ai i ka ʻoʻoleʻa i kou hana ʻana i kēia mau mea a pau?
E neʻe me ka manaʻo, ʻaʻole e paʻa mālie. Puka mai ka ʻoʻoleʻa mai ka paʻa ʻana, ʻo ia ka mea e hana ai ke kiaʻi kekahi iā ia iho, no laila e hāʻawi i kou kino i ʻelua a ʻekolu neʻe ʻae ʻia a e hoʻōki i ka mākaʻi ʻana i ke koena.
E mālama i kou mau lima i loko o ke kiʻi a e ʻae iā lākou e hana. He hōʻike ka hūnā ʻana i nā lima i ka hūnā ʻana, a ʻoi aku ke ola ʻana o nā neʻe liʻiliʻi āu e hana ai ma kēlā ʻaoʻao o ka pākaukau ma mua o nā hōʻailona maka. E noho ma kahi kaʻawale i ʻike ʻia ai kou mau poʻohiwi i loko o ke kiʻi. ʻO kahi maka e piha ai ke kiʻi holoʻokoʻa, ʻaʻohe mea e heluhelu ai ka mea nānā koe nā puka ʻili.
ʻO ka hoʻoponopono nui aʻe, ʻo ia ka hoʻōki ʻana i ka nānā ʻana iā ʻoe iho. E hūnā i ka nānā iā ʻoe iho ke hoʻomaka ke kelepona. ʻAʻohe kanaka i hana maikaʻi loa ʻoiai e loiloi mau ana i kona mau kuʻemaka ponoʻī, a ʻo ka mea o ʻoe e kamaʻilio ana me nā kānaka, ʻaʻole me ke aniani nānā, ʻo ia ka mea e ʻike ʻia he maopopo.
Nā kekona he kanaono ma mua o kou wehe ʻana i ka leo
ʻAʻole pono iā ʻoe kahi hana maʻa lōʻihi. Pono iā ʻoe hoʻokahi hanu i waho, hoʻokahi ʻōlelo, a hoʻokahi nānā.
E hanu a pau loa i waho ma mua o kāu huaʻōlelo mua, no ka mea, hoʻopiʻi nā akemāmā piha i ka leo. E hoʻoholo i ka ʻōlelo hoʻokahi āu i hele mai ai e haʻi, i hiki iā ʻoe ke haʻi i kēlā ke hāʻule ke kelepona i kahi hōʻike kūlana wale nō. A laila, e nānā aia ka mālamalama ma kou maka a ua kokoke aku ka leo hoʻoleʻa ma mua o ka paʻalua. ʻO ia wale nō ka hana, hoʻokahi minuke, a ʻo ia ka mea ʻokoʻa ma waena o ka lilo ʻana i huinahā e kunou wale ʻia a me ka lilo ʻana i kanaka ma ke kelepona e noi ʻia ai kona manaʻo. E hana i kēia ma mua o kēlā me kēia kelepona koʻikoʻi, no nā makahiki he ʻumi e hiki mai ana, a nāna nō e mālama i ka ulu ʻana.
Nā kumu
- USC Today, The quality of audio influences whether you believe what you hear
- Proceedings of the National Academy of Sciences, Universals and cultural variation in turn-taking in conversation
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders, Taking Care of Your Voice