Nā ʻōlelo aʻo wikiwiki
- E hana i kou hanu i waho i lōʻihi aku ma mua o kou hanu i loko.
- E koho i ka ʻanuʻu liʻiliʻi loa aʻe.
- E haʻi i kekahi e piholo nei ʻoe i kēia manawa.
Aia kekahi manawa kūikawā a ka hapa nui o ka poʻe e ʻike me ka haʻi ʻole ʻia he aha ia. ʻO ka papa hana, nā memo i heluhelu ʻole ʻia, ka mea āu i poina ai, ka mea hiki ʻole iā ʻoe ke poina, a hōʻea mai nā mea a pau i ka manawa hoʻokahi, a kū wale kou noʻonoʻo i ka hoʻokaʻawale. ʻAʻole ʻoe he palaualelo. ʻAʻole ʻoe hope no ka hoʻāʻo ʻole. Ua hiki wale ʻoe i ka wahi i ʻoi aku ka komo ʻana mai ma mua o ka mea hiki iā ʻoe ke hoʻoponopono, a ua hāpai aʻe kou lolo i kona mau lima.
ʻO ia ka piha. A ʻo ka mea ʻino loa, ʻo kona hoʻomaloʻo ʻana iā ʻoe i ka manawa āu e pono nui ai e neʻe. Nānā ʻoe i ka papa inoa a hana ʻole i kekahi mea. Wehe ʻoe i kahi leka uila, pani, wehe i kekahi. Ulu ka puʻu ʻoiai ʻoe e noho ana i laila e ʻike ana i ka ulu ʻana o ka puʻu.
Inā ʻo ia kou wahi i kēia manawa, ʻo ka mea mua e ʻōlelo ai, ʻaʻohe mea i hewa iā ʻoe. He ʻōnaehana aʻalolo maʻamau kēia e hana ana i kahi mea maʻamau ma lalo o kahi haʻawe maʻamau ʻole.
No ke aha e laka ai ʻoe
ʻO ke kaumaha (stress) ka pane a kou kino i kekahi mea ʻiʻo a ma waho ou, he palena lā, he bila, he kamaʻilio paʻakikī e kali nei e hana. Hua ka National Institute of Mental Health i kahi laina kūpono ma ʻaneʻi: hala pinepine ke kaumaha ke hala ke kūlana, akā ʻo ka pīhoihoi (anxiety) ka mana e noho ana ma kou kino ma hope o ka hala ʻana o ka mea koke. He kaumaha pinepine ka piha i hoʻopaʻa kiʻekiʻe loa a wikiwiki loa, me ka hakahaka ʻole e hoʻihoʻi ma waena.
Ma lalo iho, ke holo nei kou kino i kahi papahana kahiko. Ke heluhelu kou lolo i kahi pōʻino, kani kahi ʻāpana liʻiliʻi ʻano ʻalemona i kapa ʻia ʻo ka amygdala i kahi hōʻailona ma mua o ka noʻonoʻo ʻana o ka ʻāpana noʻonoʻo ou. Wahi a Harvard Health, hoʻomaka kēlā hōʻailona i kahi kahe o nā hormone kaumaha, puʻuwai wikiwiki aʻe, hanu ʻāwiwi aʻe, ʻiʻo paʻa. ʻO ia ka ʻōnaehana like i kōkua i kou mau kūpuna e holo i kahi mea me nā niho. ʻO ka pilikia, hoʻopuka kahi pahu leka piha i ke kelepona like ʻole, a ʻaʻole i kūkulu ʻia kēlā kelepona no kahi pilikia āu e hoʻoponopono ai me ka noho mālie a noʻonoʻo maopopo.
No laila, ke piha ʻoe a hiki ʻole iā ʻoe ke noʻonoʻo pololei, ʻaʻole ia he hewa o kou ʻano. Ua hoʻololi mālie kou kino i nā kumuwaiwai mai ka hoʻolālā pono i ke ola koke. ʻAʻole ka hoʻoponopono ka hoʻāʻo nui aʻe e noʻonoʻo. ʻO ka hoʻohaʻahaʻa mua ʻana i ka hōʻailona, a laila noʻonoʻo.
ʻO mua, e lawe i kou kino mai ke kani
ʻAʻole hiki iā ʻoe ke noʻonoʻo a maluhia ʻoiai e mākaukau ana kou ʻōnaehana no ke kuʻi. E hoʻomaka me ke kino, no ka mea ʻo ke kino ka mea hiki maoli iā ʻoe ke hoʻopā.
ʻO ka lever wikiwiki loa ʻo kou hanu, ʻo ia ka hanu hoʻoholo lōʻihi a mālie. E hanu ma kahi helu ʻehā, a laila e ʻae i ka hanu i waho e lōʻihi ma mua o ka hanu i loko, ʻeono a ʻehiku helu, palupalu a koi ʻole. E hana i ʻehā a ʻelima manawa. ʻO ka hanu i waho mālie kekahi o nā hōʻailona pololei hiki iā ʻoe ke hoʻouna i kou ʻōnaehana aʻalolo ua pau ka pilikia koke.
A laila e hoʻi i loko o ka lumi. E kau i nā wāwae ʻelua ma ka papahele a ʻike i ka pā. E ʻike i ʻekolu mea hiki iā ʻoe ke ʻike a ʻelua mea hiki ke lohe. Kani kēia me he maʻalahi loa e koʻikoʻi ʻole. Hana ia no ka mea huki ia i kou manaʻo mai ka wānana e kā nei i kou poʻo a i ka wahi hoʻokahi ʻaʻole e ʻā nei: i kēia manawa.
E hāʻawi i kanaono kekona ma mua o kāu hana ʻē aʻe. ʻAʻole ʻoe e hoʻāʻo nei e ʻolu loa. Ke hoʻāʻo nei ʻoe e hoʻihoʻi i ka lawa o kou lolo noʻonoʻo e ʻanuʻu i hoʻokahi ʻanuʻu.
A laila, e hoʻoliʻiliʻi i ka puʻu, ʻaʻole e hoʻonui
ʻO ka hapa nui o ka piha he hana hoʻopunipuni o ke ana. Hui pū ʻia nā mea a pau i loko o kou poʻo me he ʻanaʻina nui hoʻokahi me ka hoʻokaʻawale ʻole, a hiki ʻole ke hoʻomaka i kekahi ʻana. ʻO ke ala e puka ai, e wāwahi iā ia i mau ʻāpana liʻiliʻi a luhi ai.
- E hoʻokahe i kou poʻo i ka pepa. E kākau i nā mea a pau āu e hāpai ana, kēlā me kēia hana, hopohopo, a piko hemo, me ka hoʻonohonoho ʻole. E lōʻihi ka papa inoa. Maikaʻi. ʻOi aku ka liʻiliʻi ma mua o ka mana e lana wale ana i kou noʻonoʻo, no ka mea ua loaʻa nā kihi i kēia manawa.
- E loaʻa ka mea hoʻokahi aʻe. ʻAʻole ka mea koʻikoʻi loa, ʻaʻole ka papahana holoʻokoʻa. ʻO ka hana liʻiliʻi loa hiki iā ʻoe ke hana i nā minuke he ʻumi e hiki mai ana. E hoʻouna i ka leka kelepona hoʻokahi. E wehe i ka palapala hoʻokahi. Hoʻomāmā pinepine ka neʻe i ka laka.
- E hoʻokaʻawale, a laila hoʻoliʻiliʻi. E holo i kāu papa inoa a kaha i ka mea koke ʻiʻo i kēia lā me ka mea like me ke koke wale nō. ʻAʻole nā mea a pau ʻelua. Kuhikuhi ka Cleveland Clinic e hoʻolālā i ka lā ʻapōpō i ke ahiahi mua, i komo ʻoe me ka ʻike mua i ka mea e kali ai ma mua o ka hālāwai ʻana me ka puʻu holoʻokoʻa me ke anu.
- E hāʻawi iā ʻoe iho i ka ʻae e hoʻolei i kekahi mea. ʻAʻole pono nā mea a pau ma ka papa inoa e noho i laila. ʻO ka ʻōlelo ʻole, a ʻole i kēia manawa, i kekahi mea, ʻo ia kekahi manawa ka neʻe hana nui loa iā ʻoe.
ʻO ka pahuhopu, he papa inoa hiki iā ʻoe ke hana, ʻaʻole he hoʻolālā kīnā ʻole. Ke hoʻāʻo nei ʻoe e hoʻololi i kahi ʻohu i mau hana maopopo a maʻamau.
Ka mea e hoʻōki ai
Hoʻonui mālie kekahi mau neʻe maʻamau i ka piha, a pono e haʻi ʻia no ka mea kani lākou me he hana hoʻomaha.
ʻO ka hana nui ʻana i ka manawa hoʻokahi (multitasking) ka mea nui. Ke hoʻāʻo ʻoe e paʻa i ʻelima mea i ka manawa hoʻokahi, ʻaʻole ʻoe e hana i ʻelima mea, hana ʻoe i nā mana hapa o nā mea a pau ʻoiai e piʻi ana kou kaumaha. ʻO ke koho ʻana i hoʻokahi a ʻae i ke koena e kali, ʻaʻole ia he hope. ʻO ia wale nō ke ala e pau ai kekahi mea.
ʻO ka doomscrolling kekahi. Kani ke kiʻi ʻana i kāu kelepona me he hoʻomaha, akā mālama ka feed o ka nūhou ʻino i kou ʻōnaehana hōʻailona ma ka piha. Pēlā nō ka kope nui, hiki ke waiho i kahi kino kaumaha i ka hauʻoli hou aku. A ʻo ka noho kaʻawale ʻana, ka noho mālie a koi paʻa hoʻokahi, hoʻokaumaha pinepine i ka haʻawe ma mua o ka pono.
Mai hāpai hoʻokahi
Hoʻokuʻu pinepine ʻia kēia, a ʻo ia ka mea koʻikoʻi loa. ʻO ka haʻi ʻana i ke kaumaha ma ka leo nui i hoʻokahi kanaka hilinaʻi, he hoaaloha, he hoa pili, he hoa hana, hana ia i kahi mea hiki ʻole i ka papa hana. He ʻāpana kūpono ia, i kekahi manawa hiki iā lākou ke lawe i kahi mea mai kāu pā. ʻO ka hapa nui, ʻo ka lohe ʻia, hoʻohaʻahaʻa ia i ke kaomi iā ia iho. Kuhikuhi ka NIMH a me ka Cleveland Clinic i ka hilinaʻi ʻana i ka poʻe kākoʻo he ala hilinaʻi loa, ʻaʻole he neʻe hope akā he neʻe mua.
ʻAʻole pono iā ʻoe kahi haʻiʻōlelo. ʻO "Ke piholo nui nei au i kēia manawa" he lawa e hoʻomaka.
Inā ʻoi aku ma mua o kahi pule paʻakikī
No ke ʻano maʻamau a ʻino o ka piha e hiki mai a hala kēia mau ʻanuʻu. I kekahi manawa, ʻaʻole hala, a he mea koʻikoʻi e ʻike i kēia.
Inā ua noho ka manaʻo nui-loa no nā pule, inā ke hōʻino nei ia i kou hiamoe, kou pōloli, kāu hana, a i ʻole ka poʻe āu e aloha ai, inā ua hoʻāʻo ʻoe i nā mea maopopo a hiki ʻole ke piʻi ke kaumaha, he hōʻailona ia e lawe mai i ke kōkua hou aku. Hiki i kahi kauka a i ʻole kahi mea lapaʻau noʻonoʻo ke ʻimi i ka mea ma lalo a hāʻawi i nā mea hana kūpono i kou ola. Wahi a ka Cleveland Clinic ma ka maopopo, ʻaʻohe hilahila i ka piha ʻana i kou mau manaʻo a i ke kōkua hou aku e mālama iā lākou. ʻAʻole ka noi ʻana i ke kōkua ka manawa i hāʻule ai ʻoe. He mea akamai a maʻamau a ka poʻe e hana ai.
A inā e hoʻi ia ma mua o ka piha i ka manaʻolana ʻole, a i ʻole me he hiki ʻole iā ʻoe ke hoʻomau, e ʻoluʻolu, mai kali hoʻokahi. E kamaʻilio me kekahi i kēia lā, he kanaka hilinaʻi a i ʻole kahi ʻalakaʻi i aʻo ʻia. Aia ke kōkua, a ua ʻae ʻia ʻoe e hoʻohana.
Wahane ka piha iā ʻoe no ka nui o kāu hiki ke mālama. ʻOi aku ke akahai o ka ʻoiaʻiʻo ma mua o ka manaʻo: ʻaʻole pono ʻoe e hāpai i nā mea a pau, a ʻaʻole pono ʻoe e hāpai hoʻokahi. Pono wale ʻoe e loaʻa ka mea liʻiliʻi aʻe, a laila ka mea ma hope.
Nā Kumu
- National Institute of Mental Health, I'm So Stressed Out! Fact Sheet
- Harvard Health Publishing, Understanding the Stress Response
- Cleveland Clinic, How To Recognize and Cope With Emotional Stress