Fífún Àwọn Ènìyàn ní Òmìnira Gidi

Àkókò kan wà tó ń tú ọ̀pọ̀ àwọn alábòójútó payá. O ti fi iṣẹ́-àkànṣe kan lé ẹnìkan lọ́wọ́, o sọ fún wọn pé tiwọn ni, o sì túmọ̀ sí i. Lẹ́yìn náà ó bẹ̀rẹ̀ sí í mì díẹ̀, o sì nímọ̀lára ọwọ́ rẹ tó ń nàró padà sí kẹ̀kẹ́-ìdarí. "Jẹ́ kí n kàn wò ó" kíákíá. Àtúnṣe ojú-ìwé tí kò wù ọ́. Ìpàdé tí o jókòó sí nítorí o kò lè jọ̀wọ́ pátápátá. Ìwọ yóò pè é ní àtìlẹ́yìn. Ẹni tó ń gbà á ní ọ̀rọ̀ mìíràn fún un.

Òmìnira jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo ènìyàn sọ pé àwọn ń fúnni síbẹ̀ tí ó kéré púpọ̀ ló ń ṣe é ní ti gidi. Sísọ pé "tìrẹ ni èyí" rọrùn. Jíjẹ́ kí ẹnìkan ní i nígbà tí o ń wò wọ́n tí wọ́n ń ṣe é lọ́nà tó yàtọ̀ sí bí ìwọ ì bá ṣe é, lọ́ra ju bí ìwọ ì bá ṣe é, lọ́nà tí kò tọ̀nà nígbà mìíràn, ìyẹn ni apá tó nira. Àlàfo tó wà láàrin àwọn méjèèjì ni ibi tí ọ̀pọ̀ ènìyàn rere ti ń fàsẹ́yìn jẹ́ẹ́.

Ìdí tó fi ṣe pàtàkì ju bí ó ṣe ń dún lọ

Àìní láti nímọ̀lára pé o ń darí àwọn ìṣe ara rẹ kì í ṣe àbùdá ìwà kan tàbí ìbéèrè ìran òde-òní. Ó wà nínú wa látàrí.

Ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún ìwádìí lábẹ́ àsíá àbá-ìmọ̀ ìpinnu-ara-ẹni, tí àwọn onímọ̀-ẹ̀kọ́-ọpọlọ Edward Deci àti Richard Ryan ṣàgbékalẹ̀, tọ́ka sí àwọn àìní ọpọlọ ìpìlẹ̀ mẹ́ta tó ń darí ìṣírí ènìyàn tó dára: ọgbọ́n-ìmọ̀ (ríronú pé o lè ṣe é), ìbáṣepọ̀ (ríronú pé a so ni pọ̀), àti òmìnira (ríronú pé ohun tí o ń ṣe wá láti ọ̀dọ̀ rẹ, kì í ṣe láti ọ̀dọ̀ ẹnìkan tó ń tẹ̀ mọ́ èjìká rẹ). Nígbà tí àwọn àìní yẹn bá dé, àwọn ènìyàn máa ń mú ohun rere wá fúnra wọn, agbára, ìṣẹ̀dá, ìforítì. Nígbà tí a bá fún òmìnira ní pàtó, ìṣírí kì í kàn lọ sílẹ̀. Ó ń yí ìwà padà, láti ohun kan ti inú tó sì dúró pẹ́ sí ohun tí o ní láti máa fi ìkìmọ́lẹ̀ rà nìṣó.

Ìyẹn ni iye ìdarí ní ti àṣeṣe. Ẹni tó ń ṣe iṣẹ́ nítorí wọ́n fẹ́ àti ẹni tó ń ṣe iṣẹ́ kan náà nítorí a ń wò wọ́n dà bí ọ̀kan náà ní ọjọ́ Ìsẹ́gun. Wọn kì í ṣe ọ̀kan náà lẹ́yìn oṣù mẹ́fà. Ọ̀kan ṣì ń mú ìdájọ́ rẹ̀ wá. Èkejì ti kọ́ pé a kò fẹ́ ìdájọ́ rẹ̀, nítorí náà wọ́n ti dáwọ́ fífúnni ní i.

Ìwọ̀n èyí kì í ṣe àbá-àsọtẹ́lẹ̀. Àyẹ̀wò-ìkópọ̀ ti ọdún 2018 láti ọwọ́ Gavin Slemp àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ kó ìwádìí méjìléláàádọ́rin jọ tó ń bo àwọn òṣìṣẹ́ tó ju ẹgbẹ̀rún méjìlélọ́gbọ̀n lọ, ó ń wo ní pàtó ohun tí wọ́n ń pè ní àtìlẹ́yìn òmìnira aṣáájú, àwọn alábòójútó tó ń gba ìwòye àwọn òṣìṣẹ́ wọn, tó ń fún wọn ní àṣàyàn gidi, tí wọ́n sì ń ṣàlàyé ìdí tó wà lẹ́yìn àwọn ìpinnu dípò kí wọ́n kàn pa wọ́n láṣẹ. Àpẹẹrẹ náà ṣòro láti fojú fò. Àtìlẹ́yìn òmìnira tọpasẹ̀ ní agbára pẹ̀lú ìtẹ́lọ́rùn iṣẹ́ àti pẹ̀lú kí àwọn ènìyàn dúró, ó sì tọpasẹ̀ ní agbára bẹ́ẹ̀ ní ọ̀nà mìíràn pẹ̀lú ìfẹ́ láti fi iṣẹ́ sílẹ̀. Àwọn ènìyàn tí a fún ní ààyè láti sáré fẹ́ láti máa bá sísáré níbẹ̀ lọ.

Ṣàkíyèsí ohun tí àkójọ àwọn ìwà yẹn ní nínú àti èyí tí kò ní. Gbígba ìwòye ẹnìkan. Fífúnni ní àṣàyàn gidi. Ṣíṣàlàyé ìdí náà. Kò sí ọ̀kan nínú rẹ̀ tó rọ̀ tàbí tí kò ṣe kedere, kò sì sí ọ̀kan nínú rẹ̀ tó jẹ́ nípa rírẹ ọ̀pá-ìdíwọ̀n sílẹ̀. Ó jẹ́ àkójọ àwọn ìṣe pàtó tí alábòójútó tó ń ṣiṣẹ́ kára lè ṣe ní ti gidi ní ọ̀sán ọjọ́ Ọjọ́rú. Àwọn aṣáájú tó rí ohun tó dára jù láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn kì í ṣe àwọn tó ń ṣe ìdarí kékeré. Wọ́n ń ṣe ìdarí lọ́nà tó fi ìmọ̀lára ìkápá ẹnì kejì sílẹ̀ ní pípé.

Ohun tí òmìnira gidi jẹ́ ní ti gidi

Èyí ni ibi tí a ti ń ṣì i lóye. Òmìnira kò dọ́gba pẹ̀lú ìkọ̀sílẹ̀. Kì í ṣe wíwọ ẹnìkan sínú ibú kí a sì pè é ní ìgbẹ́kẹ̀lé. Bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe àìsí àwọn ọ̀pá-ìwọ̀n dájúdájú.

Òmìnira gidi ni jíjẹ́ ẹni tó ṣe kedere nípa *ohun tí* àti *ìdí*, lẹ́yìn náà ṣíṣí *bí a ṣe ń ṣe é* sílẹ̀ ní ti gidi.

Àbájáde náà lè jẹ́ èyí tí a kò lè jiyàn lé lórí. Àkókò-ìparí náà lè fẹsẹ̀múlẹ̀. Ọ̀pá-ìwọ̀n dídára lè ga. Ohun tí o jọ̀wọ́ ni ọ̀nà náà, ètò-ìlẹ̀sẹẹsẹ, àwọn àṣàyàn kékeré ọgọ́rùn-ún tí àgbàlagbà tó lágbára lè ṣe fúnra wọn. Ọ̀rọ̀ àtijọ́ kan wà láti ọ̀dọ̀ General Patton tí àwọn olùwádìí ìṣàkóso ń fà yọ nìṣó nítorí ó kàn tọ̀nà: sọ fún àwọn ènìyàn ohun tí o fẹ́ kí a ṣe, kì í ṣe bí a ṣe ń ṣe é, wọn yóò sì fi ọgbọ́n-ẹ̀dá wọn yà ọ́ lẹ́nu.

Ìṣàtúnṣe-ìwòye yẹn ń ṣiṣẹ́ púpọ̀. Ó ń jẹ́ kí o dúró ní ẹni tó ń béèrè nípa àbájáde nígbà tí o ń yẹra fún ọ̀nà lórí ìṣíṣẹ́. Ẹni náà mọ ohun tí àṣeyọrí rí bí gan-an àti iye òmìnira tí wọ́n ní láti dé ibẹ̀ gan-an. Ìdàpọ̀ yẹn, ìsọ-kedere gíga àti ààyè-fífẹ̀ gíga, ni ojúùkò dídùn. Ọ̀pọ̀ àwọn ìkùnà tí àwọn ènìyàn dá lẹ́bi lórí "òmìnira àṣejù" jẹ́ àwọn ìkùnà ìdajì àkọ́kọ́ ní ti gidi: kò sí ẹni tó sọ àfojúsùn náà di kedere, nítorí náà òmìnira kàn dà bí kùrukùru.

Ibi tí àwọn aṣáájú ti ń ṣì í ṣe

Àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀ ń farahàn léraléra. Wò ó bóyá èyíkéyìí dà bí ohun tí o mọ̀.

• Fífi iṣẹ́ náà lelẹ̀ ṣùgbọ́n pípa àwọn ìpinnu mọ́. O fi iṣẹ́ náà lelẹ̀ lẹ́yìn náà o fọwọ́ sí gbogbo àṣàyàn lójú-ọ̀nà. Ẹni náà ń ṣe iṣẹ́ ọwọ́ rẹ nígbà tí ọpọlọ rẹ ṣì ń darí. Ìyẹn kì í ṣe òmìnira. Ó kàn jẹ́ ọ̀nà gígùn sí i fún ọ láti ṣe é fúnra rẹ.
• Ìrànwọ́ tí kò sí ẹni tó béèrè fún. Nínú àpilẹ̀kọ *Harvard Business Review* tí a fà yọ gan-an, Colin Fisher, Teresa Amabile, àti Julianna Pillemer sọ kókó tó mú: àwọn ènìyàn ní ìhùwàpadà òdì tó lágbára, tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ti ara, sí ìrànwọ́ tí wọn kò fẹ́. Kódà ìrànwọ́ tó ní èrò rere, kódà ìrànwọ́ tó lágbára, bí ó bá dé láìbéèrè fún un tí àkókò rẹ̀ sì burú, ó máa ń dà bí ìdìbò àìnígbẹ́kẹ̀lé. Àtúnṣe náà kì í ṣe láti dáwọ́ ìrànwọ́. Ó jẹ́ láti wà ní àrọ́wọ́tó dípò kí a máa fọ̀nà, láti jẹ́ kí àwọn ènìyàn fa ìrànwọ́ nígbà tí wọ́n bá nílò rẹ̀ dípò kí a máa tì í sí wọn lára.
• Dídàrú ìríran pẹ̀lú ìdarí. O kò nílò láti darí gbogbo ìṣíkiri ẹnìkan láti mọ bí nǹkan ṣe ń lọ. Fífẹ́ ìsọfúnni bọ́gbọ́n mu. Yíyí gbogbo àyẹ̀wò padà sí àtúnṣe-ipa ọ̀nà ni bí o ṣe ń kọ́ àwọn ènìyàn láti dáwọ́ pípinnu ohunkóhun.
• Gbígba kẹ̀kẹ́-ìdarí padà ní ìmìtìtì àkọ́kọ́. Èyí ni èyí tó tóbi. Ìmọ̀lára láti gbà là, pàápàá nígbà tí ọ̀ràn bá dà bí ohun ńlá, ni ìmọ̀lára gan-an tó ń ṣofò ìkápá. Ìgbà àkọ́kọ́ tí o bá gba iṣẹ́-àkànṣe padà lábẹ́ ìkìmọ́lẹ̀, ẹ̀kọ́ náà máa ń lẹ̀ mọ́ni. Nígbà tó bá kàn, wọn kì yóò gbìyànjú ní ti gidi.

Bí o ṣe lè fi í lelẹ̀ ní ti gidi

Fífún ni ní òmìnira gidi jẹ́ ọgbọ́n, bíi ọ̀pọ̀ àwọn ọgbọ́n ó jẹ́ púpọ̀ jù nínú àwọn ìwà kékeré, tí kò lẹ́wà.

1. Ṣàlàyé ìparí, ní gbangba. Kí ẹnikẹ́ni tó bẹ̀rẹ̀, sọ ní pàtó ohun tí àbájáde tó tayọ rí bí, ohun tó dúró ṣinṣin (àkókò-ìparí, ìnáwó, àwọn ohun-dandan) àti ohun tó ṣí sílẹ̀ gbagada. Àìṣe-kedere kì í ṣe òmìnira. Ó jẹ́ ìdẹkùn tí àwọn ènìyàn ń bọ́ sínú rẹ̀ tí a sì ń dá wọn lẹ́bi fún.
2. Fi ìdí náà lelẹ̀ pẹ̀lú ohun tí a fẹ́. Ṣíṣàlàyé ìrònú tó wà lẹ́yìn èròngbà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà àtìlẹ́yìn òmìnira tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé jù nínú ìwádìí náà. Nígbà tí àwọn ènìyàn bá lóye ète náà, wọ́n lè ṣe àwọn ìpinnu ọlọ́gbọ́n nínú àwọn ipò tí o kò retí láé. Nígbà tí wọ́n bá ní àwọn ìtọ́ni nìkan, wọ́n máa ń kọ sẹ́ ní kété tí òtítọ́ bá kúrò lójú-ọ̀nà.
3. Jẹ́ kí ọ̀nà náà jẹ́ tiwọn. Kọ ìtúnṣe ọ̀nà náà sí ọ̀nà tìrẹ. Bí ó bá lè dé ibẹ̀ tí ó sì bá ọ̀pá-ìwọ̀n mu, òtítọ́ pé ìwọ ì bá ti ṣe é lọ́nà mìíràn kì í ṣe ìṣòro láti yanjú. Ó jẹ́ gbogbo kókó náà.
4. Kọ́ àwọn àyẹ̀wò náà mọ̀ọ́mọ̀. Fohùnṣọ̀kan ṣáájú lórí ìgbà tí ẹ máa sọ̀rọ̀ àti ohun tí o nílò láti rí. Ìlù-ìró tí ẹ̀yin méjèèjì fọwọ́ sí máa ń dà bí ìbáṣepọ̀. Àbẹ̀wò òjijì máa ń dà bí ìṣọ́. Ìjíròrò kan náà, iṣẹ́ tó yàtọ̀ pátápátá.
5. Sọ ìrànwọ́ di èyí tó wà ní àrọ́wọ́tó, kì í ṣe dandan. Sọ ní gbangba: mo wà níbí bí o bá fẹ́ ẹni láti bá gbèrò, mo sì gbẹ́kẹ̀lé ọ láti darí rẹ̀ bí o kò bá fẹ́. Lẹ́yìn náà dúró ní ti gidi kí a béèrè lọ́wọ́ rẹ. Fífún ni ní ilẹ̀kùn tó ṣí jẹ́ àtìlẹ́yìn. Rírìn kọjá rẹ̀ láìpè ni ohun tí Fisher àti àwọn alábàáṣe-àkọsílẹ̀ rẹ̀ kìlọ̀ nípa rẹ̀.
6. Jẹ́ kí àwọn àṣìṣe kékeré dúró. Kì í ṣe àwọn tó burú gan-an, dájúdájú. Ṣùgbọ́n irú àbọ̀, èyí tí a lè kojú, ni bí àwọn ènìyàn ṣe ń kọ́ ìdájọ́ tí o sọ pé o fẹ́ kí wọ́n ní. Àṣìṣe tí o jẹ́ kí ẹnìkan ṣe, ṣàkíyèsí, kí wọ́n sì tún ṣe fúnra wọn tọ́ ju mẹ́ta tí o dènà lọ.

Àwòrán kíákíá ti bí èyí ṣe rí ní ìgbésí ayé gidi. Wí pé o ti béèrè lọ́wọ́ ẹnìkan láti darí àgbékalẹ̀ oníbàárà. Ẹ̀yà tó burú: o kọ àwọn ìwé-ìfihàn náà, o fi lé wọn lọ́wọ́, o jókòó nínú yàrá náà, o sì fò wọlé láti dá ìbéèrè tó nira àkọ́kọ́ lóhùn fúnra rẹ. O ti fún wọn ní iṣẹ́ tí o sì pa gbogbo ìpinnu mọ́, oníbàárà sì ti mọ ẹni tó ń darí ní ti gidi báyìí. Ẹ̀yà tó dára sí i: ẹ fohùnṣọ̀kan lórí ohun tí oníbàárà nílò láti gbà gbọ́ bí wọ́n ti ń lọ àti ohun tí a kò lè ṣèlérí rárá, o sọ fún wọn pé ìnáwó náà dúró ṣinṣin àti pé ìsọ̀nà náà ṣí sílẹ̀, o fún wọn ní àdánwò-gbígbẹ bí wọ́n bá fẹ́ ọ̀kan, lẹ́yìn náà o sì jẹ́ kí wọ́n gbé yàrá náà. Àgbékalẹ̀ kan náà. Ọ̀kan ń kọ́ ènìyàn. Èkejì ń kọ́ olùgbáralé.

Apá tó nira fún ọ, kì í ṣe fún wọn

Ẹ jẹ́ ká sọ òtítọ́ nípa ibi tí àtakò gidi ti ń gbé. Ó sábà máa ń jẹ́ pé kì í ṣe nínú bóyá ẹnì kejì lè kojú rẹ̀. Ó wà nínú ohun tí jíjọ̀wọ́ ń ṣe sí *ọ*.

Wíwo ẹnìkan tí ó ń ṣe ohun kan lọ́ra sí i, tàbí ní ọ̀nà tí ìwọ kì yóò yàn, kì í rọrùn ní ti gidi nígbà tí orúkọ rẹ náà wà lórí àbájáde. Àníyàn náà jẹ́ gidi. Ìfẹ́ láti dá sí i jẹ́ ọ̀nà láti ṣàkóso àìlárá tìrẹ, tí a wọ̀ ní aṣọ ìtọ́jú fún iṣẹ́ náà. Dídárúkọ rẹ̀ ní òtítọ́ ṣèrànwọ́. Bẹ́ẹ̀ ni rírántí pé ìtura ìgbà-kúkúrú ti gbígba iṣẹ́ náà ni a fi iye ìgbà-gígùn ti ẹni tó ti kọ́ láti dúró dè ọ́ rà.

Ìbẹ̀rù tó dákẹ́ sí i tún wà lábẹ́, pé bí ẹgbẹ́ rẹ bá lè ṣiṣẹ́ láìsí ọ, ó dà bíi pé a kò nílò rẹ tó. Òdìkejì ni òtítọ́. Ẹgbẹ́ tó ń ṣiṣẹ́ kìkì nígbà tí ìwọ ń darí jẹ́ ohun ẹlẹgẹ́ àti ìdẹkùn fún ọ. Ẹgbẹ́ tó lè rù ìkápá gidi ni irú kanṣoṣo tó ń jẹ́ kí o ṣe iṣẹ́ tó nílò rẹ ní ti gidi. Jíjọ̀wọ́ kì í ṣe pípàdánù pàtàkì. Ó jẹ́ ìgbéga tí o fún ara rẹ.

Ó ṣèrànwọ́ láti rántí pé òmìnira kì í sábà jẹ́ gbogbo-rẹ̀-tàbí-kò-sí. O lè fi ìkápá kíkún ohun kan lé ẹnìkan lọ́wọ́ nígbà tí o dúró súnmọ́ lórí òmíràn, o sì lè fẹ ọ̀nà-ìsáré náà lójú bí ìgbẹ́kẹ̀lé ṣe ń kọ́. Òṣìṣẹ́ tuntun lè ní bí a ṣe ń ṣe é lórí apá kékeré, tí ọ̀ràn rẹ̀ kéré, ní oṣù yìí àti èyí tó tóbi gan-an nígbà òjò. Ìyẹn kì í ṣe ìwọ tí o ń pín òmìnira bí owó-àpọ̀nlé. Ó jẹ́ ìwọ tí o ń bá ààyè náà mu pẹ̀lú àkókò náà, èyí tó jẹ́ ìdájọ́ gan-an tí a fi ìdarí rere ṣe. Èròngbà náà kì í ṣe láti fàsẹ́yìn lẹ́ẹ̀kan náà. Ó jẹ́ láti máa fàsẹ́yìn síwájú díẹ̀ bí ẹni náà ṣe ń fi hàn ọ́ pé wọ́n ti ṣetán, àti láti kọ ìyọ́ padà wọlé nígbà tí wọ́n bá ṣetán.

Ọ̀rọ̀ kan nípa àwọn ènìyàn tó ń jà ní ti gidi

Ìkìlọ̀ kan tó yẹ ká fi sí ojú. Òmìnira jẹ́ epo fún àwọn ènìyàn tí ọ̀ràn wọn dára tí wọ́n sì ti ṣetán láti dàgbà. Kì í ṣe àrọ́pò fún àtìlẹ́yìn nígbà tí ẹnìkan bá rẹ̀wẹ̀sì ní ti gidi, tí ó ń jóná, tàbí tó wà lókè agbára rẹ̀. "Gbogbo rẹ̀ jẹ́ tìrẹ" tí a sọ fún ẹni tó ti ń rì kì í ṣe ìfúnnilágbára. Ó jẹ́ ìkọ̀sílẹ̀ pẹ̀lú àmì tó dára sí i.

Apá kan ìdarí dáradára ni mímọ ìyàtọ̀ náà. Bí ẹnìkan nínú ẹgbẹ́ rẹ bá dà bí ẹni tó ní àníyàn nìṣó, tó fàsẹ́yìn, tó rẹ̀ lọ́nà tí ìsinmi kò fọwọ́ kàn, tàbí tó ń tú ká jẹ́ẹ́, ìṣe náà kì í ṣe òmìnira sí i. Ó jẹ́ ìjíròrò gidi, àtìlẹ́yìn sí i, ẹrù tó fúyẹ́ sí i, àti, nígbà tó bá kedere pé ó ré kọjá ààlà iṣẹ́, ìtì pẹ̀lẹ́ sí ọ̀dọ̀ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tàbí ìrànwọ́ èyíkéyìí tí àjọ rẹ ń pèsè. Òmìnira àti ìtọ́jú kì í ṣe òdìkejì ara wọn. Mímọ èyí tí ẹnìkan nílò lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ náà.

Àwọn aṣáájú tí àwọn ènìyàn rántí ṣíṣiṣẹ́ fún kì í ṣe àwọn tó ń ràbàbà lórí wọn. Wọ́n jẹ́ àwọn tó fi ohun tó ṣe pàtàkì lelẹ̀, tó dúró súnmọ́ tó láti mú ìṣubú gidi, lẹ́yìn náà tí wọ́n sì jẹ́ kí wọ́n ṣàwárí ohun tí wọ́n lè ṣe. Ẹ̀bùn ni ìyẹn tí o lè fúnni ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ lóòjọ́. Ó ń ná ọ ní àìlárá ti pípa ọwọ́ rẹ mọ́ kúrò ní kẹ̀kẹ́-ìdarí nìkan.

Àwọn Orísun

• selfdeterminationtheory.org, Self-Determination Theory: An Approach to Human Motivation and Personality
• Slemp, Kern, Patrick & Ryan, Leader autonomy support in the workplace: A meta-analytic review (Motivation and Emotion, 2018)
• Harvard Business Review, How to Help (Without Micromanaging) (Fisher, Amabile & Pillemer)