Inā aia ʻoe i loko o ka pilikia a i ʻole ke noʻonoʻo nei e hōʻeha iā ʻoe iho, ʻaʻole ʻoe hoʻokahi. Ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, e kelepona a kelepaʻi paha i 988 (Suicide & Crisis Lifeline, 24/7), e kelepaʻi iā HOME i 741741 (Crisis Text Line), a i ʻole e kelepona i 911 i ka wā pilikia koke.
Nā ʻōlelo aʻo wikiwiki
- E kākau i ka wā e puka mai ai ka weliweli.
- E kau i hoʻokahi palena hiki maoli iā ʻoe ke paʻa.
- E kāhea i ka hoaaloha āu i hoʻomālie ai.
Aia kekahi ʻano luhi ʻaʻole i hele mai mai ka hana. ʻIke ʻoe i ia mea ke ʻā mai kona inoa ma kāu kelepona a hāʻule kou ʻōpū ma mua o kou heluhelu ʻana i ka leka. ʻIke ʻoe i ia mea i ka hoʻomaʻamaʻa, nā kamaʻilio āu e holo ai i loko o kou poʻo i ke alahula i ka home, e hoʻolālā ana i kāu e ʻōlelo ai i ʻole e pahū. ʻIke ʻoe i ia mea i kou mau poʻohiwi. I ka wā e hui ai ʻolua, ua mākaukau mua ʻoe.
ʻO nā pilina e pono ai e kākoʻo iā kākou, hiki nō hoʻi iā lākou ke hoʻopau mālie iā kākou. He hoa pili. He makua. He kaikuaʻana makua, ka hoaaloha pili loa, ke hoa hana ʻaʻole hiki iā ʻoe ke pakele. Ke lilo ka pilina e pono ai i wahi palupalu e pae ai i kahi mea āu e hoʻomākaukau ai, ʻaʻole ia i loko o kou poʻo. Ke mālama nei kou kino i kahi moʻolelo ʻoiaʻiʻo.
A eia ka ʻāpana pono e haʻi leo nui ai i kakahiaka: ʻo nā pilina kekahi o nā mana ikaika loa ma luna o kou olakino, ma nā ʻaoʻao ʻelua. ʻO ka noiʻi lōʻihi loa o ke ola makua iā kākou, ʻo ka Harvard Study of Adult Development, ua hahai i nā kānaka no nā makahiki ʻoi aku i ka kanawalu, a ʻo kāna ʻike maopopo loa, ʻo ka mahana o ko kākou mau pilina kokoke ke wānana i ka nui o ko kākou hauʻoli a olakino i nā makahiki he nui ma hope, ʻoi aku ka hilinaʻi ma mua o ke kālā, ke kaulana, a i ʻole nā ʻanopili. Ua ʻike ka noiʻi like he ʻoiaʻiʻo nō hoʻi ka mea kūʻē. Ua hōʻike ka poʻe i loko o nā pilina piha hakakā a hauʻoli ʻole i ka ʻeha kino a noʻonoʻo nui aʻe, a ua lawe ka mehameha i kahi uku hiki ke ana ʻia ma ke kino. Mālama nā pilina maikaʻi iā kākou. Lilo nā pilina ʻino iā kākou. ʻAʻole ia he naʻau wale. ʻO ia ka ʻikepili.
He aha ka mea a ke kaumaha mai kekahi kanaka e hana maoli ai iā ʻoe
He kaumaha ke kaumaha, inā mai kahi lā palena a i ʻole mai kahi kanaka. ʻO ka ʻokoʻa, hiki iā ʻoe ke hoʻopau pinepine i kahi papahana. Ke hoʻomau ka pilina.
Ke weliweli kekahi mea, hoʻopiha kou kino me nā mana kaumaha, wikiwiki kou puʻuwai, ʻoʻoleʻa kou mau ʻiʻo, hāiki kou nānā. He akamai ia ʻōnaehana no kahi pilikia ulia pōkole a he ʻino loa ma ke ʻano he ala ola. Ke lilo ke kumu o ke kaumaha i kekahi āu e ʻike ai i kēlā me kēia lā, ʻaʻole pinepine e pio loa ka leo pōʻino. Ke ola nei ʻoe me ka hoʻā iki, me ke kiaʻi iki, a puni ka uaki.
Inā mālama lōʻihi ʻia, hōʻike kēlā hāwanawana haʻahaʻa i loko o ke kino. Ka pilikia hiamoe. Nā ʻeha poʻo, kahi ā paʻa, kahi ʻōpū ʻaʻole e mālie. Ka loaʻa ʻana o kēlā me kēia anu e poʻai nei. He hoʻomanawanui pōkole aku me nā kānaka i hana hewa ʻole. He manaʻo weliweli e kolo nei ʻaʻole hiki iā ʻoe ke kau pono. ʻAʻole hōʻike kēlā me kēia o kēia mea, ma ona iho, i kekahi mea. Ke hui pū ʻia, a puni hoʻokahi kanaka kikoʻī, he hōʻailona ia pono e hilinaʻi.
Aia kekahi uku noʻonoʻo nō hoʻi, a ʻoi aku kona malū. E hoʻolilo i ka manawa lawa e mālama ana i nā ʻano o kekahi a hoʻomaka ʻoe e nalowale ka ʻike i kou ʻano ponoʻī. Lilo ʻoe i akamai i ka nānā ʻana i kona helehelena, ka heluhelu ʻana i ke aniau, ka hoʻololi ʻana iā ʻoe iho e mālama i ka maluhia. Lilo ʻoe i akamai loa a hoʻomālie ka nīnau "he aha kaʻu e makemake maoli nei?" ʻO kēlā mūmū ʻana o kou leo ponoʻī kekahi o nā hōʻailona ʻoiaʻiʻo loa e lawe nui nei kahi pilina ma mua o kāna e hāʻawi ai.
Kahe nō hoʻi ia i waho. ʻO ka hoʻomanawanui āu i hoʻolilo i ka lā holoʻokoʻa e māhele ai no kekahi kanaka, ʻaʻole ia ma laila no nā mea ʻē aʻe e aloha iā ʻoe. Ke kāpae ʻoe i nā hoʻolālā no ka mea ʻaʻohe ou ikaika e lilo i hoa maikaʻi. Hoʻomālie ʻoe me nā hoaaloha e kōkua maoli ana, ma kekahi ʻāpana no ka māluhiluhi a ma kekahi ʻāpana no kahi hilahila liʻiliʻi a paʻakikī no ke ʻano i hele ai nā mea. He ʻano ko ke kaumaha i loko o hoʻokahi pilina ke hoʻolahilahi i nā mea ʻē aʻe a pau, ʻo ia ka hope loa o ka mea āu e pono ai.
He maʻamau ka hoʻopaʻapaʻa. ʻOi paha kēia ma mua o ka hoʻopaʻapaʻa wale.
Loaʻa i kēlā me kēia pilina kokoke nā wā paʻakikī. ʻElua kānaka e mālama ana kekahi i kekahi, e hoʻonāukiuki nō, e hoʻohoka nō, e hakakā nō. ʻAʻole ʻo ka hakakā, ma ona iho, ka pilikia. ʻAʻole ʻo nā kāne wahine e noho kokoke nei ka poʻe hakakā ʻole. ʻO lākou ka poʻe e hakakā a laila e ʻimi i ko lākou ala e hoʻi ai.
No laila, pehea e ʻike ai ʻoe i ka wā paʻakikī maʻamau mai ke ʻano o ka pilina e hoʻopau mālie nei iā ʻoe? Ua hoʻohana ka mea noiʻi ʻo John Gottman i nā makahiki he nui e nānā ana i nā kāne wahine maoli e hakakā ana i kona keʻena noiʻi, a ua ʻike ʻaʻole ʻo ka loaʻa o ka hakakā ka mea e wānana i ka hāʻule ʻana o kahi pilina. ʻO ia kekahi mau ʻano kikoʻī o ka mālama ʻana o nā kānaka kekahi i kekahi ke ʻoʻoleʻa nā mea. Ua kapa ʻo ia i ʻehā o lākou.
- ʻO ka hoʻohewa e hahai ana i kou ʻano ma kahi o ka mea i hana ʻia. ʻO ka "Ua poina iā ʻoe ke kāhea" he hoʻopiʻi. ʻO ka "He pākela makemake iā ʻoe iho ʻoe, ʻaʻole loa ʻoe e noʻonoʻo no kekahi koe iā ʻoe iho" he hoʻouka i kou ʻano kanaka.
- ʻO ka hoʻowahāwahā, ʻo ia ka mea ʻino loa. Ka huli ʻana o nā maka, ka hoʻomāʻewaʻewa, ka ʻōlelo hoʻohenehene, kēlā ʻoaka liʻiliʻi o ka hoʻopailua. Ua ʻike ʻo Gottman ʻo ka hoʻowahāwahā ka mea ikaika loa e wānana ai e pau ana kahi pilina. Haʻi aku ia i ke kanaka ʻē, i nā manawa a pau, ke nānā iho nei ʻoe iā ia.
- ʻO ka pale ʻana, kahi e hālāwai ʻia ai kēlā me kēia hopohopo me kahi kumu kūʻē a hoʻouka kūʻē, no laila ʻaʻohe mea e kau maoli a hoʻoponopono ʻia.
- ʻO ka pā pōhaku ʻana, ka pani ʻana, ka mālama hāmau, ka pā e kū ai i ʻole e pau wale ke kamaʻilio.
Malia paha he hōʻike ʻana o hoʻokahi o kēia mau mea i kahi pule paʻakikī. Holo kahi pilina i loko o ka pilikia maoli ma luna o lākou. Inā huli ka hapanui o kāu mau kamaʻilio i ka hoʻowahāwahā, inā ʻaʻole hiki iā ʻoe ke hāpai i kahi pilikia me ka hoʻi ʻole mai ia iā ʻoe, inā e pau nā kūʻē i nā pā a me ka hāmau ma kahi o ka hoʻoponopono, he ʻano hohonu aʻe kēlā, a ʻo ka haʻi ʻana iā ia me ka ʻoiaʻiʻo ka mea mua e hiki ke hoʻololi iā ia.
No ke aha he paʻakikī loa ke neʻe i hope
Inā maopopo loa ke kaumaha, nīnau pinepine nā kānaka, no ke aha ʻaʻole e hoʻololi wale, a haʻalele paha? ʻIke kēlā me kēia mea i ola i loko o kekahi o kēia mau mea ʻaʻole ʻike ka nīnau i ke ʻano maoli o ka manaʻo mai loko mai.
ʻO kekahi ʻāpana, ʻo ia ka moʻolelo. Ua kūkulu ʻoe i ke ola holoʻokoʻa me kēia kanaka, a i ʻole ua ʻike ʻoe iā ia mai mua o kou hoʻomanaʻo ʻana. Aia kahi ʻano ona āu i aloha ai, a ulu ai me ka pono, a ke kali mau nei ʻoe e hoʻi mai ia ʻano. ʻO nā lā maikaʻi, ke hiki mai, like me ka hōʻike ʻana ʻo nā lā ʻino ka mea ʻokoʻa. He ʻoiaʻiʻo kēlā manaʻolana, a ʻo ia kekahi o nā mea e paʻa lōʻihi loa ai nā kānaka. Hiki i ka lokomaikaʻi ma hope o ka ʻino ke nakii paʻa aku iā ʻoe ma mua o ka ʻino iho.
ʻO kekahi ʻāpana, ʻo ia ke kolo mālie. ʻAneʻane ʻaʻohe pilina e hele mai ka mahana a i ke ʻeha i hoʻokahi pō. Loli ia i hoʻokahi degere i ka manawa, a hoʻololi ʻoe i hoʻokahi degere i ka manawa, a hiki i kou hoʻomanawanui ʻana i nā mea āu i ʻae ʻole ai i ka lā mua. Ma laila hiki ke paʻakikī maoli ke hoʻomanaʻo i ke ʻano o ka maʻamau, a hilinaʻi paha i kou manaʻo ponoʻī he mea hewa.
A ʻo kekahi ʻāpana, ʻo ia ke aloha maoli, a kūpaʻa, a kuleana paha. ʻAʻole kekahi o ia mau mea he nāwaliwali. ʻO ia nā naʻau like e hoʻolilo iā ʻoe i hoa maikaʻi, keiki maikaʻi, hoaaloha maikaʻi. ʻAʻole ʻo ka hana ma ʻaneʻi ka hoʻopio ʻana i kēlā mau manaʻo. ʻO ia ka hoʻohui ʻana i hoʻokahi kūpaʻa hou i ka papa: ʻo ka mea āu e ʻaiʻē ai iā ʻoe iho.
He aha kāu e hana maoli ai
ʻAʻole hiki iā ʻoe ke hoʻokomo i kahi ʻano hou i loko o kekahi kanaka ʻē. Aia nō iā ʻoe ka manawa e neʻe ai ma mua o kona ʻano i ke kolu o ka hola o ke aumoe. Kekahi mau mea e kōkua maoli ai.
E haʻi maopopo iā ʻoe iho
Ma mua o kou hoʻoholo ʻana i kekahi mea, e haʻi ʻoiaʻiʻo i ka mea maoli. E hoʻāʻo e kākau ia. I ka manawa hea e puka mai ai ka weliweli? Ma hope o nā kamaʻilio hea i liʻiliʻi aku ai kou manaʻo? He aha pono ka mea e hana ai i nā manawa e ʻeha ai? Ke ʻoki nā kikoʻī i ka noe o ka "malia paha ke pane ʻino nui aku nei au." ʻAʻole ʻoe e kūkulu i kahi hoʻopiʻi kūʻē i kekahi. Ke hōʻole nei ʻoe e hoʻomau i ka hoʻopunipuni ʻana iā ʻoe iho.
E mālama mua i kou ʻōnaehana aʻalolo ponoʻī
ʻAʻole hiki iā ʻoe ke noʻonoʻo maopopo a kau i kahi palena maikaʻi ʻoiai kou kino i loko o ka leo pōʻino. Ma mua o kahi kamaʻilio āu e weliweli ai, e hāʻawi iā ʻoe iho i kekahi mau hanu i waho mālie, nā wāwae ma ka papahele, nā poʻohiwi i lalo. Ma hope, e hana i kekahi mea e hoʻomālie maoli ai iā ʻoe ma kahi o ka mea e maeʻele wale ai. ʻO ka pahuhopu, ʻo ia ka hoʻopau ʻana i ke ola hoʻā mau, i hoʻi mai ai kou hoʻoholo akamai.
E kikoʻī me nā palena
ʻAʻole ʻo ka palena he hoʻopaʻi a he koi paʻa. He ʻōlelo maopopo ia o ka mea āu e hana ai a hana ʻole ai. ʻO ka "ʻAʻole au e hoʻomau i ke kamaʻilio inā e hoʻokiʻekiʻe ʻoe i kou leo, e neʻe au i kahi ʻē a hiki iā kāua ke hoʻāʻo hou ma hope" he palena. E nānā ʻaʻole ia e hoʻāʻo e mana iā ia. Ke wehewehe nei ia i ka mea āu e hana ai, ʻo ia wale ka mea āu e mana maoli ai. ʻAʻole ʻo ka ʻōlelo ʻana ka ʻāpana paʻakikī. ʻO ka paʻa ʻana iā ia i ke kolu o ka manawa i hoʻāʻo ʻia ai, ke pale lākou, ke nuha, a i ʻole ke haʻi iā ʻoe e hana hoʻokūkū nui nei ʻoe. E hilinaʻi ka poʻe i maʻa i kou nāwaliwali i ka palena e ʻike inā he ʻoiaʻiʻo ia. E manaʻo i kēlā, a e hoʻoholo ma mua ʻaʻole ʻo ka haʻalulu hoʻokahi he hōʻailona ua hāʻule ʻoe. E hoʻomaka liʻiliʻi, me hoʻokahi mea hiki iā ʻoe ke hoʻokō maoli, ma kahi o kahi kānāwai nui ʻaʻole ʻoe e mālama.
E kūkulu hou i ke ao ma waho o kēia pilina hoʻokahi
He ʻano ko ke kaumaha i ka hoʻoliʻiliʻi ʻana i kou ola a i ke kanaka nāna e hana. E pahu i ke kūʻē ʻaoʻao me ka manaʻo. E kāhea i ka hoaaloha āu i hoʻomālie ai. E ʻōlelo ʻae i ka mea. E hoʻoneʻe i kou kino, e hele i waho, e hiamoe. ʻO ka ākea o kou ola, ʻo ka emi o ka mana o hoʻokahi pilina e hoʻonohonoho i ke aniau holoʻokoʻa o kou lā, a ʻo ka maopopo o kou ʻike iā ia.
E hoʻāʻo e hoʻoponopono, inā he ala ʻelua ʻaoʻao
Hiki i nā pilina he nui ma lalo o ke kaumaha ke ola, a hiki i kahi kahuna hoʻōla noʻonoʻo maikaʻi o nā kāne wahine a ʻohea ke kōkua i ʻelua kānaka makemake e aʻo e hakakā me ka hōʻeha ʻole kekahi i kekahi. ʻO ka pilikia ʻo ka huaʻōlelo makemake. Pono ka hoʻoponopono i nā kānaka ʻelua e ʻae i ko lāua ʻāpana. Inā ʻo ʻoe wale ka mea e hoʻāʻo nei, he waiwai nō ka hana ʻana me kou kahuna hoʻōla noʻonoʻo ponoʻī, no ka mea kōkua ia iā ʻoe e ʻike maopopo i ka hihia a e hoʻoholo i kāu mea e pono ai, ʻo kēlā me kēia mea a ke kanaka ʻē e hana ai.
Ke lilo ke kaumaha i mea koʻikoʻi aʻe
Aia kahi laina ma waena o kahi pilina paʻakikī a me kahi pilina hōʻeha, a he mea koʻikoʻi kou ʻike i ke ʻano e ʻike ai iā ia.
Inā ke mana nei kekahi i kahi āu e hele ai a me ka mea āu e ʻike ai, ke kiaʻi nei i kāu kelepona, ke hoʻokaʻawale nei iā ʻoe mai nā kānaka e aloha iā ʻoe, ke kāwili nei i ka ʻoiaʻiʻo a hiki i kou kānalua ʻana i kou hoʻomanaʻo ponoʻī, ke hoʻoweliweli nei iā ʻoe, a i ʻole ke hoʻomakaʻu nei iā ʻoe, ʻaʻole ia he wā paʻakikī wale. ʻO kēlā nā hōʻailona aʻo o kahi pilina hoʻomāinoino, a hiki ke puka mai i kēlā me kēia ʻano pilina, ʻaʻole i nā pilina aloha wale. ʻO ka hele ʻana ma luna o nā iwi hua moa, ka makaʻu i nā pane a kekahi, ka manaʻo liʻiliʻi a mehameha aku i ka lōʻihi o ka manawa, ʻaʻole kēlā nā mea e hōʻoluʻolu iā ʻoe iho mai laila.
Inā kamaʻāina kekahi o kēlā, ʻaʻole pono ʻoe e hoʻoponopono iā ʻoe iho, a ʻaʻole pono iā ʻoe e maopopo nā mea a pau ma mua o kou kiʻi ʻana i ke kōkua. Hiki iā ʻoe ke kāhea a kelepona kikokiko paha i ka National Domestic Violence Hotline, manuahi a huna, i kēlā me kēia hola, a e kamaʻilio wale me kekahi i aʻo ʻia no kēia mea pono. E haʻi i hoʻokahi kanaka āu e hilinaʻi ai. Inā aia ʻoe i loko o ka pōʻino koke, e mālama iā ia me he pilikia ulia a e kāhea no ke kōkua.
No ke ʻano mālie a hāmau aʻe o ke kaumaha, ke ʻano i loaʻa ʻole ka inoa akā e hoʻopau iā ʻoe, hiki i kahi kahuna hoʻōla noʻonoʻo a kākāʻōlelo ke kōkua iā ʻoe e ʻike i ka mea e hana maoli nei a e hoʻoholo i kāu neʻe aʻe. ʻAʻole ʻo ke kiʻi ʻana i ke kōkua he hōʻailona ua hāʻule ʻoe i ka pilina a ke haʻalele nei ʻoe i kekahi āu e aloha ai. He hōʻailona ia ua ʻike ʻoe i ka uku, a ua hoʻoholo ʻoe he waiwai ʻoe e mālama ʻia.
ʻAʻole ʻo ka pahuhopu ka lanakila ʻana i ka pilina a hoʻoliʻiliʻi iā ʻoe iho a kūpono ia. ʻO ia ka hiki ke hoʻi i ka home, ʻo kēlā me kēia ʻano o ka home, a e hoʻokuʻu i kou mau poʻohiwi i lalo.
Nā Kumu
- Harvard Gazette, Good genes are nice, but joy is better (Harvard Study of Adult Development)
- The Gottman Institute, The Four Horsemen: Criticism, Contempt, Defensiveness, and Stonewalling
- Mayo Clinic, Chronic stress puts your health at risk
- The National Domestic Violence Hotline, Get Help: call, text, or chat 24/7