Naka Ngay Xuloo ci Njub: Werante bu ñu Gaañantewul

Jokkoo gu jege gu nekk am na ay werante. Ba yu baax yi ci bokk. Bu nga jugee ci benn xuloo di laaj sa bopp ndax am na lu bon ci yeen ñaar, jёlal lii bu njёkk ngir noflaay: xuloo bi ci sa bopp du jafe-jafe bi. Ñi séyoo yu jamu-jamu duñu wóor a gën a jege. Yenn saa dañu bàyyi rekk a wax mbir yu jafe yi ci kaw.

Li dëgg-dëgg di teqale jokkoo yu yàgg ak yi di yàqu mooy naka ñuy xuloo. Njàngat yu bare yu jóge ci nit ku xam-xam John Gottman, mi seetlu ay junniy séy yuy werante ci néeg bu njàngat te di topp naka lañu def at yu bare ginnaaw, dañuy jёm saa su nekk ci benn tontu. Mooy *anam* bi ñuy xuloo, du limu, mooy li lay wax fu séy bi jёm.

Kon lii du ci baña werante mukk. Mooy jàng a xuloo ci anam bu baxul benn tёg.

Ñeenti jёf yi di gaañ

Kurelu Gottman mёn na ba xam ki séy di tas laata mu am, ci seetlu ñeenti jёf yu wóor ci diirub werante. Mu tudde leen Ñeenti Gawaru Apokalips, te bu nga leen mёnee gis, dinga leen di gis fu nekk, ci xuloo nit ñi ak ci sa bopp.

• Ñaxtu. Du benn t'oñ ci lu xew, waaye songu ki sa nekkin la sa moroom. "Danga fàtte a woo" t'oñ la. "Doo xalaat mukk kenn lu dul sa bopp" ñaxtu la. Benn dafay joonu jёf. Beneen dafay joonu seen jikko.
• Xeeboo. Wёñ bёt, ñaawloo, reetaan, ak yёg-yёg-boppu bu sedd ci wax nit ku la bёgg ni ku la suuf. Gottman dafa wax ne xeeboo mooy li gën a firndeel tasu séy. Dafay yàq ndaxte dafay wax, ci suufu baat yi: *Damalaa gis ni kii suuf.*
• Aar-boppu. Tontu benn tёñ ci ay laajte walla songaat. "Waaw, duma ko def bu nga koo defoon..." Dafay mel ni aaru-boppu. Ci nit ki nekk ci wёttu bi, dafay dal ni: *Dara ci lii du sama.*
• Tёñu. Nekk noppi, tёj, génn néeg bi ci sa xel bu doonu ci sa yaram. Yenn saa mooy li di xew ginnaaw bu ku ëpp ci coono ba mёnatul a jёl dara.

Bu nga xàmmee ñenn ci ñoom ci sa bopp, doo kii ñu sàkk. Ku nekk day def yenn ci ñoom ci jamono ju tar. Danu leen a war a tudd ndaxte ku nekk ci ñoom am na li ko safaan, li nga mёn a def ci penku.

Tàmbalil ci noflaay, walla bu tàmbalee

Gottman gis na lu jaaxal ci naka lay tàmbalee werante bi. Ñetti simili yu njёkk yi ñoo daan àtte lépp. Waxtaan yi tàmbali ak benn tuumaal dañuy jeex bu bon te duñu defaraat, sax bu lu ñu waroon a wax dëggoon.

Faj gi mooy li fajkat yi di tudd tàmbali gu neex. Danga tudd mbir mi, wax naka nga koy yég, te laaj li nga soxla, te doo tàmbalee tuumaal.

Mёngaleel ñaari tàmbali yii:

"Danga ma bàyyi ma yóre lépp saa yii. Danga koy def saa su nekk."

"Dama yégoon ni ku wéet ci ndap yi ak xale yi ci ngoon si. Ndax nu mёn a gis naka nu koy defe ngoon si nu ñoom ñaar?"

Benn naqar. Ñaari bunt yu wute pёtt. Bu njёkk bi dafay teg sa séy ci àttekaay. Ñaareel bi dafay woo ci sa wёtt.

Fii la "man" (baatu-bopp) di feeñal solo bi. Du benn baat bu am kéemtaan walla benn wax bu yagg ci fajkat yi. Njàngat bu ñu génne ci *Journal of Experimental Social Psychology* seetlu na ko ba gis ne, wax yi ñu tabax ci "man" dañu gën a néew a indi tёñu ni li ñu bind ak "yaw." Anam bi gën a am njariñ dafa def ñaar ñi ci benn saa: wax ci sa yég sa bopp *te* nangu yég-yégu ki ci sa kanam. Lu mel ni: "Xam naa ne danga liggéeyoon lu bare, waaye teewul dama yég ni ku yóre lépp." Man nga taxaw ci sa yoon te teral seen nit ci benn noyyi.

Bu sa yaram nangoo waxtaan bi

Am na benn saa ci yenn xuloo bu nga dul mёnati xalaat. Sa xol mu dawlu, sa kanam tàng, te lu la sa séy waxaat dafay mel ni songaat sax bu doonu. Gottman dafa koy woowe fees. Tёñu la ci coono, du njort ci sa nekkin, te bu tàmbalee, waxtaan bu dëggu jóg na ci taabal bi. Doo saafaraat jafe-jafe. Danga dund rekk.

Lu jariñ ngir xam mooy fees dafay yàgg laata muy jeex. Sa yaram soxla na lu tollook ñaar-fukki simili ngir ay hormon yu coono yi delloosi suuf, yenn saa dafa gën a gudd. Songu ko duy jariñ. Danga di wax rekk lu nga war a ñaanal ndeoggu ginnaaw.

Kon defaral benn bunt bu ngay génne laata nga koy soxla.

1. Deggook sa moroom ci benn màndargam noppi laata. Benn baat, benn liir, lu ne ngeen ñaar teral te du werante ndax mu jaadu. Deggoo ci lii bu nga nekkee ci jàmm dafa gën a yomb ci fexe ko ci diggu xuloo.
2. Wax ne dinga dellusi. Noppi gu ni du tёñu. Wute gi mooy dige bi. "Dama soxla ñaar-fukki simili, ginnaaw ba dama bёgg jeexal lii" dafay wax sa séy ne danga tёgu ci safara si, du la dёddu.
3. Dellusil dёgg suuf. Bu tallal noppi gi di tabax sa dossier. Dox, noyyi ndànk, jёfandikoo sa loxo ci dara. Jubluwaay bi mooy sa yaram génn ci coono bi ngir sa xel mёn a dellusi.
4. Dellusil bu nga waxee ne dinga dellusi. Lii mooy li di def mbir mépp mu wóoloo. Bu "dama soxla benn simili" doon tekki ba léegi "waxtaan bii jeex na," màndarga bi dafay bàyyi jёf. Sàmm dige bi mooy li di may noppi yu ëllёg.

American Psychological Association dafay jox lu bare ci digganteem ci mer ci lépp: gis màndarga yu njёkk yi, sori laata nga tàng, te dellusi jeexal ginnaaw bu nga sedde. Sori du ñàkk ci werante. Mooy aar jokkoo gi ci sa nekkin bu gën a bon.

Defaraat mooy fo bépp

Fii mooy wàll bi war a wàññi taxawaay. Dinga jёngoo lii. Ku nekk day tar, di aaru-boppu, walla di sedd yenn saa. Séy yi gën a def bu baax du ñi dul jёngoo mukk. Mooy ñi koy jàpp te dellusi.

Gottman am na benn tur ci lii it: fexee defaraat. Benn jёf bu ndaw bu di téye mbir mi mu bañ a wàcc. Man na neex walla mu ferñeexlu. "Ndax nu mёn a tàmbaliwaat?" "Damay tàng, te bёgguma ko." Loxo ci wёtt. Benn caaxaan bu yàgg ci saa bu jaadu-jaadul. Gis na ne mёnu séy a def ak nangu ñeneen defaraat yu ndaw yii mooy benn ci màndarga yu gën a dёgёr yu jokkoo bu di yàgg. Defaraat gi gën a am solo ci daggu gi.

Li leen di def bu baax mooy sññ-gu ci ñaari wёtt yi. Defaraat bu ñu joxe te ñu bañ ko dafay metti. Kon bu sa séy fexee, sax bu doonu ci noflaay, jéemal jёl loxo bi. Danga waroo saafara jafe-jafe bi laata ngay wàññi tàngoor bi. Ñaari liggéey yu wute la.

Te nangul sa wàll bu gaaw, sax bu ndaw. Xéy-na foog nga ne dangaa am fukk ci téeméer ci njublaŋ te ñoom juróom-ñeent-fukk. Waxal fukk bi ci kaw teewul. "Dëgg nga ne dama la doon gaaw" nanguwul werante bépp. Dafay wone rekk ne doo fii ngir raw.

Ay dooley werante yu jariñ

Bu mbir mi nekkee ci jàmm, dafa jariñ ngeen deggoo ci naka ngeen di yóre ju ci topp. Du benn kontraa, mooy benn xam-xam bu ñu bokk:

• Benn jafe-jafe ci saa su ne. Bu indi weeru jóg walla at mi wees.
• Bu tudd tur yu bon, bu am xeeboo, bu tudd yëf yi nga xam ne dañuy gaañ.
• Bu xeexoo ngir raw. Sa moroom du noon bi. Jafe-jafe bi mooy noon bi.
• Tànnal sa saa. Waxtaan yu jafe duñu def bu baax ci guddi walla bu biir feex.
• Baax na nga noppalu, su fekkee danga dellusi.

Lii lépp tekkiwul ne werante yi dinañu rёcc. Duñu ko def, te warula ko def. Jubluwaay bi mooy def xuloo lu ngeen *ànd def*, ñaari nit yu jёm ci benn jafe-jafe, du lu ngeen di defante.

Bu ëppee werante bu njub

Xam-xamu werante bu njub dafay jàpp ñaari nit yi, ci suufu tàngoor bi, wóoroo te bёgg benn yëf. Loolu mooy werante yu gën a bare. Waaye du yépp.

Bu xuloo bi ci sa jokkoo amee benn xeetu fitnaal ci yaram, ci séy, walla ci xel, walla noot, ay yëkkёti, walla ragal, lii mbir mu wute la, te jubluwaay bi mooy sa kaaraange, du werante bu gën a baax. Loolu du lu ngay saafara ci soppi tuuti ci naka ngay wax. Nangul ndimbal ci benn telefonu ndimbal ngir fitnaal ci biir kёr walla ci benn boroom xam-xam bu la mёn a dimbali xalaat ci ci sutura ak kaaraange.

Te bu werante yu bokk di dellusi saa su ne, bu xeeboo duggee te bañ a génn, walla bu ngeen ñaar gën a yég ni ñu bokk néeg te du ay séy, benn fajkatu séy man na dimbal ci anam bu benn limu ndigal mёnul. Dem duy màndargam ne danga ñàkk. Séy yu bare yu dёgёr dañuy dem ndaxte dañu bёgg a des yu dёgёr. Bёgg ndimbal benn ci yëf yu gën a am yaakaar la ngeen mёn a defal seen bopp.

Cosaan

• The Gottman Institute, The Four Horsemen: Criticism, Contempt, Defensiveness, and Stonewalling
• National Center for Biotechnology Information, I understand you feel that way, but I feel this way: the benefits of I-language and communicating perspective during conflict
• American Psychological Association, Strategies for controlling your anger: Keeping anger in check