Naka Ngay Defaraat Ginnaaw Xuloo

Coow li taxaw na. Xéy-na benn buntu ñu tëj ko ak doole tuuti, walla ñaar ñépp dañu ne cell rekk te tàggoo ci ñaari cat yu néeg bi. Ci lu mu doon, des nga ak noppi googu diis, bu ñaaw, ak biir bu fees ak réccu. Benn wàll ci yaw da lay bëgg a dellusi te matal sa wax. Weneen wàll bëgg na jege gi delsi te xamul naka lay ñaan.

Bérab boobu ci digg bi day metti, te fa la liggéey bu dëgg di ame. Ñi ànd yu yàgg duñu ñi dul xuloo mukk. Ñooy ñi jàng a dellusi ci seen biir ginnaaw xuloo.

Bii mbind ci dellusi googu la aju. Defaraat gi.

Xuloo bi du jafe-jafe bi

Am na lu ëpp nit ñi doon jaaxal. Xuloo, ci boppam, du wax ndax jokkoo dina yàgg walla déet. Ñaari nit ñu bëggante dañuy laalante ci seen col. Yar yu wute, soxla yu wute, xalaat yu wute ci naka lañuy defe lëkkalekaay bi. X'am googu am na solo, te jokkoo boo xamul benn coppite ci saa yépp benn ci ñoom noppi na ci wax.

Li séddale ñi bégg ak ñi ñuy tàggoo ndànk mooy defaraat. Gëstukatu jokkoo John Gottman, mi gëstu ay col ci daaray ay fukki at, gis na ne mën a defaraat ginnaaw xuloo mooy benn ci firnde yi gën a xóot ci ndax lëkkalekaay bi dina dékku. Defaraat mën na doon lu ne lu taxaw yàqute bi te jublu ci lëkkaloo. Baat bu ñuy lewetal. Caaxaan bu ndaw. Loxo ci mbaa. "Ndax mënnañu tàmbaliwaat?"

Kon boo tukkee ci xuloo bu bon, mënuloo ci sa jokkoo. Yaa ngi agsi ci wàll bi am solo.

Bu njëkk, bàyyil sa yaram wàcc

Doo mën defaraat dara bu sa yaram nekkee ci tàngoor. Bu xuloo bi tànge, sa yaram fees ak xóoti-xol. Sa xol dëkk, sa xalaat ne jàppandi, te wàllu sa xel bu di yóbbante ci ñeneen ñi ne cell tuuti. Ci anam boobu, baat bu nekk boo dégg mel na ni songante, te lu nekk loo wax génn ak tàngoor lu nga ko bëggoon.

Jéem a waxtaan ci saa boobu lu ëpp dafay yàqati mbir mi. Kon jëf bu jëkk bi mooy noppi ci wax.

Jël benn noflaay bu dëgg. Du benn noflaay bu ñu daw ak coow, waaye bu dëggu. Wax lu mel ni, "Bëgg naa saafara lii ak yaw, te tàng naa lool ba mënumaa ko defe bu baax léegi. Ndax mënnañu ci dellu ci ëllëg?" Ba noppi dem dëgg-dëgg te sedd.

Mayal ko jamono. Ñaar-fukki simili moo tollu ci lu tàngoor gi soxla ngir mu tàmbali sedd, te nit ñu bare dañu soxla lu gën a yàgg. Jëfandikoo jamono ji ngir sedd dëgg-dëgg, du ngir jàng sa wax mu mujj. Dox mën na dimbali. Noyyi bu ndaw itam, walla lu la génne ci sa xel te delloo ci sa yaram. Jubluwaay bi mooy dellusi ni sa bopp bi bëgg dëgg-dëgg nit kii.

Ñaan ndakku bu dëggu, ak li koy yàq

Ñu bare ci nun dañu ñàkk a mën a ñaan ndakku, te du ndax nu bon. Mooy ndax ñaan ndakku bu dëggu day laaj nu toog ci metit wu di juum, te loolu day tiital. Kon nuy jël bu yomb bi. "Baal ma ci li nga yég." "Baal ma, waaye yaa ko tàmbali."

Yii du ay ndakku. Ay aar yu sol yéreu ndakku la.

Karina Schumann, benn jàngalekatu xel bu gëstu naka lañuy defaru, gis na ne ndakku yi gën a am doole dañu bokk ay cér yu dëggu. Wax baat yi ci leer. Nangul sa wàll te bañ a teg ay condition. Te tudd gaañ-gaañ bi. Loolu mujj mooy li ñu gën a fàttee, te mooy li keneen ki gën a bëgg a dégg. "Gis naa ne li ma wax dafa la gaañ" du benn ni "baal ma" bu gaaw.

Ay yëf yoo war a fàttaliku:

• Bàyyil baatu "waaye." Saa boo waxee "baal ma, waaye," dellu nga tuuma ji ci moom. Bu am lu nga soxla wax, denc ko ci beneen wax, walla beneen waxtaan.
• Nangul sa wàll, du lépp. Doo war a nangu lépp ngir nangu dara. "Waruma yékkatiwoon sama baat" dëgg la te am njariñ, doonte werante bi baaxul.
• Bàyyil "su." "Baal ma su ma la naqaree" mel na ni mën nañ a naqarewul dëgg. Naqaru nañu. Gis nga ko.

Te boo nekkee ci wàll bi di jot ndakku bu dëggu, jéemal koo nangu. Defaraat ñaari nit lay laaj. Ku benn di woote rekk du jariñ su keneen ki bañoo ko dajeek ci digg yoon.

Delluwaat ci mbir mi, ci lewet

Bu ngeen sedde ñoom ñaar te tàngoor delsi tuuti, mën na dimbali nga waxtaan dëgg-dëgg ci li xew. Du ngir werantewaat kan moo jub. Ngir déggante rekk.

Waxtaan bu baax bii am na melokaan. Ku ci nekk wax na mu yég ci xuloo bi, te bañ a werante kan moo jub ci yég. Ku ci nekk jéem na melal naka la saa si mel ci biir sa bopp. Yéen a séddaleante li ñu laal, bérab yu néew doole yi xuloo di gis. Te nangu nga sa wàll ci naka mu deme.

Waxal ci sa bopp. "Da maa yég ni ñu ma bàyyi bi nga xool sa telefon" dafay ubbi buntu. "Yaa ngi may bàyyi saa yépp" day tëj benn. Jubluwaayu waxtaan bii du benn àtte. Mooy yég ni ñu la dégg, te loolu mooy li ngeen ñaan ñoom ñaar bu njëkk.

Bu ngeen mënul agsi ci benn toog, baaxul. Yenn yëf dañu soxla ay yoon yu bare.

Bu defaraat bi di ñàkk a jariñ

Xuloo yu bare, doonte yu ñaaw, mën nañ ko defaraat ci ñaari nit ñu ci bëgg. Waaye du xuloo bu nekk bu yem la, te am na njariñ ci wax ko ci leer.

Bu werante bu ne di dellusiwaat li ngeen jéem, walla bu jéem a defaraat bu nekk di doon gaañ-gaañ bu bees, benn fajkatu ay jëkkër ak jabar mën na leen dimbali ba gis melokaan wi ci suuf. Loolu liggéey bu am xam-xam la, bu yem la, du firnde ne seen jokkoo yàqu na.

Am na it dig bu tar bu ñu war a tudd. Boo ragalee sa àndandoo, bu ñaan ndakku doon lu yaw doŋŋ ngay def, boo yégee ñu ngi la yilif, di la suufeel, walla yaa ngi ci ay aayu, loolu du xuloo boo war a defaraat. Yeneen la, te yaa yelloo ndimbal lu koy jàppe bu baax. Fajkat, dénkaanekat, walla benn kurél gu suufe mën na doon fu ngeen tàmbali su ngeen xamul lu ngeen di dund.

Defaraat ñaari nit lay jëmale, ñi, ci suufu mer mi, di ci genn wàll. Bu loolu dëggoo, yoonu dellu wi lu gën a xaat la ci ni mu mel ci noppi gi. Yaa ngi jubluji. Ñu jubluji ci yaw. Te jokkoo bi, bu am ndoxu-jam, di téye.

Cosaan

• The Gottman Institute, How We Used the Aftermath of a Fight to Repair Our Relationship
• American Psychological Association, Speaking of Psychology: Why you should apologize even when it's hard to, with Karina Schumann, PhD
• HelpGuide.org, Conflict Resolution Skills