Tegtal yu gaaw
- Pin a short check-in to something you already do.
- Open with one specific thing they did well.
- Listen and reflect back before you explain.
Jokkoo yu bare duñu tas ci benn ayu-bés bu bon. Dañuy sori. Ngeen ñépp yeewu bu teel, ngeen ñépp di yeex, ngeen ñépp di déglu ci genn-wàll bu ngeen di raxas ndab te sa telefon di leer ci kaw taabal bi. Kenn du xuloo. Kenn du dëddu. Dangeen di sax bëgg a waxtaan dëgg-dëgg te doo ci man a jot benn guddi gu ngeen ñépp am doole. Ay weer di jaar. Ba noppi benn ngoon gu normal dinga xool ci geneen wàll gu néeg gi ku nga bëgg ba noppi nga gis ne dangeen soppiku ay way-dëkkoo yu teraanga yu séddoo benn calendrier.
Sori boobu dafa bare ba mu man a mel ni mu war a xew. Du noonu. Saafara bi gën a ndaw te gën a naqari ni nit ñi koy foog. Mooy benn laajte bu tegoo, bu pas-pas, benn jamono boo teg wàll ngir xam dëgg-dëgg naka la keneen ki mel te wax ko naka nga mel.
Lii dafay liggéey ci benn takk. Dafay liggéey it ci benn xarit bu sori, benn mag walla rakk bu mag, benn waajur boo di woo ci dibéer, benn ndaw bu bañ a wax lu bare. Melokaan bi day soppiku. Xalaat bi day sax.
Lu tax jegeñaale soxla sàmm
Am na benn foog bu neex bu doon ne jegeñaale bu dëgg dafa war a dox ci boppam. Bu takkoo dëgëree, ñu xalaat, doo war a tegoo ko wàll. Boo-di-boo dafa rafet. Boo teg wàll benn liggéey la.
Seetlu bi dafay joxoñ ci geneen wàll. Robert Waldinger mooy jiite Harvard Study of Adult Development, mi topp ñoom kese nit ci lu ëpp ci juróom-ñett-fukki at, te benn ci li mu gën a wóor mooy ne yaramu say jokkoo ci digg-bëtu sa dund dafay firndeel sa wér-gi-yaram ak sa mbég ay dekaad ci kanam bu gën a baax alal, tur, walla cholestérol. Waldinger dafa ko wax ci anam bu yomb a fàttaliku: jokkoo dañu soxla exercice ni yaram wi. Dafa koy woowe cawarteg xarala. Bu ñu ko bàyyee, muy sax jokkoo yu baax, dañuy sew cig néew coow, du ci benn ràcc bu ñu def, waaye ci bàyyi rekk.
Li ci nekk du yég-yég rekk. National Institute on Aging dafay boole mbëkkoo ak wéettoo yu sax ci wopp yu xol, dépression, ak dooley xel bu suufe. Dañu nu tabax ba xóot ci jokkoo ba dund am co dafay firndeel ci yaram ni benn tiis bu néew. Wàll bu jub bi mooy wàll bi gën a dékku. Jokkoo bu ndaw, bu ñuy defaat, mooy li ëpp ci téye benn takk. Doo soxla benn jëf bu réy. Dangay soxla benn aada.
Lan mooy benn laajte dëgg-dëgg
Benn laajte benn wàll bu ñu aar la ci jamono fu li ngeen di def rekk mooy yéen ñaar. Du liggéey. Du ndajey xale yi walla ku ci war a woo defarkatu ndox. Yooyu am nañu solo, waaye dañuy dàq lépp lu neex bu nga leen bàyyee, te njabootu ñu bare am nañu doole bu bare ci wax ci mbir yu sonn.
Fajkati njaboot yiy topp anamu Gottman dañuy jàngal benn anam bu ñu koy woowe "Nekkinu Bennoo," benn toog gu ayu-bés fu way-takkoo yiy weccante ay laaj yu yomb. Anam bi am solo la nga ko roy ndaxte tolluwaay bi dafay def liggéey bu néew coow. Dangay tàmbalee ak li baax laata nga laal li baaxul.
Benn laajte daanaka dafay jaar ci ñeenti xar:
- Sant ci njëkk. Ku nekk mu tudd ñaari yëf yu jub yu keneen ki def ci ayu-bés bi te mu jub. Du "yaa rafet," waaye "jërëjëf ci jël waxtu wu teel bi ci talaata ngir ma man a nelaw." Bu jub mooy la ko tax mu wóoru.
- Lu doon baax. Benn simili ci li doon yomb walla neex walla mel ni liggéeyandoo bu yàgg. Lii mooy wàll bi nit ñi di teg, te teg ko mooy tax ay "waxtaan" yu bare mel ni ay songante.
- Lu doon jafe. Léegi nga yékkati mbir mi doon toog ci sa dënn, bu ngi sax ndaw. Benn mbir, wax ci lu neex, ni sa yég-yég bopp du seen àtte.
- Lu ci topp. Ku nekk mu ñaan benn yëf bu leer bu koy dimbali yég mu jege ci ayu-bés biy ñëw.
Loolu rekk. Ñaar-fukki simili man na ko def. Njariñ bi du saafara sa dund gépp ci benn guddi gu dibéer. Mooy téye yëf yu ndaw yi bañ a dajaloo ba nekk yu mag.
Naka nga koy dëgëral
Wàll bu jafe bi du waxtaan wi. Mooy jot ci moom, ayu-bés ci ayu-bés, bu ngeen sonn. Yenn yëf yu koy dimbali.
Takkal ko ci benn yëf boo tàmm a def. Ni benn añ bu tegoo di gën a yomb a téye ci benn "nanu waxtaan léeg-léeg" bu réer, benn laajte dafay dund bu ñu ko takk. Dibéer gannaaw ndab yi. Kafeb njëkk ci gaawu. Wéru delloosi bi bu ñu jóge ci goro yi. Aada yi dañuy takku ci aada yu am ci lu gën a wóor ci pas-pasu baax.
Defal ko gàtt te aar ko cig fit. Fukki simili ak juróom yu wóor moo gën benn ndaje gu ñaari waxtu gu nga di ragal te di dàq. Telefon yi suuf te kanam ci kanam bu nga ko manee. Bu ngay laajte ak kenn ku sori, benn woote bu dëgg moo gën benn message, ndaxte tënkin dafay yóbbu yaram bu benn ekraan di lostu.
Jiituwal ak li baax, cig dëgg. Sunu xel yi dañuy gaaw a bind ndëxe te yeex a bind baax, kon xar bu sant du benn tabaxu wet. Mooy li lay tax mu jaar ci xar bu jafe bi. Bu kenn yégee ne dañu ko gis ci li mu baax def, dafay man a dégg li baaxul te bañ a aar boppam ni kuy songante.
Bu jotee ci sa yoon nga wax mbir mu jafe mi, nangul ko ni yaw moo ko moom. "Damay yég mbëkkoo léegi te namm naa la" dafay ubbi buntu. "Yaw doo ma jox jamono mukk" dafay tëj benn. Ayu-bés bu tolloo, mbëkkoo bu tolloo, waxtaan wu wute lool. Tàmbalil bu neex, tuddal yég-yég bi, ñaanal li ngay bëgg.
Te bu jotee ci sa yoon nga déglu, déglul rekk. Jëf bi gën a dëgër boo man a def mooy nga bëgg a xam ci lu dul aar sa bopp. Laajal benn laaj. Delloowaatal li nga dégg laata ngay leeral sa bopp. Ñu bare duñu la ñaan nga defar dara. Ñu ngi lay ñaan ñu leen dégg, te dégg dafay dal ni yërmande.
Bu doxul bu baax
Ñi jëkk dinañu doy waar. Yu dëgër, muy sax mel ni ñu ko jëfe. Loolu normal la te dana dem. Sonalal ba ñett walla ñeent laata ngay tànn ndax dafay liggéey.
Yenn ayu-bés wàll bu jafe bi dafay tàng te doo ci man a jub. Bu loolu xewee, xarala bi mooy nga yeex ci lu dul sóobu ci moom cig doole. Bu benn ci yéen fuddoo, xol bu gaaw, put wu ñoddu, bañatee dégg keneen ki, dangeen bàyyi wax ba tàmbali aar seen bopp. Tuddal ko cig neex. "Bëgg naa wéy, waaye soxla naa ñaar-fukki simili." Jël noppalu bi, def benn lu lay dalal sa yaram, te delloosi. Benn waxtaan bu nga taxaw bu nga jeexal bu baax moo gën benn waxtaan bu nga jeexal bu ngeen ñépp reccu.
Bu benn mbir mu metti mu tolloo di sax feeñ te bañ a dem, walla laajte bi boppam dafay soppiku benn xuloo saa yépp, loolu du firnde ne yaw dangaa antuwul ci lii. Firnde la ne jafe-jafe bi dafa gën a mag lu benn waxtaan bu ayu-bés man a téye. Benn fajkatu njaboot walla jottalikatu njaboot du benn mujj ngir jokkoo yu nekk ci géllaay. Ñu bare ñu dëgër, ñu am mbëggeel, dañuy jëfandikoo benn ni benn tune-up, ni ngay gise benn coach ngir gën a baax ci benn mbir mu am solo. Te bu benn jokkoo di la bàyyi ngay yég ragal, ñu lay téye, walla nekkoo ci kaaraange, loolu weesu na cëslaayu bépp laajte, te jéggaani ndimbal bu sutura mooy jëf bu jub bu am fit.
Ci lu bare, teewul, loolu du la xew. Ci lu bare ñaari nit dañu bare liggéey ba bàyyi buum bi mu géllaay. Dëgg gu neex gi mooy néewaay li mu soxla ngir ngay ko jàppaat. Fukki simili ak juróom yu dëgg, ci benn guddi gu ngeen di jaar-jaaral ci telefon, dañu doy ngir fàttali ngeen ñépp ne yéena ngi ci benn ekiib. Tàmbalil ci ayu-bés bii. Waxtaan wi ngay sax bëgg a am mooy wi ci war a nekk ci calendrier bi.
Cosaan
- Harvard Gazette, Dangay liggéeyal sa yaram bés bu nekk? Baax na, waaye ba kañ nga ràññeeku ci jokkoo?
- The Gottman Institute, Naka ngay Am Benn Ndajeb Nekkinu Bennoo
- National Institute on Aging (NIH), Wéettoo ak Wéetiku, Tegtal ngir Nekk Jokkoo