Tegtal yu gaaw
- Notice how you feel about yourself.
- Picture six more months unchanged.
- Have the talk out loud, not inside.
Fu ëpp mu ngi tàmbali ci laaj bu tuuti, bu dal bu nga mënul a bàyyi. Yëf yi fu ëpp baax nañu. Teewul benn wàll ci yaw di laaj ndax lii jub na. Nga di delloo waxtaan. Nga bind sa xarit paragraf ba noppi di ko far. Nga di laaj ndax werante bi am na lu mu tekki, walla ndax werante mooy li mbëggeel bu bees di doon ci ñépp.
Bu jëkk, tuuti dalal: bañ a wóor du wone ne yaa ngi antuwul ci lii. Gëstukat yi di seet ni nit ñi di dogale ndax dinañu toog ak seen mbokk, gis nañu ne genn-wàll ci ñi ñu laaj am nañu leneen yu wér yu tax ñu war a toog ak yu wér yu tax ñu war a dem ci benn jamono. Gëstu boobu, bu psikolog Samantha Joel jiite, feeñal na 27 lu wute yu ñu joxe ngir toog ak 23 ngir dem. Genn-wàll ci nit ñi dañu xamewul lu ñu def. Kon boo yorewaale waaw ak déedéet ci benn dënn, mbooloo mu bare ngay àndal.
Li nga bëgg du wóoraay. Wóoraay du feeñ ci waxtoom, te xaar ko dana la tënk diirub at yu bare. Li nga bëgg mooy xalaat ci lii bu leer ba tànn bi nga def mu doon ci dëgg-dëgg sa bos, du lu yoon wu gën a yomb wi jël.
Lu tax lii jafe lool a xam
Mbokk yu bees ñu ngi am coow. Sa yaram day def lu bare ci benn saa. Bég, cofeel, ak ragalu def ko bu baaxul. Ci kaw loolu, weer yi jëkk yépp yu ngi coppiku. Yaa ngi jàng ba tey kii mooy kan bu sonnee, bu tàng, walla bu naqarlu, te mu ngi jàng lu ni ci yaw.
Gëstu boobu bu njëkk gis na leneen lu am njariñ. Bu yëf yu baax ak yu jafe yi méngoowul, dogal bi day feeñ bu leer. Werante yi wute ñoo metti. Bu njariñ yi ak lor yi tolloo lu tollook noonu, nga toog ci digg-digg bi, te digg-digg boobu di tàmbali mel ni àtte. Deesul. Baat rekk la ci lu wute lu am ñaari wàll.
Am na it doole bu ñuul bu la woo nga toog ndax toog moo gën a yomb dem. Li gën a yàgg nga nekk ci lu, diis bi day gën a diis. Am na solo mu ko tudd, ngir nga mën a xàjjale ci diggante "damaa bëgg lii" ak "damaa bañ waxtaan bu jafe bi."
Xàjjaleel yu ñu mënul a wàcc ak yu ñu mën a saafara
Du bépp jafe-jafe boo xam ne benn diis la, te jàppe leen ni benn yoon mooy gaaw a bugal sa xel. Dana la dimbali nga xàjjale ci yëf yi ñu mën a saafara ak yi ñu mën a saafarawul.
Yenn coow lu ndaw njëgu ñaari nit yu dëggu yu jegeente rekk la. Anam yu wute. Xuloo yu njëkk yu jafe. Xamal naka ñuy féexante bataaxal. Ayu-bés bu jafe. Yii fu ëpp coono yu jegeente lañu, te coono yu jegeente ñu mën cee waxtaan.
Yeneen anam ñoo gën a diis, te ñu yelloo nga leen jël bu wér doonte ci njëkk. Gëstukat bu mbokk John Gottman jëfandikoo na fanweer ay at di seetaan ñi séy, te feeñal na ñeenti jikko yu waxtaan yu bon ba mu leen tudd Ñeenti Fasu Xareb: ŋàññi bu song jikkoy nit du benn jëf, jaay-doole, tanqamlu, ak tëj bunt (di neenal te sedd). Ci ñeent yi, gis na ne jaay-doole (nax-nax, réer, jaaxal bët, di la mel ni ndaw) mooy li gën a wone ne mbokk du yàgg.
Am na fii xàjj bu jóge ci liggéeyam bu am njariñ lool. Toroxte mu ngi ci lu xew: "Damaa tiitoon bi nga maa feexalul te xamuma ndax jàmm nga." Ŋàññi mu ngi jëm ci nit ki: "Yaa nangul bopp lool, doo ma xalaat mukk." Ñu bare séy ñoo di toroxtu. Anam bi ñuy sàkku mooy suuf su ñu jóge ci toroxtu ci jafe-jafe ngir song sunu boppi.
Kon bu njort ñëwee, nga mën a laaj sa bopp laaj bu gën a leer bi ci "ndax lii bon na?" Laajal: ndax lii jafe-jafe la nu di saafara, walla anam bu nu di teqalikoo?
Ay laaj yu wér ngay toog ci
Soxlawoo tablo. Li nga soxla mooy ay laaj yu tuuti yu nga di tontu ci lu wér, gën na ñu leen bind ngir yég-yég yu tàng yi bañ leen di soppisoppi.
- Naka laa yég sama bopp ci lii? Du ni ma yég ci ñoom, waaye ni ma yég ci sama bopp bu ma ànd ak ñoom, ak ci waxtu yi ci gannaaw. Ni ma man ci lu gën, walla lu gën a néew? Dal, walla xel mu jeex?
- Ndax mën naa leen indil lu jafe? Bu dara jaxal ma, ndax damay yég kóolute bu doy ci wax ko, te ñu déglu ma? Walla ma gis sama bopp maa ngi wàññi waxtaan yi ngir bañ lu ci mën a jóg?
- Ndax kóolute gi mu ngi jëm fu jub? Kóolute bu njëkk du mat ci jikkoom. Laaj bi mooy ndax mu ngi taxaw ndànk ci digante bu ñu jàpp yu tuuti, walla mu ngi màbb ci sutura.
- Ndax may tontu ci ñoom, walla ci lu gën a màggat? Yenn saa mbokk mu bees mooy jël tàngoor gaañu-gaañu gu màggat. Am na solo nga wér ci, ci ñaari wàll.
- Ndax dinaa bëgg sama xarit bu jege toog ci lii? Fu ëpp danuy gën a leer ci dundi ñeneen ñi ni sunu bopp. Lebal leeraay boobu.
Gisal lu ngay natt. Doo saytu ndax ñu mat sëkk nañu. Yaa ngi seet ndax mbokk mi baax na ci nit ki nga nekk ci biir.
Ni mbokk mu sax di mel
Dafa yomb nga xool rekk fitna yi te fàtte lu ngay wut ci dëgg-dëgg. Cleveland Clinic dafa wax firndey mbokk mu wér ci baat yu gën a yomb: dëggu bu benn ak dig yu wér, kóolute gu di màgg ci diir, waxtaan bu sax bu yëf yi jafee, laabiir bu la bàyyi ci kóolute te di la mel ni njëkk, ak barab bu doy ngir nga des benn nit bu am ay xarit ak ay mébét.
Bu mujj boobu am na solo lu ëpp ni ñu koy foog. Mbokk mu baax dana yokk sa dund. Du ko wàññi ci sutura.
Lii lépp du laaj ne mbokk mi war a doon lu amul coono. Yu wér yépp dañuy laaj jëf. Wute gi mooy ne jëf ji day jëm ci tabax lu ñu bokk, du ci jiite ni ñu lay teg.
Laata ngay dogal ci benn wàll
Dogal bu ñu def ci coppite gu tàng dañu koy defaat gannaaw, kon jox sa bopp lu tuuti ci sori bu njëkk.
- Waxtaanal ak nit ki bu bokk, bu wóor ne mucc na. Werante wu bare mu ngi jóge ci waxtaan bu nga def ci sa xel te du ci biti. Li nga ragal a wax fu ëpp mooy li war a wax.
- Jëlal benn xalaat bu biti ci ku la bëgg lu baax, du ku la bëgg rekk a nekk sa doom walla nekk séyaale.
- Gisal jikko yi ci kaw yég-yég yi. Benn guddi bu bon firnde la, waaye du lépp bi. Jikko bu di delluwaat ci ayu-bés yi mooy li nga war a natt.
- Nataal juróom-benn weer yu leneen ju mel ni tey, amul coppite bu mag. Boo gisee nataal boobu jox la dal, mu wax la lu. Boo gisee mu indi tiit, mu wax la lu it.
Kañ ngay wut ndimbal lu gën
Yenn ci lii dafa gën a mag lëkkalook liste yu njariñ ak lor, te doo ko war a xàjjale sa bopp. Boo di wër ci benn dogal weer yu bare te mënul a jóg, terapët mën na la dimbali nga déglu sa xalaat bu gën a leer. Boo gisee mbokk mi mu ngi yàq sa nelaw, sa xiif, sa xam ci kan nga, walla ni ngay jëfe ak ñi nga bëgg, loolu am na solo nga waxtaan ak boroom xam-xam.
Te walla nga def rëdd bu wér ci wàllu kaaraange. Boo gisee sa moroom mu ngi la jiite fu ngay dem walla ku ngay gis, di la sonal ba weesu sa déedéet, di la ragloo, walla di la metital ci yaram, ci xel, walla ci alal, loolu du benn laaj bu toog-walla-dem boo war a saafara sa bopp. Am na ndimbal lu sutura, te wut ko doole la lu am xel.
Lu mu doon mu nga tànn, na doon dogal bu nga def ci sa bopp, ak bët yu ubbeeku, du lu la dal bu ngay xaar ba nga wóor. Am nga sañ-sañu tànn lii. Am nga it sañ-sañu tànn sa bopp.
Cosaan
- University of Utah, Ndax Ma Toog Walla Ma Dem? (gëstub Samantha Joel)
- The Gottman Institute, Ñeenti Fasu Xareb: Ŋàññi, Jaay-doole, Tanqamlu, ak Tëj Bunt
- Cleveland Clinic, 12 Firnde yu Wone ne Yaa ngi ci Mbokk mu Wér