Tegtal yu gaaw
- Send one short, low-stakes hello.
- Stop trying to win the past.
- Leave the door unlocked, unguarded.
Am na metit bu rafet bu di jóge ci mbokk mi nga ràccu. Du doxandéem, du sàppe. Nit ku ngeen bokkoon wanag ak sant ak yaay ak baay ci bés yu metti yooyu. Man ngaa def ay weer te waxaguleen, teewul, bu benn woy tàmbalee walla bu bés bu réy dikkee, nga yég toogunaay bu neen bi mu daan toog.
Xéy-na dafa jeexoon ci benn xuloo bu réy. Xéy-na dafa tuuti-tuuti wàññiku ci at yi ba nga gis ne mënuloo fàttaliku waxtaan bu mujj bu dëggu. Fu mu man a doon, bu nga di jàng lii, am na wàll ci yaw buy laaj ndax man na wute. Laaj boobu yelloo nga ko jàppe bu dëgër.
Bu njëkk, li kenn di waxul bu kaw: lii lu bare la. Benn seetlu bu réew mépp bu ëpp 1 300 waa Amerig bu Karl Pillemer, gëstukat ci Cornell, jiite, gis na ne lu tollu ci ñeenteel ci nit ñu mag dañu doon dund ak tàqalikoo ci seen njaboot, te lu tollu ci 8% ñu ngi dagg ak seen mbokk. Lu man a xew ci sa bos, doo benn lu jaxasoo bu doy waar. Bokk nga ci benn mbooloo bu réy, bu ne cell.
Lu tax tàqaliku ak mbokk metti lool
Cangu mbokk mel na lu jaxasoo. Ci ñu bare mooy jokkoo bi ñuy am bi gën a yàgg, di tàmbali laata fàttaliku, di yàgg ci waajur yi, te lu bare di yàgg ci séy yi. Ngeen bokk taariix bu kenn ci àddina amul. Bu loolu yàqoo, du la ñàkkloo benn nit rekk. Dafay mel ni nga ñàkk seede bu sa dund bépp.
Taariix boobu itam mooy li tax defaraat jafe. Yéen ñaar yéena ngi yóbbu ay fukki at ci firnde yu dajaloo ci seen biir. Ndombog-tànk yu yàgg ñu ngi leen jagleel bu yàgg te mu dëkk ni etiket bu tooy. Ku farlu ki. Ku yàq mbir ki. Ku ñu gën a bëgg ki. Ku ñu gisul ki. Man ngaa am ñeen-fukk ak juróomi at te teewul nga dellu ci fukk ak benn saa su sa mag jëfandikoo baat boobu.
Gëstukat yi di seet njaboot dañuy joxe ay yëf yu néew yu di faral di tàqale mbok yu mag. Coono yu jóge ci ngune, ak naka la waajur yi doon yore yar ak ndax am na benn xale bu ñu doon gën a bëgg bu leer. Xaalis ak ndono, rawatina bu waajur ji màggatee walla di génn àddina. Goro ak jëkkër walla jabar bu bees yu di soppi ndam gu yàgg gi. Ak wuute bu leer ci jikko walla ni ku nekk di xalaate ni beneen bi war a jëfe. Bu sa tàqaliku am lu ëpp benn ci buñ yooyu, loolu itam normal la. Dañuy faral di ñëw ñu lëkkaloo.
Am na lu tax lii am solo ci sa wér-gi-yaram, du ci sa xol rekk. Gëstu ci ñu mag gis nañu ne njariñu jokkoo ak mbokk ñu ngi ko boole ak wéttuwaay, te ci moom ak tiis-xel (depression) ak jàqal. Wàll gi ci geneen wet gën na neex. Cangu mbokk gu tàng man na nekk aar bu dëggu ci yég sa bopp wéttu ci àddina, rawatina bu ngeen di màggat ñoom ñaar te mbooloo mi la xamoon bu nga ndawee di gën a tuuti.
Ndombog-tànk yi ñu la joxoon bu nga doon xale
Am na lu gëstu ci mbokk di faral di dellusi. Jëmm yi nga jàpp ci léegi ci lu bare dañu leen taxawaloon ci ngune, te waajur yi am nañu ci loxo. Boroom xam-xamu njaboot yi di seet mbokk gis nañu ne foog ne am na ku ñu gën a bëgg, xalaat bi ne yaay walla baay dafa gënoon a bëgg walla wóolu benn xale, mooy kenn ci màndarga yi gën a dëgër yu xuloo bu di yàgg ba ci mag. Bu nga màggee te wóolu ne sa jigéen mooy ku wuute ki, wóolu boobu du reccu ci ñaar-fukk ak benn at. Dafay dugg ci suuf te di yóbbu jokkoo bi ci fa.
Li am njariñ ci xam lii mooy ne ndombog-tànk du dëgg-dëgg. Léeb la njaboot gi nettali ay yoon yu bare ba ñépp tàmbali dund ci biir. "Farlu-ul." "Mooy ku bare taxawaay bi." "Maay ki di téye lépp." Bu nga jokkaatee, dinga yég diirub etiket yu yàgg yooyu di lay bëre yéen ñaar ci seen ndombog-tànk. Man ngaa gis diir bi te bañ koo topp.
Am na it gis-gis bu néew, bu am yaakaar bu yelloo nga téye. Gëstukat yi dañuy joxe ay jamono yu coppite yu am ci nature, ni séy, gune gu bees, feebaru waajur, walla toxu, ni ay bunt yu mbokk di faral di seetaat te tànn lu wute. Ñàkk bu ñu bokk man na ubbeekaat benn bunt bu réylu doon téye tëj. Bu dund joxee la kenn ci jamono yooyu, xéy-na jamono ju gën baax la ngir woo lu ëpp li nga foog.
Laata ngay woo, dëggul ak sa bopp
Jokkaat du saa yu nekk lu jub, te defaraat bu baax dafay tàmbalee ci yaw, du ci ñoom. Ay laaj yu yelloo nga jàppandi ci ñoom bu njëkk.
Lan nga bëgg dëgg-dëgg? Jokkoo bu mat, bés yu réy ak wooteel telefon? Walla jàmm bu doy ba nga bàyyi ragal bu seen tur di génn saa su nekk? Yooyu jubluwaay yu wute lañu te dañuy laaj waxtaan yu wute. Bëgg bu gën a ndaw bi jaadu na.
Ndax mucaay am na? Fii mooy benn béréb bu nga war a dëgëre. Bu jokkoo bi amoon fitna, ñaawtéef bu di wéy, walla nit kuy faral di la bàyyi ci wàll bu gën a bon, jokkaat du dara bu la war, te amul yool ci jëme sa bopp ci safara. Bàyyi mu dem man na nekk tànn bu wér. Li des ci mbind mii, ngir tàqaliku yu bare yu metti waaye yu bañ a am musiba la.
Lan mooy sa wàll? Lu tollu ci tàqaliku amul benn bu di taxu benn nit rekk, sax bu benn nit defoon li ëpp ci yàqu bi. Waruloo jël tooñ bu nekkul sa bos. Waaye dafay dimbal nga gis benn walla ñaari yëf yu nga doon def dëgg-dëgg ci beneen anam, ndaxte loolu mooy wàll bi nga man a yor dëgg-dëgg.
Naka la defaraat bu dëggu di mel
Bi ekibu Pillemer waxtaanee ak nit ñi muccoon ci tàqaliku, ay jëmm yu néew feeñ ay yoon yu bare. Benn ci ñoom du kéemaan. Ñoom ñépp man nañu leen a def.
Bàyyil jéem a raw ci li weesu
Jikko bi gën a bare ci nit ñi juboo mooy ne dañu bàyyi xeex ngir wone kenu taariix moo jub. Man ngeen a bañ a dégoo mukk ci li xewoon ci céet googu, walla ku ko tàmbali, walla ndax say waajur gënoon nañu bëgg kenn ci yéen. Nit ñi jokkaat ci lu bare bàyji nañu néegu àttekaay bi. Dañu jàpp ne jokkoo bi jëm kanam gën a am njariñ ci àtte li weesu. Loolu tekkiwul mbubboo ne metit mi xewul mukk. Dafay tekki ne nanguñu àttekaat ko mu doon njëgu dugg bi.
Wàññil say yaakaar ci coobare
Njuboo yu bare yu ci ndam dañu doon dox ci motéer bu gën a ndaw li nit ñi jëkkoon a yaakaar. Ci lu ñu doon laaj cangu jege gu wóolante gi ñu daan bëgg, dañu nangu mbokk mi nekk dëgg-dëgg, ak ay ñàkkam, te tabax lu dëggu waaye lu ndaw. Jokkoo bu neex ci ndaje te di ci laajante ay yoon yu néew ci at mi du ñàkk ndam. Ci njaboot yu bare, ndam la bu dëggu.
Waxal condicioŋ yi ci lu leer
Njuboo dafay faral di sax bu ñépp ñaar leeree lu muy àndal ak lu mu du àndal. Man ngaa bëgg mbokk te teewul nga wax ban mbir yu ñu warul a waxtaan, ñaata jokkoo moo jub, ak lu nga du muñaat. Fii dig yi du miir. Ñooy condicioŋ yi tax bunt bi man a des ubbeeku.
Benn anam ngir jël njëkkal bi
Woo bi mooy wàll bi ragal. Yenn yëf yu koy dimbali:
- Tàmbalil ci lu ndaw, lu amul njëg bu réy. Bataaxal bu gàtt walla kàrt dafa gën ni bataaxal bu ñeenti xët buy tënk taariix bi bépp. "Maa ngi lay xalaat. Bëgg naa waxtaan bu la neexee." Loolu doy na ubbi benn bunt te sanni kenn ci moom.
- Jëmale jokkoo bu njëkk bi ci léegi ak ëllëg, du ci saytu li weesu. Man ngaa waxtaan yëf yu metti yi ci gannaaw, ci jàkkaarloo, bu am tuuti wóolu bu ngay taxawe.
- Tànnal benn saa, du benn àtte. Kafe. Dox. Wooteel telefon bu am jeexital bu ñu tëral. Tiis bu néew dafay yombal ci yéen ñaar ngeen feeñ ni ñu mag ci lu doon ni bu ngeen doon xale.
- Tàmbalil ak benn kàddu bu jub ci sa wàll bu am. "Xam naa ne ne naa cell lu yàgg, te baal ma ci loolu" man na def lu ëpp benn limu seeni tooñ.
- Bàyyil njeexital li. Man ngaa yor woote bi. Doo man a yor ndax dinañu ko nangu, walla ci ñaata gaaw, walla ndax dafay wàcc ni nga ko nataale. Yónnee bataaxal bi nga xam ne dinga am jàmm bu ko yónnee, te bàyyi leen palas ngir ñu doon nit ci moom.
Naqar am na gawam bu boppam, te noonu la wóolu. Mbokk mi ñu gaañ man na soxla mu wër xalaat bi lu yàgg laata mu jege. Ndànk du menn mbir ak déedéet.
Bu ñu ko bëggul
Man ngaa def lépp bu jub te teewul jot cell. Defaraat dafay laaj ñaari nit, te benn rekk ci ñoom nga man a yor. Lii mooy wàll bi jafe nga jàppandi ci moom, kon dafa yelloo ñu ko wax bu leer: seen ban du àtte ci sa njariñ, te du jeexitalu sa jàmm.
Bu bunt bi dee tëju, liggéey bi dafay toxu ci jokkoo bi jëm ci sa naqar bu bopp. Li ngay naqarlu dëgg la, yenn saa gën na mbokk mi nga bëggoon a am ci mi nga am dëgg-dëgg. Tudd ko lu mu doon. Nit ñi di wéy di jàppe tàqaliku ni musiba bu ubbeeku, di seet, di yaakaar, di yeesalaat, dañuy faral di des ci biir. Nit ñi di bàyyi seen bopp ñu naqarlu dañuy faral di gis metit mi mu woyof ba mu di lu ñu man a yenu.
Dafay dimbal nga yaatal mbooloo mi ci lu ngay xaar, walla ci lu ko wuutu. Gëstu bi bokk bi boole cangu mbokk gu ñaaw ak wéttuwaay wone na it ni wéttuwaay boobu di jur li des ci yàqu bi. Kon topptul jokkoo yi ubbeeku ci yaw. Xarit bu jege, doomu-nijaay, njaboot gu nga tànn gu di ñëw. Benn ci ñoom du wuutu rakk walla mag. Waaye dañuy fàttali say siin ne, dëgg-dëgg, wéttuwoo ci àddina. Fàttali boobu dafay aar, te warloo ko fexe ci nit ki lay bañ.
Bàyyil bunt bi mu ubbeeku te bul taxaw di ko wottu. Nit ñi dañuy soppiku. Mbir yi dañuy soppiku. Déedéet ci at mii du déedéet ba fàww. Man ngaa xamal sa mbokk, benn yoon te amul tiis, ne yaa ngi fi bu ñu bëggee waxtaan, te dem dund dund bu mat bu du taxawu ci seen tontu.
Kañ ngay woo ndimbal
Yenn tàqaliku dañu gën a yàgg, walla gën a metti, walla gën a lëkkaloo ba mënuñu leen a taqale sa kenn, te loolu du ñàkk goÿ. Therapist bu njaboot man na la dimbal nga gis jëmm yi ngeen ñoom ñaar jàpp, tànn lu la war a defaraat ak lu la warul, te def waxtaan bi ngay wéy di moytu te mu bañ a xasaw. Therapy man na am njariñ mel noonu bu bunt bi dee tëju. Bu mbokk mi bëggul walla mucaay amul, clinicien bu baax man na la dimbal nga naqarlu jokkoo bi nga bëggoon te bàyyi yenu ko ni yenu bu sutura.
Woo ndimbal loolu bu gaaw ci gën a yeex bu tàqaliku bi diise ci sa kaw, bu lay ruus ci tiis-xel (depression) walla jàqal bu sax, walla bu jéem bu nekk ngir waxtaan di jeex ci menn yàqu. Waruloo xam ndax njuboo man na am ngir yelloo ndimbal ci yenu ko.
Lu nga tànn, waruloo kenn jeexital gu mel ni léeb. Cangu mbokk gu ñu defaraat benn njeexital bu baax la. Noonu la jokkoo gu gën a ndaw, gu gën a dal. Noonu la jàmm bu leer ak dëgg gi ne bii du dellusi. Jubluwaay bi masul a doon fexe ndajeeteek. Mooy taxaw ci bàyyi cell gi di yóbbu sa dund.
Cosaan
- American Psychological Association, Improving sibling relationships
- The Conversation, Family rifts affect millions of Americans, research shows possible paths from estrangement toward reconciliation
- Cornell Chronicle, Pillemer: Family estrangement a problem 'hiding in plain sight'
- National Library of Medicine (PMC), Sibling Relationships in Older Adulthood: Links with Loneliness and Well-being