Naka ngay Taxaw ci Xarit bu Naqaru

Yaayu sa xarit dee na talaata. Walla séyam tas na, walla liir bi ñëwul, walla xaj bi mu amoon fukk ak ñeenti at ñu ko togg guddi googu. Danga bëgg a jokk ak moom. Ba noppi nga dal, ndaxte wàll bu noppi bu tiit ci yaw dafa gëm ne am na benn mbir bu mat bu ngay wax, te bu nga ko gisul dinga yàq lépp.

Kon fii mooy li jëkk nga xam, te dafay jële diis bi: amul benn mbir bu mat bu ngay wax. Kenn amul baat yiy defaraat lii, ndaxte dara du defaraat lii. Li ñi naqaru di fàttaliku, ay at ci gannaaw, du barabu wax kenn. Dañuy fàttaliku ki taxaw. Dañuy fàttaliku ki des.

Loolu mooy liggéey bi bépp, dëgg-dëgg. Doo war a nekk ku am xel. Danga war a nekk ku fi nekk.

Lu tax lii di mel lu jafe

Bu jokk ak nit ku naqaru di la jaxal, doo sedd walla toj. Nit nga rekk. Nu bare ci nun kenn jàngalu nu naka lanu koy def. Danu màggoon ci aada bu di gis dee ni lu ñu wara tëj gaaw, kon danu ngi agsi ayu-bés bi gën a jafe ci nit te amul benn xibaar te am tiitange bu bare.

Tiitange bi dafay faral di mel ni benn ci yii. *Dinaa ko fàttali te jooy.* *Dinaa wax lu jaaduwul.* *Jegewuma ba dugg.* Xoolal ne ñett yii yépp seen coono la, du seen soxla. Loolu du àtte. Dafay dimbali rekk nga ko gis, ndaxte bu nga ko gisee mën nga ko wàcce.

Doo leen fàttali. Gëstukatu-naqar ak fajkat yi dañu leer ci lii, te Harvard Health dafa ko wax bu jub: tudd ki dee du dolli benn naqar ci sa xarit. Fàttewuñu ko. Ñàkk bi mooy jaww ji ñuy noyyi. Bu nga tudd turam ci kaw, doo ubbi benn gaañu-gaañu. Yaa ngi leen wax ne nit ki am na solo, te ba tey am na solo, te ne duñu yenu fàttaliku bi seen kenn.

Taxawal, ba noppi wéy di taxaw

Fii mooy bos bu ku ne ci ñi naqaru di wax. Ci ayu-bés bu jëkk walla ñaar, lekk yi ñëw, karti yi dajaloo, telefon bi leer. Ba noppi, bu ñebbeel bi jeexee, ñépp dellu ci seen dund, te kër gi noppi ci saa si naqar bu dëgg bi di dëkksi. Woote yi wàññiku. Naqar bi wàññikul.

Mayo Clinic Health System dafay jublu cebbi googu, te foofu la fu nga mën a def li gën a baax. Xarit bi di bind ci àllarba bu ñu duul jàppale, ñetti weer ci gannaaw, *maa ngi xalaat ci yaw ak sa baay tey,* dafay joxe lu gën a am solo ci beneen lekk.

Ñenn anam yu ngay nekk xarit boobu:

• Toppal fan yu jafe yi. Judduwaay yi, at mi dee bi amee, tabaski yu jëkk yi. Duggal leen ci sa arminaat léegi ngir bañ leen fàtte, te jokk ak moom bu ñu agsee. Benn bataaxel bu gàtt dafa doy.
• Jëlal njëkk gi. Nit ñu bare yu naqaru mënuñu jóg laaj ndimbal, kon duñu ko def. Bul xaar ñu la woo. Nekkal ki di faral di fëgg bunt bi.
• Jëfandikool turam. Waxal ci nit ki dee. Séddoo benn fàttaliku, nataal, walla mbir mu ndaw mu gëllëŋ mu mu doon def. Xeetu joxe la nga dégg ne keneen fàttaliku na ko.
• Wàññil dig bi ci jokk. Soxlawoo sabab walla jamono ju baax. Nataalu xol dafa doy. Nataal mu mu doon bëgg dafa doy.

Joxeel lu wóor, du "lu ne"

"Waxal ma bu nga soxlaa dara" lu neex la, te dafa mel ni lu amul njariñ. Dafay jox nit ki xelam fees ak naqar benn tànn bu ëpp, benn mbir bu ëpp mu wara toppatoo. Faral duñu la woo mukk.

Defal joxe bi mu wóor ci lu ko wuutu, te fu nga ko mën, defal rekk mbir mi. Harvard Health ak Mayo ñoom ñaar dañuy dal ci benn ndigal fii. Jéemal:

• "Dinaa indi reer ci àllarba. Danga ko bëgg ñu bàyyi ko ci buntu néeg bi, walla ma toog?"
• "Maa ngi ci butig bi. Damay jëndal la meew, mburu, ak kafe. Am na lu ci des?"
• "Mën naa jël gone yi samdi ci suba ngir nga nelaw. Dinaa fa nekk ci juróom-ñeenti waxtu."
• "Man naa toog ak yaw, tontu telefon walla toppatoo kayit yi. Ban bés moo la baax?"

Wute gi mooy ne jële nga liggéeyu laaj bi. Jële nga dara ci seen ndab ci lu weesu dolli ci.

Lu ngay wax, ak lu ngay bàyyi

Nit ñi dañuy seet dalal te mujj seet baat yu neen. Yi gën a metti ñooy yi di jéem a seet wàll bu leer: *ñu ngi ci barab bu gën a baax, lépp am na li ko waral, li fi jotul mucul, jamono dafay faj lépp.* Doonte ñu leen wax ci mbëggeel, mën nañu dal ni bunt buy tëju. Dañuy wax nit ku naqaru ci teey ne seen metit musiba la bu ñu wara werante.

Doo war a nekk ku am xel-mu-ràññi. Yëf yu dëgg, yu set, ñooy yi di dimbali:

• "Baal ma lool. Bëgg naa la."
• "Xawma lu ma la war a wax, waaye maa ngi fi, te duma dem fu ne."
• "Lii jafe na lool. Doo war a jekk léegi."
• "Waxal ma ci moom."

Bu mujj boobu ñu ko yeboowul. Lu ci ëpp jëf ji gën a rafet nga mën a joxe du kàddu sax. Sa teg-xel la. Bàyyil ñu la wax benn xibaar ñetti yoon. Bàyyil noppi mu am. Doo ko war a fees walla defaraat. Nit ku yég ne ñu ko dégg dëgg-dëgg, bu ñu ko toppatoowul walla bégalul, jox nañu ko lu nit ñu bare duñu ko am mukk.

Te bañal a teg naqar ci arminaat. Amul gaawaay bu jaadu, te amul njeexital. Cleveland Clinic dafa wax ne naqar dafay faral di ñëw ni duus, du ci ay jéego yu rafet, te amul dëgg-dëgg jamono ju nit "jeexee." Kàddu yi mel ni *war nga jàll léegi* duñu ndimbal. Bàyyeeku bu ndaw lañu. Bàyyil sa xarit mu naqaru ci gaawaayam, ba jamono ji mu ko soxla.

Bu ëppee li xarit mën a yor

Naqar du jàngoroy-xel. Mbëggeel la bu amul fu mu jëm, te nit ñu bare, bu ñu leen jox jamono ak ndimbal, dañuy ndànk gis seen tànk doonte soppiku nañu ba fàww.

Waaye yenn saa naqar dafay taq. Bu metit bi desee metti ni njëkk gannaaw benn at, bu sa xarit mënatul a jëf bés bu nekk, di wàññiku ci ñépp, walla mel ni ku dee ci ñàkk bi te amul noflaay, loolu mën na nekk li fajkat yiy woowe naqar bu gudd walla bu jaxasoo, te dafay tontu faj bu baax. Tudd ko ci teey mën na nekk jëfu mbëggeel: "Gis naa ni lii diis na ba tey, te maa ngi laaj ndax waxtaan ak keneen mën na la dimbali nga yenu ko. Dinaa la dimbali nga gis kenn bu nga bëggee."

Tegal sa xel bu ëpp bu nga déggee ñàkk-yaakaar di dugg. Bu sa xarit waxee walla wone ne dund jarul dund, ne dafa bëgg a réer, walla ne ñépp dinañu gën a jekk bu mu ci nekkul, jàppal ko bu wér te toog ak moom. Doo war a am tontu yi. Danga war a bañ rekk a ko bàyyi mu wéet ak moom, te dimbali ko mu jot ndimbal bu dëgg, muy doktooram, fajkatu-xel, walla woote ci këru-jàmm. Wax "maa ngi jàqlu ci yaw, te maa ngi des fii" du lu ëpp. Mën na nekk lépp.

Doo mën a jële ñàkk bi. Loolu musul a nekk sa liggéey. Li nga mën a nekk mooy teew bu dëgër bu di dellusi ci jamono ju ñu bare di bàyyi. Yónneel bataaxel bi. Waxal turam. Taxawaatal beneen weer. Loolu mooy naka la nit di jàlle ci mbir mi gën a bon mu mës a xewal, du ci benn jëf bu rafet, waaye ci nit ñu di dellusi rekk.

Cosaan

• Mayo Clinic Health System, Joxe ndimbal ci ñi naqaru
• Harvard Health Publishing, Anam yu ngay jàppale ku naqaru
• Cleveland Clinic, Naqar: Lu mu di, Xeeti, Firnde ak Naka ngay Muñ