Tegtal yu gaaw
- Pick a game you'd play for fun, not duty.
- Bring a friend so it becomes a plan.
- Schedule a standing game or class each week.
Delloowaatal sa xel bi nga amee juróom-ñetti at. Doo daan tëraafal coobare. Dangay daw ndaxte am na ku lay topp, di yéeg ndaxte garab gi fa nekkoon, di des ci biti ba lampu mbedd mi taal ndaxte taxawal du daan dugg sa xel mukk. Yëngu-yëngu gi doonul woon liggéey. Loolu rekk la bés bi daan doon.
Bu nu màggee, yëngu-yëngu gi ñu koy wàcce, mu doon benn tëriñ ci ndombog-tànk. Lu ñu war a topptoo, di ko gën a defe, di ci yég kersa. Baat bii *workout* ci nasaraan sax, "liggéey" a ngi ci biir. Kon amul benn kéemtaan bu tax ñu bare ci nun mënuñ koo tënk. Nu jël benn ci yëf yi gën a jekk yaramu nit di def, def ko liggéeyu kër.
Lu mu doon bu loolu waratuloon?
Po am na solo. Am na solo ci dëgg-dëgg.
Sa xol xamul wàllante gi nekk ci digganteb masinu daw ak foyukaayu topp. Xam na ne yaa ngi liggéey. Basket bu tàng, waxtu ci biir mbënn, wërloo bu gudd ak bécane fu mu mënti jëm, fecc boo mënul a bàyyi: yëf yii dañuy yeesal sa xol, di la dolli doole, di lakk kàttan ni sàll bi. Bu ëpp sax, ndaxte dinga fàtte a xool montar.
Àttey coobareb yaram yi ñu fal ngir mag ñi dañuy digal lu tollu ci 150 simili ci coobare bu digg-doole ci ayu-bés, te waxuñu ne fàww mu naqari. Fexeel, futbal, ak po bu am yëngu-yëngu, ñépp dañu bokk ci lim boobu. Féey, dox ci tund yi, di dóor bal ak say gune, ab match bu ñu tëkkale ci mbedd, walla sax guddi gu ñu fecc bu tàng. Bu la yeesalee sa xol te di la yëngal sa yaram, yaram wi dafa koy denc ni benn.
Am na njariñ bu nëbbu ci lii. CDC bi wax na ne benn ci njariñ yu wóor yi ci di dund ci yëngu-yëngu mooy nga am fu ngay def yëf yi la neex te di bokk jamono ak nit ñi. Coobare boo xaar ak mbég, moom ngay delluwaat ci. Te delluwaat ci, ayu-bés ak ayu-bés, mooy waxtaan wépp. Prograam bu mat sëkk boo bàyyi ci weeru mars, moo ëpp la sol coobare bu wóorul bu badmintoŋ boo di poaat ci weeru oktoobar.
Lu po di jariñ sa xel
Fii la po di ame solam ci ab site bu wér-gu-yaramu xel. Yëngu-yëngu ci ban anam mu mën a doon, benn la ci yëf yi gën a wóor ngir yeesal xol. CDC bi wax na ne benn coobare bu digg-ba-tàng bu ñu def mën na wàññi njàqare mu ñuy yég ci bés boobu, di ràññal sa xalaat, tey dimbali la nga nelaw bu baax ci guddi googu. Ci diir bu yàgg, di dund ci yëngu-yëngu dafay wàññi risklu naqar-xol te di aar sa xel bu ngay màgg.
Po dafay dolli leneen ci lépp loolu. Dafay noot la. Bu ngay xool bal bi, rythemu jëf ji, dorteel bi tollu, wàll bi ci sa xel di jàq mujj na dal. Noppalu boobu ci xalaat yu mel garab la ci boppam. Te po bu bare ci digganteb nit lay am, loolu am na solo lu ëpp ni nu ko nangoo. Benn ràññale bu réew mépp bu American Psychiatric Association def gis na ne 83 ci téeméeri mag yi di fo futbal ci feqe wax nañu ne mu ngi jariñ seen xel, te di bokk ci ekib doon benn ci ngérte yu ëpp solo yi.
Dangay am yëngu-yëngu ak jokkoo ci genn waxtu wu doon. Yëf yu néew a la mën a jox yépp ñaar.
Gis sa bopp anam boo koy poe
Du ñépp bëgg a bokk ci ab ekib, te soxlawuloo ko. Po mooy lépp lu la tax a fàtte jamono ji te di yëngu. Li am solo mooy nga gis bu sa bopp, du bu keneen.
Yenn yoon yoo mën a jaar:
- Lu am bal. Basket, futbal, tenis, ping-pong, walla sébu bal bu ndaw. Po bi day génne la coobare bi te laaju la ko.
- Ndox. Féey, coobareb ndox, walla rekk fo ci biir mbënn. Yomb na ci say cër, jafe na koo def ci naqar.
- Fecc. Ab kalaas, ab néeg, ab céet. Yëf yu néew a lay yeesal xol te di la muñal ci genn saa.
- Biti. Dem tund, laal gaal, wër ak bécane, yéeg. Aada dafay dolli ay dalam ci wàllu yëngu-yëngu gi.
- Lu am ay gune walla ay xaj. Ñoom masinu po yu sonnul lañu. Bàyyil leen ñu tëral kaadans bi, dinga tayel bala nga koy xam.
- Fo yu mbooloo. Frisbee, volley, ab ekib bu ñu tëkkale. Jokkoo gi dafa lay génne bàkkan yi motivasiyon rekk mënul woon.
Roytal li la neex ci dëgg, du li dëgëral. Neex gi mooy njëlbéen ak pexe bi ci benn saa.
Naka ngay delloosi po ci dundu mag
Dafay am tuuti gàcce ci ndoortel gi. Po mën na mel ni lu nga màggal walla nga bare liggéey ba dootoo ci mën. Nekkoo noonu. Nii lay delloosee:
- Tàmbaléel ci li nga daan bëgg. Ndax amoon na benn coobare, benn po, benn fecc bu la daan begal? Tàmbaléel fa. Yaram wi day fàttaliku, te melax gi dafay ñëwaat gaaw lu ëpp ni nga xalaat.
- Wàññil li ci nekk. Doo ci wone kenn dara. Def ko bu baaxul mooy anam bu rafet ci po. Mën-mën day ñëw ci di ñëw, te ñëw day ñëw ci ku ragalul ndoortel.
- Yóbbul ku la gunge. Yëngu-yëngu ak xarit walla njaboot dootul liggéey, day doon lu ngay jël ndigal boo bañ a bàyyi. Dige boo dige ak keneen dana la yóbbu ci bés yu naqari yi.
- Bindal ko ci saytu bi mel ni am na solo. Match bu Gaawu walla kalaasu fecc bu Talaata dafay doon lu ngay def, du lu ngay yaakaar a def. Kaadans day noot motivasiyon saa su ne.
- Bàyyil mu doy. Soxlawoo koo bind, koo tëkkale, walla koo laal ci limu. Boo yëngoo te ko begal, jëf na. Ndigal boobu mooy li tax ay nit di delluwaat at mu nekk.
Ab kàddu bu neex te dëggu
Po yëngu-yëngu la, te yëngu-yëngu day laaj sa yaram lu mu def. Boo nekkoon ci dal lu yàgg, walla am jafe-jafeb xol, jafe-jafeb cër, di ëmb, walla dara loo la teree, laajal sa fajkat bala ngay sànni sa bopp ci po bu tàng. Sëqal tuuti. Duggal ndànk ci coobare bi, du sànni sa bopp ci lépp ci bés bu jëkk. Tànnal anam bi màndargaal yaram wi nga am tey, te soppi bu leer. Amul yóoxute ci di jàll ci naqar bu lay wax jóg.
Te bu yëngu-yëngu ban anam mu mën a doon mel ni lu mënul a am ci léegi, bu diis boo yenu ëpp coono rekk, loolu yeyoo na nga waxtaan ak ku ci tambee. Po du garabu lépp, te musul a doon loolu.
Waaye ci ñu bare ci nun, jafe-jafe bi doonu woon ne dañuy bañ a yëngu. Mooy ne fàttewoon nañu ne mën na neex. Xale bu juróom-ñetti at bu daan daw ci mbég mu ngi fa ba tey. Joxal ko ab bal, ab mbënn, ab palaŋu fecc, ab tool bu ubbeeku. Xoolal lu ci di am.
Cosaan
- CDC, Benefits of Physical Activity
- CDC, Health Benefits of Physical Activity for Adults
- American Psychiatric Association, Americans, Psychiatrists Agree: Sports Can Be Good for Mental Health