Defaat Ko Ëllëg: Naka Bés yu Baax yi di Man a Delloosi

Am na lu dem bu baax. Du ndax barke rekk, waaye dafa dem bu baax lu wóor: sa xel dafa leer, waxtu wi dafa jub, ci diggante bu jafe bi la weesu te doo ko xam, te génn nga ak xam-xam ne nga nekkoon ci kaw seeni cëslaay yépp. Bu ko defee ku ci nekk laaj la lu nga def lu wuute, gis nga ne mënu nga ko wax. Foog nga ne nekk na lu mel ni jamono.

Waaye jamono la la woon. Bés yu mel ni loolu am nañu yëf yu ko wàcce, te yëf yooyu dañoo gën a woyof te gën a xam ci bés bi ci boppam. Nelaw, jaŋgale, lekk, wàllbéntu yaram, jëf bu njëkk. Bind ñoom juróom yi bu bés bi di sax bu bees ci sa xel, di ko def diirub ay ayubés ci bés yu ñoom itam, ba léegi taxawaay bu leer di feeñ, mu ngay man a topp ci fexe. Loolu mooy jëmm gépp bu njariñ bi, njariñam bu wóor du ci génn wàllbéntu benn yoon rekk. Suuf si dafay yokku ci suuf gu njëf gu nekk gu nga def li ci topp.

Naka laa man a delloosi jëf bu dem bu baax?

Bind juróom yëf yi ko wàcce te sa xel di ko fàttaliku: nelaw, jaŋgale, lekk, wàllbéntu yaram ak jëf bu njëkk. Bés bu baax dañu koy man a delloosi ci li yëf yi ko wàcce di xamu, te ñoom dañoo gën a xamu ci lu ëpp li nga dégg ci sa biir.

Wax lu wóor. Du ne rekk "nelaw naa bu baax," waaye juróom-ñaari waxtu ak genn xaaj, ci lal li ba genn-fukk ak benn. Du ne rekk "jaŋgale naa," waaye tallal naa yëf yu diis Talaata, mecredi di bés bu noppalu. Du ne rekk "lekk naa bu baax," waaye ndékki ci juróom-ñeent, ak añ bu wóor ci benn waxtu. Wàllbéntu yaram mooy lépp lu nga def ci waxtu bu mujj bi, te jëf bu njëkk mooy lu wóor lu nga tàmbalee, ndaxte fukki simili yu ñeent yu njëkk yi dañuy fixe suñu li ko topp yépp.

Bindul naka la nekkoon ci sa xol. Ay nopp mooy njariñ bi nga jéema leeral, kon def leen ci benn kolonn bu ñu bokk ak sabab yi mooy fan la njàng bi di jëkk a doon ab kayit bu bind. Juróom siit, fukki simili yu ñeent, ci bés bi ci boppam.

Lan laa waroon bind, te ban diir?

Juróom siit yooyu ci seen bopp ci bés yu ñuy sax ni ci bés yu réy itam, diirub juróom-benn ayubés. Danga soxla ay bés yu diggu ak ay bés yu bon ci sa kayit, ndaxte kayit bu ame rekk say jëf yu gën a baax du man a wax la ko def yu gën a baax.

Juróom-benn ayubés mooy diir bu jariñ waaye du dara ci xam-xam. Dafa gudd lu doy ba bés yu sax ak bés yu bon ñoo ñëw ci kayit bi, loolu mooy li tax mën nañu leen def seeteef, te dafa gàtt lu doy ba nga ko man a mottali. Denc ko fa amul jafe-jafe: aplikaasioŋ bu bind, gannaaw njool bi, benn siit ci tabloo.

Wottu ci fii dafay def liggéey bu wóor, du bind rekk. Benn xayma bu réy bu bokk 138 xeel yu ñu def ci anam bu wut xeew wone na ne nit ñi ñu digal ñu wottu sa yokkute ci jubluwaay yi, gën nañoo am kàttan ñu jot ci, te njariñ googu dafa gën a réy bu ñu bind xibaar yi ci kayit walla ñu wax ko ku ci nekk. Kon kayit bi du liggéey bu wéddi ci wetu jàngale bi. Mooy ab benn ci jàngale bi ci boppam.

Naka laa man a xam ban yëf yi am solo?

Def say ñetti bés yu gën a baax ci wetu say ñetti bés yu gën a bon, di seet yëf bi di jóge ci benn wàll bépp yoon. Ci lu bari ñaari yëf ci juróom yi mooy def loolu, te yeneen yi mooy coow bu nga man a bàyyi bu doo xalaat ñaareelu yoon.

Ci lu bari nit ñi, benn ci ñaari yi mooy nelaw. Bu fekkee ay fippukat baaskët bu iskool yokku seen nelaw guddi diirub ay ayubés, seen daw bu gaaw ak seen jub ci sànni baaskët ñoom ñaar ñépp dañoo gën a baax, te màggat ñi ñu war ñu jël juróom-ñaari waxtu walla lu ko ëpp guddi ngir noste yi ëmb yërmande ak gaawu wéddi. Bu sa bés yu baax nekkee gannaaw guddi yu gudd, gis nga sa premier levier, te du dara lu ñu waroon a xam bu baax.

Benneel bi ci lu bari mooy bi nga waroon a mëneel a xam: yaatuwaay bu añ bi, ndax dangaa jaŋgale bés bi ko jiitu, ndax fukki simili nga def yaakaar bu bés bi jiitu ko. Wut ko ci diggante bi, du ci diggu, li ko tax mooy yëf bi gën a wuute ci diggante say ñetti bés yu gën a baax ak say ñetti bés yu gën a bon, du ki nga am xalaat bu réy ci. Bu ko gisee, bind ko ni yoon ci benn baat. Ñaari yoon yi nga wóor di topp ñoo gën ñetti-benni jëf yi nga jàng benn yoon te bàyyi.

Lan laa def bu bés bu baax bi mënutee delloosi?

Seetlu yëf yi laata nga wutaale jëmm bi, ndaxte ñaari guddi yu gàtt ak benn añ bu la weesu dañoo leeral ëpp wàll wi wuute ci lu bari nit ñi xalaatul. Yoon bu def liggéey ñeenti yoon ci juróom mooy yoon bu ame njariñ, du bu tas.

Njëf du dara lu wóor tey, kayit bi itam du masin. Li juróom siit yi di jox la mooy lim bu gàtt bu yëf yu ñu tuumaal. Bu bés bu néewul doole agsee te nga gis ne nelaw nga juróom waxtu rekk te bàyyi wàllbéntu yaram, danga am leeral ak wut-wutaay ci wàllu tuuti xel ak yaakaar bu bon. Bu yëf yépp dee fa ñu waroon a nekk te bés bi néewuti doole, loolu itam am na njariñ: mooy wax ne wuute gi nekk na fa nga seetuwul, ci lu bari néeg bi, walla ñeneen nit ñi ci biir, walla lenn lu la amul sañ-sañ ci.

Bumal yokk juróom-benneel yëf ndax benn bés bu la naqaree. Kayit bi dafay taxaw liggéey bu mu doonee liggéey bu diis, te bépp siit bu nga yokk dafay yokk kàttan ba nga bàyyi ko ci làmmiñ. Jox ñaari yoon yi benn weer laata nga leen soppi.

Naka laa man a def ñaari yëf yi am solo yi ñu tegu?

Boole ku ci nekk ak lu jot a am ci waxtu bu wéyoon, du ci sa yaakaar ngir def ko. Delloosiku ci anam bu tëdd mooy li soppi dogal ci lu ñuy def ci sax, te diirub wóor bi mooy ay ayubés ba ay weer.

Lim bi nit ñi di jottali mooy ñaar-fukki fan ak benn, te mooy lëf bu jóge ci léebu maam yi: dafa jóge ci gis-gis bu benn doktoor bu opere seete boroom feebar yi doon tàmbalee taxawal seen mbaax bu bees, du ci njàng ci aada yi. Bu njàngkat yi seetee jëf yu bés bu nekk ci lu wóor, wàllu jëf bu jóge ci boppam dafa gën a yokku ba li mu tollu ci ñaar-fukki fan ak juróom-benn ci diggu, ak wuute bu réy ci diggante nit ñi ak ci diggante aada yi. Njàng googu itam wone na ne bàyyeeku benn bés du yóbbu ku ci nekk ginnaaw ci anam bu am solo, mooy wàll wi war a jël.

Kon bumal dogal rekk nelaw lu ëpp. Def sa telefon ci etajeer bu ngay set benn. Bumal dogal rekk wàllbéntu yaram. Def fukki simili yu dal bu jekk gannaaw nga taxawal sa oto, bépp yoon, ba nga gën a xam bu ñu amul. Sabab bi mooy li fàttalikoo, loolu di la génne ci fexe ngir sa bopp fàttaliku.

Xaaral ne ñaari ayubés yu njëkk dinañu mel ni say-say, xaaral itam ne dina wéy. Wéyaate googu mooy jëmm gépp bu aada bi: mooy kàttan bu nga jotaat, ba fàww, ci njëg bu wóor bu nga fey benn yoon.

Suuf su yokku mooy li lay tax nga di sax di jubaate ci kaw

Tur yi dañoo neex waaye ci lu bari ñoo bàyyi ci loxo. Suuf si du noonu. Yokku suuf si mooy sa bés bu sax jege bés bi nga foogoon di lu jaawale, te bu kaw bi dëpp gannaaw loolu, dafay dëpp ci fa kawe. Noonu la yoon bu jafe soppikoo bu doon liggéey bu gudd ci sa dund, du benn at bu baax rekk.

Am na yoon bu gaaw ngir xam ndax sa juróom yëf yi wóor nañu, mooy nga jox leen ku am benn waxtu ci kalandriye bii weer di seet lu dina am. Jàngale jëf bi ku ci nekk mooy la nga koy jàng ñaari yoon: barab yi nga mënul a leeral ak baat mooy barab yi nga sax di xàjjaale, te ku la laaj laaj dina leen gis gaaw ci wéneen weer bu nga def sa bopp. Danga jot jëf bu ñu seet, ñoom itam jot nañu benn kanam, te yoon bu ci topp bu doon yaw ngay dugg, danga xam ba noppi ne dafay def liggéey ci diis.

Gëstu Yi

• PubMed, Ndax Wottu Yokkute bu Jubluwaay bi Dafay Dooleel ko Am? Xayma bu Réy bu Firndeel gu Jéema
• PubMed, Li Yokkug Nelaw Def ci Njëfu Fippukat Baaskët yu Iskool
• PubMed, Def Wér-gi-yaram Aada: Xam-xamu Xel ci 'Sos Aada' ak Liggéey bu Yaatu
• National Heart, Lung, and Blood Institute, Ñaata Nelaw Doy Na?