Nígbà Tí Ohun Gbogbo Bá Dà Bí Ẹrù Tó Wúwo Jù

Irú dídìtì kan wà tí kì í dàbí ohunkóhun lóde. O jókòó lọ́gbọọ, ó lè jẹ́ pé o ń wo fóònù rẹ tàbí ago kọfí tí kò tíì tán, ṣùgbọ́n nínú rẹ, aáró ni gbogbo rẹ̀. Ohun gbogbo nílò kí a ṣe é. Kò sí èyíkéyìí tí ó ń parí. Àwọn owó tí a gbọ́dọ̀ san, àwọn ọ̀rọ̀-ìránṣẹ́ tí o kò tíì dáhùn, ohun tí o sọ pé o máa mójú tó, ohun tí o kò tilẹ̀ lè dárúkọ. Gbogbo rẹ̀ dé lẹ́ẹ̀kan náà tí ó sì tẹ̀ lù ọ́, bí o ṣe ń wò ó tó, náà ló ń wúwo sí i.

Tí ibẹ̀ ni o bá wà nísinsìnyí, fa èémí kí o tó ka ọ̀rọ̀ mìíràn. O kò bàjẹ́, o kò sì fà sẹ́yìn nínú eré-ìje kan tí gbogbo ẹlòmíì ń borí. O jẹ́ ènìyàn tí àwo rẹ̀ kún jù. Èyí máa ń ṣẹlẹ̀ sí àwọn tó ń faradà ohun púpọ̀, èyí tí, lọ́pọ̀ ìgbà, túmọ̀ sí pé ó ń ṣẹlẹ̀ nítorí pé o ti ń ru ẹrù tó ju ìpín rẹ lọ.

Ẹ jẹ́ kí a jọ mú un lọ́ra.

Ìdí tí ó fi ń kó ra wọn jọ báyìí

Ìrẹ̀wẹ̀sì ọkàn kì í ṣe nípa iye iṣẹ́ tí ó wà ní ti gidi. Ó jẹ́ nípa ètò-ìkìlọ̀ ara rẹ tí ó dì mọ́ ipò ṣíṣí.

Èyí ni àkótán ohun tó ń ṣẹlẹ̀. Jìnnà nínú ọpọlọ rẹ ni ẹ̀yà kékeré kan tí a ń pè ní amygdala wà. Iṣẹ́ rẹ̀ ni láti ṣọ́ fún ewu, ó sì yára, ó yára ju ọkàn rẹ tó ń ronú lọ. Nígbà tí ó bá fura sí ewu, ó ń tan àmì kan jáde kí o tó tilẹ̀ ṣàkíyèsí pé ohun kan burú, ara rẹ sì ń kún fún àwọn họ́mọ́nì másùnmáwo. Ọkàn ń lù kánkán. Èémí yára. Iṣan le sán-ún. Èyí ni ìdáhùn olókìkí "jà-tàbí-sá", fún pàjáwìrì gidi ó sì jẹ́ ẹ̀bùn. Ó lè yọ ọ́ kúrò lójú ọ̀nà kí ọkọ̀ tó dé ọ̀dọ̀ rẹ.

Wàhálà náà ni pé ìkìlọ̀ kan náà ni ó ń dún fún àpótí-ìméèlì tó kún fọ́fọ́, àkókò-ìparí tó ń sún mọ́lé, tàbí ọ̀rọ̀-ẹnu líle tí o ń tún nínú ọkàn rẹ ṣe. Ara rẹ kò lè máa mọ ìyàtọ̀ láàrin ẹranko tó ń sáré wọlé àti ìpàdé àyẹ̀wò iṣẹ́. Torí náà, ó ń fèsì sí ìdààmú ayé òde-òní lásán lọ́nà kan náà tí yóò gbà fèsì sí ewu gidi, nígbà tí ìdààmú náà kò bá dẹwọ́, ìkìlọ̀ náà á kàn máa dún lọ. Harvard Health ṣàpèjúwe bí ìṣíṣẹ́ àtúntúnṣe yìí, lójoojúmọ́, ṣe ń jẹ́ kí ẹ̀rọ másùnmáwo ara máa ṣiṣẹ́ ga jù fún àkókò gígùn jù, èyí sì jẹ́ ara ìdí tí másùnmáwo tí kò lópin fi ń pa ọ́ run bí ó ṣe ń ṣe.

Ariwo jẹ́jẹ́ yẹn ní iye owó tí o lè rí lára. Nígbà tí ìkìlọ̀ náà bá pariwo, apá ọpọlọ rẹ tó ń ronú, tó ń wéwèé, tó ń tò ohun ní ìtẹ̀léǹtẹ̀lé á dákẹ́ jẹ́ẹ́. Torí náà, kì í ṣe àdámọ̀ àṣẹ́wèrè rẹ pé o kò lè pinnu ohun tí o máa ṣe àkọ́kọ́ nígbà tí ìrẹ̀wẹ̀sì bá kún ọ. Ètò kan náà tí o máa lò láti to àkójọ náà ni másùnmáwo ń rẹ̀ sílẹ̀. O ń gbìyànjú láti tọ́jú yàrá kan nínú òkùnkùn.

Bí o bá sì ti fèsì sí àwo tó kún jù nígbà kan rí nípa ṣíṣe àìsíkan rárá, nípa dídi rọ̀ tí o sì ń yí fóònù wò tí o sì ń wo àwọn wákàtí tó ń kọjá lọ nígbà tí ìbẹ̀rù ń jókòó nínú àyà rẹ, èyí náà tọ́ sí kí a lóye rẹ̀. "Jà-tàbí-sá" ní ipò kẹta tí àwọn ènìyàn kì í fi bẹ́ẹ̀ sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀: dídì. Nígbà tí ewu bá dà bí èyí tó tóbi jù láti jà tàbí sá fún, ara máa ń kàn dì mọ́ ibì kan nígbà mìíràn. Ó lè dà bíi ọ̀lẹ láti inú. Kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Ó jẹ́ àtọwọ́dọ́wọ́ àbáláyé àtijọ́ tó ń fèsì lọ́nà tí kò tọ́ sí ìṣòro òde-òní, tí o bá sì ń dójú ti ara rẹ nítorí rẹ̀, ó kàn ń fi ẹrù mìíràn kún àkójọ náà. Ọ̀nà àbájáde kúrò nínú dídì bákan náà ni pẹ̀lú ọ̀nà àbájáde kúrò nínú ìyíkiri: ìṣe kékeré kan, tí a lè kójú rẹ̀, tí ó fi hàn fún ara rẹ pé ó lè tún ṣíkiri.

Èyí tọ́ sí kí a jókòó pẹ̀lú rẹ̀ fún ìṣẹ́jú kan, nítorí ó ń yí ohun tí o gbọ́dọ̀ ṣe tó kàn padà. Ìfẹ́-àdámọ̀ nígbà tí ìrẹ̀wẹ̀sì bá kún ni láti tì gidigidi sí i, láti fi agbára-ọkàn nìkan la àkójọ náà kọjá. Ṣùgbọ́n o kò lè fi ìrònú rẹ jáde nígbà tí ara rẹ ṣì wà nínú ìkìlọ̀. Ètò náà ṣe pàtàkì. Kọ́kọ́ tu ara balẹ̀ díẹ̀. Lẹ́yìn náà to àkójọ náà.

Lákọ̀ọ́kọ́, mú ara rẹ wá sábẹ́ ìlà omi

Nígbà tí o bá wà lábẹ́ omi, o kò nílò ètò. O nílò afẹ́fẹ́. Àfojúsùn ìṣísẹ̀ àkọ́kọ́ yìí kì í ṣe láti tún ohunkóhun ṣe. Ó kàn jẹ́ láti rẹ ìkìlọ̀ náà sílẹ̀ díẹ̀ kí ọkàn rẹ gidi lè padà bọ̀ síbi iṣẹ́.

Yan ọ̀kan lára ìwọ̀nyí kí o sì ṣe é báyìí, kí o tó ṣe ohunkóhun tó ní èso:

• Mí èémí jáde ní gígùn ju bí o ṣe ń fà á wọlé lọ. Gbìyànjú fífà èémí wọlé fún ìkà mẹ́rin àti mímí jáde fún ìkà mẹfà tàbí mẹjọ, fún nǹkan bí ìṣẹ́jú kan. Èémí jíjáde gígùn ni apá tó ń sọ fún ètò-ẹ̀ka-ara rẹ pé pàjáwìrì náà ti parí. O kò gbọ́dọ̀ ṣe é lọ́nà pípé. O kàn gbọ́dọ̀ ṣe é.
• Gbé ẹsẹ̀ rẹ tẹ̀ ilẹ̀ pẹrẹsẹ kí o sì dárúkọ ohun márùn-ún tí o lè rí. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ dún bí ohun tó rọrùn jù. Ó ń ṣiṣẹ́ nítorí pé ó ń fa àfiyèsí rẹ jáde kúrò nínú ìyíkiri "bí ó bá jẹ́ pé" padà sí yàrá tí o wà nínú rẹ̀ ní tòótọ́, èyí tí, ní àkókò yìí, kò léwu.
• Ṣíkiri fún ìṣẹ́jú méjì. Rìn dé òpin gbọ̀ngàn náà kí o sì padà. Mi ọwọ́ rẹ. Ìṣíṣe ara ń jó díẹ̀ nínú kẹ́míkà másùnmáwo tí ara rẹ ṣẹ̀ṣẹ̀ dà sínú ẹ̀jẹ̀ rẹ run, ó sì ń fún ìkìlọ̀ náà ní ọ̀nà láti rọlẹ̀.

Ìyẹn nìyẹn. Má fò ó já nítorí pé ó dà bí ohun tó kéré jù láti bá ìtóbi ìṣòro náà mu. Ìwọ̀n ohun-èlò náà kò yẹ kó bá ìwọ̀n ìṣòro náà mu. Ó yẹ kó mú ọ dúró gbọn-in tó láti kojú ìṣòro náà rárá.

Lẹ́yìn náà, rẹ àkójọ náà sí ohun tí o lè gbámú

Nígbà tí èyí tó burú jù nínú ariwo náà bá rọlẹ̀, àkójọ náà ṣì wà níbẹ̀. Ìròyìn rere: ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé kì í rí bí ohun tí kò yàtọ̀ síra rárá bí ó ṣe rí ní ìṣẹ́jú kan sẹ́yìn. Ìrẹ̀wẹ̀sì ń da ohun gbogbo pọ̀ di òkìtì ńlá kan tí kò ṣeé ṣe. Iṣẹ́ náà báyìí ni láti fọ́ òkìtì náà pín sí wẹ́wẹ́.

Gbìyànjú èyí, lórí bébà tí o bá lè ṣe é. Ohun kan wà nínú mímú un jáde kúrò nínú orí rẹ tí o sì fi sí iwájú ojú rẹ tó ń mú apá kan agbára rẹ̀ kúrò.

1. Da orí rẹ sílẹ̀ sórí ojú-ìwé náà. Kọ ohun gbogbo tó ń tẹ̀ ọ́ lù sílẹ̀. Ohun ńlá, ohun kékeré, àwọn àníyàn tí kò ṣe kedere, gbogbo rẹ̀. Má tò ó lẹ́sẹẹsẹ síbẹ̀. Kàn mú un jáde. Lọ́pọ̀ ìgbà, àkọsílẹ̀ náà kúrú ju ìmọ̀lára náà lọ, rírí ìyẹn sì jẹ́ ìtura fúnra rẹ̀.
2. Yí ohun tó jẹ́ tìrẹ ní tòótọ́ lónìí ká. Ọ̀pọ̀ ohun tó wà lórí ojú-ìwé yẹn kì í ṣe èyí tó yẹ ní báyìí, tàbí kì í ṣe tìrẹ láti rù, tàbí kò ṣeé yanjú lálẹ́ yìí bí ó ti wù kó rí. Ṣòótọ́ nípa rẹ̀. Kọ ohun tó jẹ́ ti ọ̀sẹ̀ tó ń bọ̀ kúrò, tàbí ti ẹlòmíì, tàbí ti ẹnìkankan kọ́.
3. Yan ohun kékeré kan kí o sì ṣe ìyẹn nìkan. Kì í ṣe ohun tó ṣe pàtàkì jù. Ohun tó kéré jù tí ó ṣeé ṣe. Fi ọ̀rọ̀-ìránṣẹ́ kan náà ránṣẹ́. Fọ àwo kan náà. Pe ìpè kan náà. Kì í ṣe àwo náà ni kókó. Kókó náà ni láti fi hàn fún ètò-ẹ̀ka-ara rẹ pé o ṣì lè ní ipa lórí ayé, pé o kò dì lóòótọ́. Ìṣe ni ohun tó ń sọ fún ìkìlọ̀ náà pé ó lè rọlẹ̀.

Ìlọ́ra-lọ́wọ́ jẹ́ ohun gidi, ó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ máa ń bẹ̀rẹ̀ ní kékeré ju bí o ṣe ń retí lọ. Iṣẹ́ kan tó parí ń jẹ́ kí èyí tó tẹ̀lé e ṣeé rò. O kò gbìyànjú láti tú gbogbo àkójọ náà kúrò lálẹ́ yìí. O ń gbìyànjú láti mú un látinú èyí tí kò ṣeé ṣe sí èyí tó kàn le, lẹ́yìn náà kí o sì máa gé apá tó le náà ní wẹ́wẹ́, ọ̀kọ̀ọ̀kan.

Bí ṣíṣe àkọsílẹ̀ náà pàápàá bá dà bíi ohun tó pọ̀ jù, kò burú. Fò ó já. Ṣe ohun kékeré kan kí o sì jẹ́ kí ìyẹn jẹ́ gbogbo ètò náà fún báyìí.

Má rù ú nìkan

Nígbà tí ìrẹ̀wẹ̀sì bá kún wa, ọ̀pọ̀ nínú wa ń fà sínú ara wa. À ń fagi lé àwọn ètò, à ń dẹwọ́ dídáhùn àwọn ọ̀rọ̀-ìránṣẹ́, à sì ń gbìyànjú láti faradà á ní ìkọ̀kọ̀ nítorí pé pípe ẹnìkan dà bí iṣẹ́ mìíràn, tàbí bíi ìjẹ́wọ́ pé à ń kùnà. Ó jẹ́ ìfẹ́-àdámọ̀ ẹ̀dá ènìyàn pátápátá, ó sì máa ń mú kí nǹkan burú sí i.

Ìbáraẹnisọ̀rọ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùmú-másùnmáwo-kúrò tó dára jù tó wà. Mayo Clinic tọ́ka sí i pé ìbákẹ́gbẹ́pọ̀ àwùjọ lè fún ni ní ìfàyàsọ́tọ̀, ó lè ràn wá lọ́wọ́, ó sì lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti gún àwọn àkókò líle kọjá, àti pé ọ̀rẹ́ rere kan ṣoṣo tó ń tẹ́tí lè yí bí àkókò líle kan ṣe ń rí padà. O kò gbọ́dọ̀ ṣàlàyé ohun gbogbo tàbí béèrè pé kí a tún ohunkóhun ṣe. Nígbà mìíràn, gbogbo ohun tí a béèrè ni pé, "Ṣé o lè kàn bá mi sọ̀rọ̀ fún ìṣẹ́jú mẹ́wàá, ọjọ́ mi le lónìí." Jíjẹ́ kí ẹnìkan jókòó pẹ̀lú rẹ nínú rẹ̀ ń tú ìdìmú náà.

Àwọn tó ń bìkítà nípa rẹ á fẹ́ràn láti mọ̀ nígbà gbogbo. Rò ó bí o ṣe máa rí lára tí ó bá jẹ́ ọ̀nà òdìkejì, tí ẹnìkan tí o fẹ́ràn bá ti ń rì sínú omi jẹ́ẹ́jẹ́ fún ọ̀sẹ̀ pípẹ́ tí kò sì sọ ọ̀rọ̀ kankan. O máa fẹ́ pé kó ti sọ fún ọ. Bákan náà ni ó rí ní ọ̀nà kejì.

Àwọn ohun díẹ̀ tó ń dáàbò bò ọ́ bí àkókò ti ń lọ

Àwọn ìṣísẹ̀ tó wà lókè yìí wà fún kíkọjá wákàtí líle kan tàbí ọjọ́ líle kan. Ṣùgbọ́n tí ohun gbogbo bá ti dà bí ohun tó pọ̀ jù fún ìgbà díẹ̀ báyìí, ó tọ́ sí kí a tọ́jú ilẹ̀ tó wà nísàlẹ̀, nítorí ètò-ẹ̀ka-ara tí ẹrù ti pọ̀ jù fún ń múlarada lọ́ra gan-an nígbà tí ó bá tún ń ṣiṣẹ́ láìsí oorun àti láìjẹun.

Kò sí ọ̀kan nínú ìwọ̀nyí tó jẹ́ oògùn-ìwòsàn, o kò sì gbọ́dọ̀ ṣe gbogbo rẹ̀. Yan èyí tó ṣeé ṣe ní tòótọ́:

• Dáàbò bo oorun rẹ bí ẹni pé oògùn ni, nítorí ní ọ̀nà gidi, oògùn ni. Másùnmáwo àti oorun tí kò dára ń bọ́ ara wọn, fífọ́ ìyíkiri yẹn níbikíbi sì ń ṣèrànwọ́.
• Jẹ ohun kan ní àwọn àkókò déédéé, kódà nígbà tí o kò bá ní ìfẹ́ rẹ̀. Ṣúgà ẹ̀jẹ̀ tó kéré ń mú kí ohun gbogbo le sí i láti faradà.
• Ṣíkiri ara rẹ ní ọ̀nàkọ̀nà tí o bá lè gbà. Ìrìn kúkúrú kan ń kà. Àwọn endorphin jẹ́ gidi, wọn kò sì nílò ilé-eré-ìdárayá.
• Rọra pẹ̀lú kaféènì àti yíyí fóònù wo ìròyìn búburú láàárọ̀-ọ̀-lẹ́-alẹ́. Àwọn méjèèjì ń tún gbé ìkìlọ̀ náà sókè jẹ́ẹ́jẹ́.
• Ṣàkíyèsí ìrònú náà pé "Mo gbọ́dọ̀ ṣe ohun gbogbo, kí n sì ṣe é báyìí." Ìrònú yẹn kì í fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ òtítọ́ láé, ó sì jẹ́ apá ńlá nínú ohun tó ń mú kí ẹrù tí a lè kójú dà bí èyí tó ń pa ni run. Bi í léèrè nígbà tó bá farahàn.

Nígbà tí èyí bá tóbi ju ọ̀sẹ̀ líle kan lọ

Ìlà òtítọ́ kan wà tó tọ́ sí kí a dárúkọ. Ìrẹ̀wẹ̀sì ojoojúmọ́ ń dé tí ó sì ń lọ pẹ̀lú ohun tó wà lórí àwo rẹ, ó sì ń rọlẹ̀ nígbà tí ìdààmú náà bá rọlẹ̀. Ṣùgbọ́n nígbà mìíràn, ìwúwo náà kì í kúrò kódà nígbà tí àwọn olùdá-másùnmáwo tó hàn kedere bá ti kọjá. NIMH ṣàpèjúwe ìyàtọ̀ yìí ní kedere: másùnmáwo jẹ́ ìdáhùn rẹ sí ohun kan tó ń ṣẹlẹ̀, ó sì máa ń rọlẹ̀ nígbà tí ipò náà bá rọlẹ̀, ṣùgbọ́n ìmọ̀lára ìbẹ̀rù tó ń dúró tí kò sì lọ jẹ́ ohun tó ju bẹ́ẹ̀ lọ.

Torí náà, fetí sí i bóyá ó ń rọlẹ̀. Tí ìrẹ̀wẹ̀sì náà bá dúró gbọningbọnin, tí ó bá ń tì ọ́ láti yẹ àwọn ohun tí o gbọ́dọ̀ ṣe sílẹ̀, tí ó bá ń ba oorun rẹ tàbí ìfẹ́-oúnjẹ rẹ tàbí àjọṣepọ̀ rẹ jẹ́, tí o bá rí i pé o ń bẹ̀rù àwọn ọjọ́ tí kò burú tó bẹ́ẹ̀ lórí bébà, àwọn wọ̀nyẹn jẹ́ àmì pé èyí tọ́ sí àtìlẹ́yìn tó ju eré-ìmírin-èémí àti àkọsílẹ̀ iṣẹ́ lè fúnni lọ. Ìyẹn kì í ṣe ìkùnà ìsapá. Ó jẹ́ ìwífún.

Bíbá dókítà tàbí olùtọ́jú-ọkàn sọ̀rọ̀ kì í ṣe àṣàyàn ìkẹyìn tàbí àmì pé nǹkan ti burú débi tó le. Ó kàn jẹ́ rírí ohun-èlò tó tọ́ fún ìwọ̀n ohun tí o ń rù. Akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ rere lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti rí ohun tó ń ṣokùnfà ìwúwo náà ní tòótọ́ kí ó sì fún ọ ní àwọn ọ̀nà láti mójú tó o tó bá ìgbé-ayé rẹ gidi mu. Àwọn ènìyàn ń pe fún èyí nígbà gbogbo, inú wọn sì ń dùn pé àwọn ṣe é.

Tí ìwúwo náà bá sì wá dà bí ẹni pé o kò lè tẹ̀síwájú, tàbí bí ẹni pé àwọn tó yí ọ ká máa dára jù láìsí rẹ, jọ̀wọ́ mú un gẹ́gẹ́ bí pàjáwìrì tó jẹ́, kí o sì pe ẹnìkan báyìí, ìlà-ìrànlọ́wọ́ pàjáwìrì, dókítà, tàbí ẹnìkan tí o gbẹ́kẹ̀lé. O ṣe pàtàkì ju ohunkóhun tó wà lórí àkọsílẹ̀ náà lọ. Àkọsílẹ̀ náà lè dúró. Wíwà rẹ nìkan ni apá tí kò lè dúró.

Fún òní, síbẹ̀síbẹ̀, ó lè tó láti ṣe ohun kékeré kan, mí èémí jáde lọ́ra, kí o sì jẹ́ kí ìyókù jẹ́ ti ọ̀la. Àkójọ náà á ṣì wà níbẹ̀. Ìwọ náà á ṣì wà. O sì lè mú un ní wẹ́wẹ́, ọ̀kọ̀ọ̀kan.

Àwọn Orísun

• National Institute of Mental Health, I'm So Stressed Out! Fact Sheet
• Harvard Health Publishing, Understanding the stress response
• Mayo Clinic, Stress relievers: Tips to tame stress