Mẹo nhanh
- Nói thành lời rằng bạn đang lo lắng.
- Thống nhất một tín hiệu tay để tạm dừng.
- Thở ra dài hơn khi bạn hít vào.
Cuộc hẹn đã có trên lịch. Bạn có thể cảm thấy nó từ nhiều ngày trước, một tiếng ầm ì khe khẽ to dần lên khi nó càng đến gần. Có thể là cái ghế ngả ra sau và ánh đèn sáng chói. Có thể là vòng đo huyết áp, hay cây kim, hay cái khoảnh khắc ai đó trong bộ đồ phẫu thuật nhìn vào màn hình rồi lặng đi. Có thể bạn còn chẳng gọi tên được nó. Bạn chỉ biết bụng dạ mình thắt lại khi tin nhắn nhắc hẹn đến, và một giọng nói nhỏ bắt đầu đi tìm một lý do để hủy.
Bạn đang ở trong một nhóm rất bình thường. Khoảng một phần ba dân số Hoa Kỳ cho biết họ sợ khi điều trị nha khoa, và khoảng một trên tám người mang nỗi sợ ấy ở mức đủ mạnh để gọi là ám sợ, theo Cleveland Clinic. Nỗi sợ chăm sóc y tế cũng theo cùng một khuôn mẫu. Rất nhiều người điều hành công ty và nuôi dạy con cái và đối mặt với áp lực thật sự mỗi ngày vẫn hơi tái mặt trong phòng chờ. Nỗi sợ không phải là một khuyết điểm tính cách. Đó là một hệ thần kinh đang làm đúng những gì nó được sinh ra để làm, ở một nơi mà nó thực ra chẳng giúp ích gì.
Rắc rối là ở điều mà nỗi sợ rủ rê bạn làm. Những lần làm sạch răng bị bỏ. Một triệu chứng đáng lo mà bạn cứ định đi kiểm tra. Một đơn thuốc chưa lấy. Né tránh có cảm giác như nhẹ nhõm trong khoảnh khắc, rồi nó lặng lẽ nâng mức rủi ro lên, vì cái vấn đề nhỏ bạn không chịu nhìn hiếm khi cứ nhỏ mãi. Vậy nên điều này đáng để xử lý, không phải vì nỗi sợ là ngớ ngẩn, mà vì sự chăm sóc ở phía bên kia của nó rất quan trọng.
Vì sao cơ thể bạn coi một buổi khám như một mối đe dọa
Não bạn có một hệ thống báo động cũ kỹ, nhanh nhạy không suy nghĩ bằng lời. Nó suy nghĩ bằng khuôn mẫu. Sự giam hãm, mất kiểm soát, vật sắc nhọn, bàn tay của một người lạ gần mặt hay gần tĩnh mạch của bạn, khả năng nhận tin xấu. Với phần não cổ xưa nhất, một cái ghế nha khoa và một tình huống khẩn cấp thật sự trông giống nhau đến kinh ngạc. Vậy nên nó làm điều nó giỏi nhất. Tim đập nhanh hơn, hơi thở nông đi, cơ bắp căng lên, sự chú ý thu hẹp lại vào mối đe dọa. Không điều nào trong số đó là một quyết định bạn đưa ra. Nó ập đến trước khi bạn kịp có cơ hội lý luận với nó.
Đây cũng là lý do vì sao rất nhiều người có chỉ số huyết áp cao ở phòng khám mà lại hoàn toàn bình thường ở nhà. Có một cái tên cho nó: hội chứng áo choàng trắng, và Cleveland Clinic ước tính nó ảnh hưởng đến khoảng từ 15 đến 30 phần trăm những người có chỉ số tăng cao. Vòng đo quấn vào, cơ thể gồng lên, con số leo lên. Đó là cùng một hồi chuông báo động, hiện ra dưới dạng một con số đo.
Với nhiều người trong chúng ta, nỗi sợ truy về một điều gì đó cụ thể. Một thủ thuật từng gây đau khi ta còn bé. Một bác sĩ cộc cằn. Một lần ta thấy bị mắc kẹt hay bị nói lấn át. Hệ thống báo động lưu trải nghiệm ấy vào hồ sơ và lại bật lên khi có bất cứ thứ gì giống nó. Điều đó đáng biết, vì nó có nghĩa nỗi sợ là điều học được, và những điều học được thì có thể được gỡ bỏ. Bạn không bị kẹt với điều này mãi mãi.
Sắc thái của nỗi sợ của bạn rất quan trọng
"Lo âu y tế" là một cái ô rộng, và sự trợ giúp hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào phiên bản nào bạn đang mang. Đáng để dành một phút thành thật với chính mình về điều thực sự khởi động nó, vì đó là cái bạn sẽ lên kế hoạch quanh.
Một số người sợ đau, cái mũi khoan hay mũi tiêm hay chính cái thủ thuật. Một số sợ mất kiểm soát, nằm ngả ra với bàn tay ai đó trong miệng mình và chẳng có cách nào dễ dàng để nói. Một số sợ lời phán quyết, cái tin rằng có điều gì đó không ổn, mà thực ra là nỗi sợ tương lai khoác lên mình chiếc áo bệnh viện. Một số có một nỗi sợ gần như thuần túy thể chất, như chứng ám sợ kim tiêm có thể khiến người ta thật sự ngất xỉu, hay phản xạ nôn ọe biến một lần làm sạch răng thường lệ thành một cuộc vật lộn. Và với một số người, phần tệ nhất là sự bất lực của việc chờ đợi, chiếc áo choàng, căn phòng lạnh, cái đồng hồ, sự không-biết-trước.
Dĩ nhiên chúng chồng lấn lên nhau. Nhưng chúng đòi hỏi những thứ khác nhau. Đau đáp lại với thuốc tê và an thần và một nha sĩ chịu hỏi han. Mất kiểm soát đáp lại với một tín hiệu dừng và một lời tường thuật từng bước. Sợ lời phán quyết đáp lại với việc đưa ai đó đi cùng và đề nghị bác sĩ nói chậm lại và giải thích. Ám sợ kim tiêm có những nước đi cụ thể của riêng nó. Khi bạn gọi tên được sắc thái, bạn thôi chống lại một đám mây mơ hồ và bắt đầu giải một bài toán cụ thể.
Trước ngày hẹn: thu nhỏ những điều chưa biết
Một phần rất lớn của nỗi sợ y tế và nha khoa là nỗi sợ điều xa lạ. Tâm trí lấp đầy khoảng trống bằng những tình huống tệ nhất. Cho nó thông tin thật sẽ bỏ đói khoảng trống ấy.
- Nói với họ rằng bạn đang lo lắng. Đây là điều hữu ích nhất bạn có thể làm, và người ta bỏ qua nó vì ngượng ngùng. Gọi trước, hoặc nói ở quầy lễ tân, hoặc viết nó lên tờ khai. Những phòng khám tốt làm việc với bệnh nhân lo lắng suốt cả ngày và thà biết thì hơn nhiều. NHS đặc biệt khuyến khích gọi tên nỗi sợ của bạn để bạn và người chăm sóc có thể cùng nhau lên kế hoạch cho buổi khám.
- Đề nghị được tường thuật từng bước. Yêu cầu nha sĩ hay bác sĩ thuật lại điều họ sắp làm trước khi họ làm. Sự bất ngờ chiếm phần lớn điều khiến nó đáng sợ. Một câu đơn giản "bây giờ bạn sẽ cảm thấy hơi tức, không có đau nhói đâu" có thể thay đổi cả trải nghiệm.
- Đặt lịch vào một giờ ít căng thẳng. Một suất hẹn sáng sớm nghĩa là ít thời gian trong ngày để lo sợ về nó hơn và ít khả năng bạn đã ngồi nung nấu trong phòng chờ trong khi họ bị trễ giờ.
- Mang theo một điểm tựa. Tai nghe với một danh sách nhạc hay podcast quen thuộc. Một người bạn tin cậy ở phòng chờ, hay ngay trong phòng nếu họ cho phép. Một thứ gì đó để cầm. Những thứ này không hề trẻ con. Chúng cho hệ thần kinh của bạn một điều gì đó vững vàng để bám vào.
- Nhẹ tay với chất kích thích. Bỏ ly cà phê thêm vào sáng hôm đó. Caffeine và một trái tim đập dồn nuôi nhau, và chúng cũng sẽ đẩy con số huyết áp ấy lên.
Trên ghế: những nước đi thực sự hiệu quả
Khi hồi chuông báo động đã vang lên, bạn không thể lý luận để mình bình tĩnh. Thay vào đó bạn làm việc với cơ thể.
- Kéo dài hơi thở ra. Hít vào theo một nhịp đếm chậm tới bốn, thở ra theo một nhịp đếm tới sáu. Một hơi thở ra dài hơn là một trong số ít công tắc trực tiếp bạn có cho phản ứng làm dịu của cơ thể. Ba hoặc bốn vòng là đủ để làm bớt phần gay gắt. Sẽ chẳng ai để ý thấy bạn đang làm điều đó.
- Thống nhất một tín hiệu dừng. Hãy chọn một dấu hiệu rõ ràng, thường là giơ tay trái lên, có nghĩa là tạm dừng. NHS khuyến nghị đúng điều này. Nỗi sợ không có đường thoát thường lớn hơn bất cứ điều gì cái thủ thuật gây ra, và biết rằng bạn có thể dừng lại thường có nghĩa là bạn chẳng bao giờ cần phải dừng.
- Giao cho sự chú ý của bạn một việc làm. Ấn gót chân xuống sàn và để ý lực ấn. Đếm những viên gạch trần. Chạy một bài hát trong đầu. Não suy nghĩ và não báo động giành nhau cùng một sự chú ý, nên hãy chiếm lấy nó một cách có chủ đích.
- Buông vai xuống và thả lỏng hàm. Nỗi sợ ẩn trong cơ thể. Người ta trên ghế nha khoa có xu hướng bám chặt tay vịn và nghiến chặt hàm. Một sự nới lỏng có chủ đích, vai buông xuống, bàn tay mở ra, gửi một tín hiệu êm dịu hơn trở lên não.
- Chia nhỏ nó thành từng mảnh. Bạn không phải vượt qua cả buổi khám. Bạn phải vượt qua phút tiếp theo này. Rồi đến phút sau. Thu nhỏ khung thời gian thì thu nhỏ nỗi sợ.
Một lưu ý cho nỗi sợ kim tiêm, vốn là một con quái vật riêng của nó: hãy nhìn đi nơi khác, nói với nhân viên, và hỏi xem bạn có thể nằm xuống không. Với một số người, một kỹ thuật cụ thể là gồng cơ trong chốc lát để giữ huyết áp khỏi tụt giúp ngăn ngất xỉu. Một y tá có thể hướng dẫn bạn qua nó. Chẳng có phần thưởng nào cho việc gắng gượng chịu đựng trong im lặng.
Hãy coi người chăm sóc là đối tác của bạn, không phải người phán xét
Nhiều nỗi sợ y tế lặng lẽ giả định rằng người ngồi đối diện bạn đang chấm điểm bạn. Nha sĩ sẽ ghê tởm vì đã lâu đến thế. Bác sĩ sẽ mắng bạn về cân nặng, về việc hút thuốc, về cái điều bạn vẫn né tránh. Câu chuyện đó giữ người ta tránh xa sự chăm sóc suốt nhiều năm, và nó thường là sai. Họ đã thấy đủ cả rồi. Một khoảng cách năm năm giữa hai lần làm sạch răng không phải một cú sốc với nha sĩ; đó là một ngày thứ Ba bình thường.
Bạn được phép đặt điều kiện. Hãy thử một vài câu sau:
- Đề nghị bác sĩ mở đầu bằng kế hoạch, không phải bài giảng. "Bác sĩ có thể cho tôi biết bước tiếp theo chúng ta làm gì, rồi mình nói về chuyện lối sống sau được không?"
- Mang theo một danh sách các câu hỏi đã viết ra để nỗi sợ không thể xóa trắng trí nhớ của bạn ngay giây cánh cửa mở ra.
- Ghi chú, hoặc hỏi xem bạn có thể ghi âm phần họ giải thích kết quả không. Lo âu nuốt chửng thông tin; một bản ghi âm cho bạn nghe lại khi bạn đã bình tĩnh hơn.
- Nếu một người chăm sóc tỏ ra coi nhẹ hoặc khiến nỗi sợ tệ hơn, bạn có thể tìm một người khác. Sự phù hợp tốt là một phần của việc điều trị, không phải một thứ xa xỉ.
Nỗi lo về tin xấu xứng đáng có lời nói thành thật của riêng nó. Né tránh cuộc hẹn không né được cái tin. Nó chỉ trì hoãn cái tin đến một thời điểm mà có ít lựa chọn tốt hơn. Phát hiện một điều gì đó sớm, khi nó còn nhỏ và chữa được, chính là toàn bộ lý do những buổi khám này tồn tại. Phần sợ hãi nhất trong bạn đang cố bảo vệ bạn, và điều tử tế nhất bạn có thể làm cho nó là cứ đi dù sao đi nữa.
Khi nỗi sợ lớn hơn một vài mánh
Đôi khi hít thở và giao tiếp tốt là chưa đủ, và đó không phải một sự thất bại của nỗ lực. Nếu nỗi sợ của bạn nghiêm trọng đến mức bạn đã nhiều năm không đi khám, hoặc bạn hủy những cuộc hẹn mà bạn biết mình cần, hoặc bạn hoảng loạn ngay ở cửa, thì bạn có những lựa chọn thật sự đáng để hỏi đến.
Nhiều phòng khám cung cấp an thần cho bệnh nhân lo lắng, từ thuốc làm dịu nhẹ đến an thần sâu hơn cho những thủ thuật lớn hơn. NHS vận hành những dịch vụ an thần chuyên biệt đúng vì lý do này, để những việc cần thiết có thể được làm xong mà không bắt một người sợ hãi phải chịu đựng nhiều hơn mức họ kham nổi. Hãy hỏi. Đó là một yêu cầu bình thường, không phải một đặc ân.
Đối với chính nỗi sợ, công cụ hiệu quả nhất về lâu dài là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), một liệu pháp trò chuyện ngắn, tập trung, thường là một nhúm buổi, không phải nhiều năm nằm trên ghế dài. NHS England chỉ ra một nền tảng bằng chứng vững chắc cho CBT trong cả lo âu nha khoa lẫn lo âu y tế, thường ghép nó với sự phơi nhiễm nhẹ nhàng, từng bước để tình huống đáng sợ dần mất đi sự kìm kẹp của nó. An thần có thể đưa bạn qua cuộc hẹn lần tới. CBT có thể có nghĩa là bạn không cần nó mãi mãi.
Và nếu nỗi lo sợ là một phần của một khuôn mẫu rộng hơn, nếu lo âu đang xuất hiện khắp cuộc sống của bạn chứ không chỉ trong phòng chờ, thì điều đó đáng được nêu ra với một bác sĩ hay nhà trị liệu theo đúng nghĩa của nó. Chính nỗi sợ khiến một lần làm sạch răng cảm thấy bất khả thi cũng có thể đang lặng lẽ định hình rất nhiều lựa chọn khác.
Cách nhìn dịu dàng hơn
Sẽ giúp ích khi buông bỏ cái ý nghĩ rằng bạn lẽ ra phải ổn với tất cả những điều này. Rất nhiều người vững vàng, có năng lực vẫn không ổn. Mục tiêu chưa bao giờ là cảm thấy không gì cả trên cái ghế đó. Mục tiêu là nhận được sự chăm sóc mà cơ thể bạn cần trong khi bạn cảm thấy bất cứ điều gì bạn cảm thấy, với một vài công cụ trong túi và những người biết rằng bạn đang sợ.
Hãy bắt đầu với một điều nhỏ. Hãy gọi cuộc điện thoại đó. Hãy nói câu này thành lời: "Tôi thực sự rất lo lắng về chuyện này." Một câu thành thật ấy, hơn bất cứ mẹo thở nào, thường là nơi cả mọi chuyện bắt đầu trở nên dễ dàng hơn.
Nguồn tham khảo
- Cleveland Clinic, Dentophobia (Fear of Dentists): Causes, Symptoms & Treatments
- Cleveland Clinic, What Is White Coat Syndrome?
- NHS England, Clinical standards for dental anxiety management
- NHS inform, Coping with a fear of the dentist