Định nghĩa thành công theo cách của riêng bạn

Có một hương vị thất vọng rất riêng khiến người ta trở tay không kịp. Cuối cùng bạn cũng có được cái thứ ấy. Sự thăng chức, chức danh, con số trong tài khoản, ngôi nhà có căn phòng bạn vẫn hằng muốn. Trong một hai tuần, nó có cảm giác như đã đến đích. Rồi cảm giác ấy mỏng đi, các cột gôn âm thầm trượt về phía trước, và bạn thấy mình lại với tay tới điều kế tiếp, hơi ngỡ ngàng rằng điều vừa rồi đã không giữ được.

Cái câu đố đó đáng để ngồi lại cùng, vì nó thường nghĩa là bạn đang đuổi theo một định nghĩa thành công mà bạn chưa thật sự chọn.

Phần lớn chúng ta hấp thụ ý niệm "thành đạt" theo cách ta hấp thụ một giọng nói địa phương. Từ cha mẹ vốn đo giá trị bằng sự ổn định sau một tuổi thơ thiếu thốn. Từ một nền văn hóa gán một con số cho mọi thứ. Từ người đồng nghiệp được thăng chức trước, người bạn mà cuộc đời nhìn có vẻ nhẹ tênh trên mạng, cái phiên bản của chính bạn mà bạn từng hình dung ở tuổi hai mươi hai. Đến khi bạn đủ lớn để chất vấn bất cứ điều nào trong đó, cái bảng điểm đã có cảm giác như định luật vật lý rồi. Vĩnh viễn. Hiển nhiên. Không có gì để bàn.

Nó có để bàn. Và những người làm tốt nhất qua một sự nghiệp dài, những người sau mấy thập kỷ vẫn đứng vững và vẫn là chính mình, thường đã làm cái công việc chẳng mấy hào nhoáng là quyết định cuộc chơi là gì trước khi họ dành cả đời ra chơi nó.

Cái bảng điểm đi mượn

Khi Boris Groysberg và Robin Abrahams nghiên cứu cách những người chuyên nghiệp đánh giá chính cuộc đời mình, họ vạch một ranh giới giữa hai loại thước đo. Loại khách quan là những dấu mốc dễ đếm: chức danh, lương, sự uy tín của cái logo trên thẻ của bạn, những ngôi trường mà con cái bạn vào được. Loại chủ quan thì khó đưa lên bảng tính hơn: sự thỏa mãn khi giải được một bài toán khó, những người bạn được làm việc cùng, việc bạn có vui hay không khi bước vào cửa nhà.

Các dấu mốc khách quan có một sức hút hiển nhiên. Chúng dễ đọc. Ai cũng hiểu một chức danh. Chẳng ai cần phải giải thích một mức lương. Bạn có thể so sánh chúng giữa người này người kia trong khoảng nửa giây, mà đó đúng là điều khiến chúng quá dễ được tiếp nhận và âm thầm ăn mòn đến vậy. Một bảng điểm mà bạn có thể đọc trong một cái liếc là một bảng điểm được dựng nên để người khác đọc về bạn.

Chẳng điều nào trong đây nghĩa là tiền bạc hay chức danh không quan trọng. Chúng có quan trọng. Nghiên cứu thành thật về thu nhập thú vị hơn cái khẩu hiệu rằng tiền không mua được hạnh phúc. Trong một nghiên cứu cẩn thận giải quyết một mối bất đồng dai dẳng trong ngành, Matthew Killingsworth, Daniel Kahneman và Barbara Mellers nhận thấy rằng với phần lớn mọi người, hạnh phúc ngày qua ngày tiếp tục tăng cùng thu nhập, không có một ngưỡng cắt gọn gàng nào nơi nó dừng lại. Nhưng có một cái bẫy ẩn trong con số trung bình. Với lát người kém hạnh phúc nhất, nhiều tiền hơn chủ yếu mua được sự nhẹ nhõm khỏi những điều làm cuộc sống khó khăn, và sự nhẹ nhõm ấy chững lại. Quá một điểm nào đó nó thôi nhúc nhích cây kim. Nếu tiền là cái cần duy nhất bạn kéo trên một nỗi bất hạnh sâu hơn, thì rốt cuộc nó thôi hiệu nghiệm.

Vậy nên bức tranh không phải là thành công không quan trọng. Mà là một phiên bản thành công đơn lẻ, đi mượn, do bên ngoài đếm là một thứ mỏng manh để treo cả một cuộc đời lên đó.

Có một cái giá cho việc không bao giờ giải quyết câu hỏi này, và nó dễ bị bỏ sót vì nó là cái giá của sự thiếu vắng. Không có một định nghĩa của riêng mình, bạn mặc định theo cái đang lửng lơ quanh bạn, và cái mặc định đó có một thiên lệch. Nó kéo về phía bất cứ thứ gì nhìn thấy được, so sánh được, và gây ấn tượng với người lạ. Nó âm thầm bỏ rơi những thứ chụp ảnh không đẹp: một mái nhà bình yên, một nghề thủ công bạn đã giỏi lên, một tình bạn bạn đã giữ ba mươi năm, sự vắng mặt của nỗi khiếp sợ vào một tối Chủ nhật. Bạn có thể thắng mọi hiệp đấu nhìn thấy được mà từ từ đánh mất những phần của cuộc đời mà chẳng ai ghi điểm. Những người đến một độ tuổi nào đó đầy hối tiếc hiếm khi tiếc một chức danh nhỏ hơn. Họ tiếc những năm họ đã dành ra để tối ưu cho một thước đo mà họ chưa từng thật sự chọn.

Vì sao các cột gôn cứ dịch chuyển

Có một lý do vì sao cái chiến thắng vất vả mới giành được lại phai nhanh đến thế, và nó không phải một khiếm khuyết ở bạn.

Con người thích nghi. Bất cứ thứ gì bạn quen với đều trở thành mức bình thường mới với một tốc độ giật mình, điều đó thật tuyệt khi cuộc sống khó khăn (bạn điều chỉnh, bạn xoay xở, bạn hồi phục) và phát điên khi cuộc sống tốt đẹp (cái tăng lương trở thành mức nền, công việc mơ ước trở thành một ngày thứ Ba). Các nhà tâm lý gọi đây là sự thích nghi. Nói giản dị, cái sàn dâng lên cho ngang chỗ bạn đang đứng, nên cái nhìn từ trên đó thôi có cảm giác như một thành tựu và bắt đầu có cảm giác như cái nơi bạn tình cờ đang sống.

Sự so sánh đổ thêm dầu vào lửa. Ta không đánh giá cuộc đời mình trong chân không. Ta đánh giá nó so với những người quanh ta, và internet giờ trao cho ta một nguồn cung vô tận, được tuyển lựa những người trông như đang sống tốt hơn. Các nhà nghiên cứu về so sánh xã hội nhận thấy rằng khi bạn đo mình với một người bạn xem là đang ở trên, và bạn đọc nó như một bản án về giá trị của chính bạn, thì nó có xu hướng để lại cho bạn cảm giác tệ hơn, chứ không phải có động lực. Bất xứng. Tụt lại một bước. Cùng một sự so sánh đôi khi có thể truyền cảm hứng cho bạn thay vào đó, nhưng chỉ khi bạn đọc nó như bằng chứng rằng điều đó cũng khả thi với bạn, thay vì như bằng chứng rằng bạn đang thua.

Đặt sự thích nghi và sự so sánh cạnh nhau và bạn có cái máy chạy bộ mà gần như ai cũng đang đứng trên đó. Bạn đạt mục tiêu, bạn thích nghi với nó, bạn liếc sang một người đi xa hơn bạn một chút, và mục tiêu dịch chuyển. Bạn có thể chạy cuộc đua đó suốt bốn mươi năm mà chẳng bao giờ thấy mình đã đến đích, vì vạch đích chưa bao giờ là một chỗ cố định. Nó luôn chỉ là "nhiều hơn bây giờ một chút".

Cách bước xuống khỏi máy chạy bộ không phải là thôi muốn các thứ. Mà là chọn, một cách có chủ ý, những thứ bạn thật sự muốn.

Viết định nghĩa của riêng bạn

Đây là phần nghe có vẻ ủy mị mà hóa ra lại là điều thực tế nhất trong bài. Một định nghĩa thành công mà bạn thật sự có thể gọi tên làm một công việc thật. Nó cho bạn biết nên nói có với những cơ hội nào. Nó cho bạn biết khi nào bạn đã làm đủ và có thể dừng. Nó giúp bạn vững vàng khi chiến thắng của người khác đe dọa làm bạn chao đảo, vì bạn có thể đối chiếu nó với danh sách của riêng bạn thay vì với cả căn phòng.

Đây là một cách để dựng nên một định nghĩa. Nó tốn một buổi chiều, chứ không phải một kỳ tĩnh tâm.

1. Hãy nhìn vào những ngày tốt của bạn, không phải những thành tựu của bạn. Hãy nghĩ lại suốt năm qua và tìm một nhúm những ngày bình thường mà bạn vui lòng sống lại. Không phải những cột mốc. Mà là những ngày thường có cảm giác đúng đắn. Hãy viết ra bạn đang làm gì, ở cùng ai, các giờ đó thật ra chứa đựng những gì. Các khuôn mẫu lộ ra nhanh, và chúng hiếm khi là những thứ trên hồ sơ xin việc của bạn.
2. Hãy gọi tên điều bạn đang tối ưu cho, bằng lời lẽ của chính bạn. Hãy thử hoàn thành câu này một cách thành thật: "Một cuộc đời tốt, với tôi, có nhiều ____ hơn và ít ____ hơn." Có lẽ là nhiều công việc chuyên sâu hơn và ít diễn vai hơn. Nhiều thời gian với con cái khi chúng còn muốn có bạn bên cạnh. Nhiều việc làm ra mọi thứ hơn, ít việc quản lý việc làm ra mọi thứ hơn. Hãy giữ nó đủ cụ thể để hành động được.
3. Hãy phân loại các thước đo của bạn thành tự chọn và thừa hưởng. Hãy làm hai cột. Một bên là những thứ bạn vẫn sẽ muốn ngay cả khi không ai nhìn thấy. Bên kia là những thứ bạn muốn chủ yếu vì người ta sẽ ấn tượng. Hãy thành thật một cách tàn nhẫn về việc những thứ uy tín rơi vào cột nào. Bạn không phải từ bỏ chúng. Bạn chỉ cần biết là chúng ở đó.
4. Hãy chọn một số nhỏ những thứ có ý nghĩa. Ba hay bốn, không phải mười lăm. Một định nghĩa bao gồm mọi thứ thì chẳng đo được gì. Đây là những thứ bạn sẽ thật sự đối chiếu các quyết định của mình với.
5. Hãy quyết định "đủ" trông ra sao. Đây là cái mà gần như ai cũng bỏ qua, và là cái đưa bạn xuống khỏi máy chạy bộ. Với ít nhất một lĩnh vực quan trọng, hãy gọi tên một con số hay một trạng thái mà thật sự sẽ là đủ, để khi vượt qua nó bạn được phép chuyển hướng năng lượng sang nơi khác thay vì chỉ nâng thanh xà lên một lần nữa.

Bước cuối ấy đáng được chú ý thêm một chút, vì "đủ" là một từ mà phần lớn những người tham vọng thấy khó nói ra. Nó có thể nghe như sự chấp nhận buông xuôi, hay như thiếu nội lực. Nó chẳng phải cái nào. Gọi tên một cái đủ là điều biến một cơn đói mở mãi không cùng thành một mục tiêu hoàn tất, và một mục tiêu hoàn tất là loại duy nhất mà bạn từng có thể thật sự chạm tới. Không có nó, mỗi chiến thắng tự động chuyển hóa thành vạch xuất phát mới, và bạn chẳng bao giờ được cảm cái điều mà ngay từ đầu bạn đã làm việc vì nó. Bạn không phải gọi tên một cái đủ cho mọi thứ. Hãy chọn một hai lĩnh vực mà bạn ngờ rằng bạn sẽ cứ leo mãi mãi nếu không ai ngăn bạn, và cố ý vạch một lằn ranh ở đó. Lằn ranh có thể dịch chuyển về sau. Chỉ cần biến nó thành một quyết định thay vì một sự trôi dạt.

Đừng nhắm tới một bản tuyên ngôn hoàn hảo. Hãy nhắm tới một thứ đủ đúng để dùng, viết đủ giản dị để một năm sau bạn vẫn nhận ra chính mình trong đó.

Khi bạn dẫn dắt người khác

Nếu có ai đó nhìn vào bạn (một đội ngũ, một công ty, một đứa trẻ đang xem bạn dùng một ngày thứ Bảy ra sao), thì định nghĩa thành công của bạn âm thầm trở thành cái để họ lấy đà mà đẩy. Người ta đọc điều bạn tưởng thưởng chính xác hơn nhiều so với điều bạn nói. Chỉ khen những chiến thắng nhìn thấy được, và bạn dạy mọi người quanh bạn đuổi theo cái bảng điểm đi mượn, đúng cái bảng đã để bạn trống rỗng. Hãy để ý những thứ lặng lẽ hơn mà thật sự quan trọng, công việc tỉ mỉ, sự hồi phục sau một quãng vất vả, người đã làm cho đội ngũ tốt hơn mà không giành công, và bạn cho người ta phép được định nghĩa một phiên bản đầy đặn hơn của cuộc chơi.

Những người lãnh đạo vững chãi nhất không phải là những người có các con số ồn ào nhất. Họ là những người biết rõ mình vì cái gì, điều đó cho phép họ thôi cạnh tranh trên mọi trục cùng một lúc. Sự rõ ràng đó lây lan theo cách tốt đẹp nhất. Nó cho những người quanh họ chỗ để làm điều tương tự.

Vài lời lưu ý thành thật

Định nghĩa lại thành công thì giải phóng. Nó cũng có thể bị lạm dụng, nên có hai lời cảnh báo.

Thứ nhất, đừng dùng "định nghĩa thành công theo cách của riêng tôi" như một cái tên cho có vẻ tao nhã của việc bỏ cuộc trước một điều khó ngay trước khi nó trở nên tốt đẹp. Có một khác biệt thật giữa việc buông một mục tiêu chưa bao giờ là của bạn và việc bỏ rơi một mục tiêu chỉ đơn giản là đã trở nên khó khăn. Phép thử là sự thành thật về lý do của bạn, và điều đó khó tự chạy một mình. Một người bạn đáng tin, một người cố vấn, hay một huấn luyện viên giỏi có thể giúp bạn phân biệt hai cái.

Thứ hai, định nghĩa của bạn nên được phép thay đổi. Phiên bản bạn viết ở tuổi ba mươi lăm không nên trói buộc con người bạn trở thành ở tuổi năm mươi. Hãy xem nó như một văn bản sống, được xem lại đôi lần, chứ không phải một lời thề khắc vào đá.

Và nếu câu hỏi nằm dưới tất cả những điều này thật ra không phải là "làm sao mình định nghĩa thành công" mà là một thứ nặng nề hơn (một sự phẳng lì không chịu nhấc lên, một cảm giác rằng chẳng có gì đáng, một cảm giác rằng bạn đã thất bại với một cuộc đời thậm chí còn chưa diễn ra), thì điều đó đáng được mang đến cho một chuyên gia. Một nhà trị liệu có thể giúp khi vấn đề ít là về mục tiêu và nhiều hơn là về một tâm trạng trầm hay một sự lo âu đang nhuốm màu lên mọi thứ. Đó không phải một sự lạc hướng khỏi việc làm công việc này. Đôi khi đó là điều làm cho công việc này trở nên khả thi.

Phần thưởng lặng lẽ của tất cả những điều này khó mà nói quá lên được. Khi bạn biết, bằng lời lẽ của chính mình, điều bạn đang hướng tới, thì cái tiếng tĩnh trầm thường trực của việc đo mình với mọi người khác trở nên lặng đi rõ rệt. Bạn vẫn muốn các thứ. Bạn vẫn làm việc cật lực. Bạn chỉ thôi chạy cuộc đua của người khác, và bắt đầu chạy một cuộc đua mà thắng được bạn sẽ thật sự vui.

Nguồn

• Harvard Business Review, What Does Success Mean to You?
• Harvard Business Review, Make Your Career a Success by Your Own Measure
• National Center for Biotechnology Information, Income and emotional well-being: A conflict resolved (Killingsworth, Kahneman & Mellers, 2023)
• George Mason University, Center for the Advancement of Well-Being, Social Comparison Processes and Well-Being