Hai năm trước bạn đặt ra một con số, và tháng vừa rồi bạn đạt được nó. Cảm giác đúng như bạn hình dung, kéo dài chừng một ngày, rồi ngày ấy kết thúc, và đến thứ Sáu bạn đã nói ra miệng với ai đó một con số lớn hơn. Bạn chẳng có gì trục trặc cả. Đó là điều xảy ra với một mục tiêu được định nghĩa bằng chuyển động thay vì bằng một vạch kẻ, và nó xảy ra với những người có năng lực nhiều hơn ai hết, bởi họ chính là những người liên tục vượt qua xà.
Có một cách chữa, và nó chẳng hào nhoáng gì. Bạn quyết định trước xem đủ trông ra sao, bằng chữ viết, khi chưa có gì đặt cược và quyết định ấy còn rẻ. Không phải để bạn muốn ít đi. Mà để điều bạn muốn có một đường viền rõ ràng, và để vào một ngày thứ Ba bình thường bạn biết được mình có đang thắng hay không.
Vì sao vạch đích cứ lùi ra mãi?
Bởi vì kỳ vọng của bạn dâng lên theo kết quả, và chúng dâng nhanh hơn mức bạn kịp nhận ra. Các nhà nghiên cứu đã đo điều này từ năm 1978, khi Brickman, Coates và Janoff-Bulman so sánh những người trúng số lớn với những người không trúng, và thấy nhóm trúng số không hạnh phúc hơn nhóm đối chứng, lại còn ít tận hưởng những niềm vui thường ngày hơn.
Các nghiên cứu về sau làm bức tranh ấy sắc nét hơn chứ không lặp lại nó. Diener, Lucas và Scollon rà soát lại toàn bộ nghiên cứu về sự thích nghi và nhận ra con người không đơn giản quay về một mức nền trung tính duy nhất sau mọi chuyện: điểm gốc khác nhau giữa người này với người kia, khác nhau giữa các mảng của một đời sống, và trong vài điều kiện nó có thể dịch chuyển. Vậy nên đây không phải một quy luật rằng mọi thành tựu của bạn đều vô nghĩa. Nó là một phát hiện hẹp hơn và hữu ích hơn. Sự hài lòng khi chạm tới một con số cụ thể phai đi nhanh hơn công sức bỏ ra để tới đó, và tâm trí lặng lẽ lấy cái bình thường mới làm mốc.
Hệ quả thực tế là điều khiến người ta mất nhiều năm. Nếu đủ luôn là bất cứ thứ gì kế tiếp, thì theo định nghĩa, đủ luôn nằm ở nơi bạn không có mặt, và bạn có thể đi hết hai mươi năm sự nghiệp mà chưa từng đến được đâu cả. Gọi tên vạch kẻ từ trước không làm bạn kém tham vọng hơn người từ chối làm việc đó. Nó khiến bạn thành người biết được lúc nào mình đã thắng.
Một vạch đủ trông như thế nào trên giấy?
Một câu, viết bằng nét chữ của chính bạn, nêu rõ con số, chức danh, hay điều kiện mà tại đó việc này coi như xong. Rồi một ngày mà bạn được phép mở ra xem lại.
Ba hình dạng sau bao trùm gần như tất cả:
- Một con số. Doanh thu, lương, tiền tiết kiệm, người đăng ký. Cụ thể tới mức một người lạ cũng nói được bạn đã đạt hay chưa.
- Một chức danh hay một vị trí. Vai trò đó, sự ghi nhận đó, cái ghế trong căn phòng đó. Hãy viết đúng những chữ ấy, không phải cảm giác bạn mong những chữ ấy mang lại.
- Một điều kiện. Đây là điều phần lớn người ta bỏ qua, và nó thường mới là câu trả lời thật. Đủ là khi công việc kinh doanh chạy được một tuần không cần tôi. Đủ là khi tôi có thể nghỉ ngày thứ Sáu. Đủ là khi việc tôi làm hầu hết các ngày chính là việc tôi giỏi nhất.
Sau đó viết ra ba cái giá mà mong muốn này không được phép lấy đi, và hãy để một trong ba là thứ thuộc về thân thể: giấc ngủ, hoặc việc rèn luyện. Đó là hai thứ đầu tiên một người tham vọng đem ra tiêu, và là hai thứ cuối cùng họ có thể chịu mất.
Việc viết ra làm thay đổi xác suất, và đây là một khẳng định đã được đo đạc chứ không phải một lời cổ vũ. Một phân tích tổng hợp về đối chiếu tinh thần kết hợp với ý định thực thi, gồm 21 nghiên cứu và gần 16.000 người tham gia, cho thấy hiệu ứng từ nhỏ đến trung bình lên việc đạt mục tiêu, chỉ từ hành động giản dị là gọi tên kết quả và viết ra kế hoạch cụ thể. Những hiệu ứng nhỏ sẽ cộng dồn qua một thập kỷ.
Gọi tên một con số có giới hạn những gì tôi làm được không?
Không, và phản bác này đáng được trả lời thẳng, vì nó chính là lý do phần lớn người ta không bao giờ viết vạch kẻ ấy ra. Một vạch đủ không phải trần nhà chặn tham vọng. Nó là định nghĩa của chiến thắng, và một định nghĩa thì không giới hạn điều gì. Nó cho bạn biết bạn đang chơi ván nào, để bạn chơi cho ra hồn.
Hai điều xảy ra khi vạch kẻ ấy tồn tại. Thứ nhất, bạn thôi phải trả cái thuế hoảng loạn. Người không biết chiến thắng trông ra sao sẽ đọc từng quý như một bằng chứng về giá trị bản thân, và đó đúng là trạng thái khiến người ta nhận những thỏa thuận tệ, tuyển người vội vàng và gật đầu với đủ thứ ngay trên một cuộc gọi. Thứ hai, việc nói không trở nên nhanh hơn, vì giờ đây mỗi lời đề nghị đều có thể đem đối chiếu với một thứ cụ thể. Phần lớn thứ làm chậm một người tham vọng không phải là thiếu nỗ lực. Đó là hai mươi cam kết chưa từng được đối chiếu với mục tiêu.
Bạn được phép có nhiều hơn một vạch kẻ, theo trình tự. Chạm tới vạch này, nghỉ một tuần, rồi viết vạch kế tiếp một cách có chủ ý thay vì trôi dạt vào nó. Đó là khác biệt giữa mười năm công việc tích lũy và mười năm bắt đầu lại từ đầu trên một con số lớn hơn.
Mọi thứ vượt quá vạch kẻ là để làm gì?
Là dành cho một người khác, được quyết định trong cùng một buổi ngồi xuống và bằng cùng một nét chữ. Khoảnh khắc bạn gọi tên điểm mà việc này coi như xong, bạn cũng đã gọi tên điểm mà mọi thứ sau đó là phần dôi ra, và phần dôi ra không có đích đến sẽ lặng lẽ trở thành mức nền mới, làm mục tiêu dịch chuyển lần nữa và đẩy bạn về lại chỗ cũ.
Vậy nên hãy viết một cái tên thứ hai trên cùng trang giấy. Không phải một tổ chức thiện nguyện, cũng không phải một tỷ lệ phần trăm. Một con người, kèm theo một việc cụ thể bạn sẽ làm cho họ trên đường đi tới vạch kẻ của mình. Hãy nhắc tên họ trong một căn phòng họ không có mặt. Hãy làm giúp lời giới thiệu mà lẽ ra bạn có thể giữ cho riêng mình. Hãy tặng họ một giờ của cái nghề bạn được trả tiền, thay vì một giờ giúp đỡ chung chung.
Người sáng lập KEEP CALM mô tả việc cho đi như một trong những cơ chế vận hành, chứ không phải phần thưởng ở cuối đường. Theo lời kể của chính ông, ông đã bươn chải suốt đời, tìm được cách giữ mình bình tĩnh qua tất cả, và đã tới được nơi mình muốn tới, và trên suốt chặng đường lên ấy ông luôn tìm cơ hội để huấn luyện, cố vấn, nâng đỡ, khen ngợi và bênh vực những người trong vòng ảnh hưởng của mình. Ông nói thứ quay trở lại nhiều gấp mười lần thứ ông bỏ ra. Đó là lời kể của ông về hai mươi năm của chính ông, đưa ra như một bằng chứng chứ không phải một quy luật bạn nên trông đợi sẽ đúng với mình. Lý do nó thuộc về cùng trang giấy với con số của bạn rất thực tế: một mục tiêu có một người khác bên trong sẽ sống sót qua cái năm mà mục tiêu thuần túy riêng tư gục ngã.
Khi nào thì dời vạch kẻ là trung thực?
Vào đúng ngày bạn đã ghi, chứ không phải vào buổi chiều bạn thấy thích. Đó chính là toàn bộ chức năng của một ngày xem lại. Nó biến việc dời vạch kẻ từ một sự trôi dạt thành một quyết định, và quyết định thì để lại dấu vết.
Khi ngày ấy tới, hãy hỏi ba câu theo thứ tự. Lý do nằm dưới mục tiêu này đã thay đổi, hay chỉ có con số thay đổi? Bạn có còn muốn vạch kẻ mới nếu không ai biết bạn đã đạt tới nó? Và mười hai tháng vừa qua đã lấy đi những gì, so với ba cái giá bạn đã nói mình sẽ không trả? Nếu lý do vẫn còn nguyên và những cái giá kia chưa bị trả, thì dời vạch kẻ là một lựa chọn chính đáng, và bạn viết vạch mới ra đúng theo cách bạn đã viết vạch đầu.
Việc viết ra còn bảo vệ bạn theo chiều ngược lại. Sheldon và Elliot, theo dõi nhiều người qua ba nghiên cứu dài hạn, nhận thấy những mục tiêu khớp với hứng thú và giá trị đang hình thành của chính người đó nhận được nỗ lực bền bỉ hơn, dễ đạt được hơn, và mang lại nhiều hơn khi đạt được. Một vạch kẻ bạn xem lại vào một ngày định trước là vạch kẻ mà bạn có thể nhận ra mình đã hết tin vào nó, ở thời điểm sớm nhất có thể thay vì muộn bốn năm.
Cái đủ được quyết định khi bạn còn đang đói
Không có gì ở đây là một cái phanh. Điểm của việc gọi tên vạch kẻ sớm là để bạn có thể lao vào công việc mà không phải dừng lại vài tháng một lần tự hỏi liệu thứ này có đáng để lao vào không, và câu hỏi ấy đắt hơn nhiều so với chính công việc.
Hãy làm trong một giờ tới, trên giấy: một câu, con số hoặc điều kiện, ba cái giá, tên người bạn mang theo, và cái ngày xem lại. Mười phút. Rồi quay lại làm việc. Hai năm nữa, hoặc bạn đã chạm tới nó, và khi ấy bạn được phép cảm nhận nó cho trọn vẹn, hoặc bạn đã thay đổi nó vào một ngày do chính bạn chọn, mà như thế thì không phải là bỏ cuộc.
Lý do phải chính xác ngay bây giờ là vì bạn định làm việc này trong một thời gian dài. Người biết chiến thắng trông ra sao có thể đẩy mạnh hơn, bởi họ đang đẩy vào một thứ có đường viền rõ ràng, chứ không phải đẩy vào đường chân trời.
Nguồn
- Journal of Personality and Social Psychology, Lottery winners and accident victims: is happiness relative?
- American Psychologist, Beyond the hedonic treadmill: revising the adaptation theory of well-being
- Frontiers in Psychology, A Meta-Analysis of the Effects of Mental Contrasting With Implementation Intentions on Goal Attainment
- Journal of Personality and Social Psychology, Goal striving, need satisfaction, and longitudinal well-being: the self-concordance model