Wóolu, Jiitekat bu Gën Ragal

Am na benn xeetu tekk bu di wàcc ci benn ekib bu ragal seen njiit. Nit ñi dañuy tontu laaj yi ak moytu. Njuumte yi dañu leen di setal bala benn nit bu am solo di ko gis. Ndaje yi dañuy jeex ak ñépp di nërméelu, ba noppi waxtaan bu dëgg xew ci pasaas bi walla ci group chat bi njiit bi nekkul. Ci biir kër njiit bi mën na mel ni ndam. Faral la ci safaan.

Ragal dafay jëf. Loolu mooy wàll bi metti. Sukkandiku ci moom te dinga jot benn tël-tëlu liggéey, benn dig bu ñu jot, benn lim bu ñu yóbbu. Nun ñépp lu ëpp jiite nanu benn mbir ci diis benn yoon te gis mu joxe. Jafe-jafe bi du ne ragal du def dara. Jafe-jafe bi mooy li muy jar la ëllëg, ak ayu-bés bi ci topp, ak li muy jële ci taabal bi ba fàww.

Li ragal di jënd la dëgg-dëgg

Bu nit ñi ragalee, seen xool dafay xat ci benn liggéey: bul dal ci wàll bu bon. Yëngu-yëngu boobu dafa gën a màggat benn liggéeykaay bu mu man a doon, te dafa dëgër. Ci benn aada bu ragal, jëf ji gën a wóor du mukk ji gën a dëggu.

Boroom xam-xam yi ci Wharton yiy jàng lii dañuy wax benn yoon bu war a xelal njiit bu nekk. Ragal mën na mel ni muy jiite ci diis bu gàtt ndax dafay fees néeg bi ak gaawaay. Ci jamono, dafay def safaanu li ngay bëgg. Dafay wàññi mën-a-sos, di indi coono, di dëkkale jokkoo bi liggéey bu baax laaj. Benn ci gis-gis yi gën a metti mooy ci njuumte yi. Ci aada yu ragal di jiite, nit ñi duñu def njuumte yu néew. Dañuy def yu ëpp, ndax dañuy nëbb yi ñu def ba noppi bala ñu koy wone bi am jamono ngir jubbanti ko. Jafe-jafe bi nga gën a soxla dégg mooy bi sa ekib gën a ragal a la ko wax.

Loolu mooy xayma bu nëbbu bu ragal. Danga foog ne dangay jënd liggéey. Li ngay faral a jënd mooy tekk ci mbir yi gën a am solo.

Lu tax nit ñi di ne tekk

Amy Edmondson ci Harvard def na ay fukki at ci benn laaj bu jege: lu tax nit ñu xareñ, ñu am mën, di ne tekk saa si wax dara dimbali bu leer? Tontu bi mooy ne ne tekk mooy tànneef bu jub ci lu ëpp ci nguur yi. Wax dara dafay indi ci saa si benn jafe-jafe bu jëmm, bu leer ni ku dof walla ki dal ci ku mag. Njariñu wax dara dafa séddaliku te dafay ñëw ci ginnaaw, faral ngir keneen. Kon danuy teg benn dig bu nëbbu bu kañ mu jar a jël, te danuy ubbi sunu gémmiñ rekk bu nu jege a wóor ne ñuy nangu nu bu baax.

Ragal dafay yékkati dig boobu. Wóolu dafay ko suufeel.

Edmondson dafay tudde bi ñu suufeel kaaraange bu xel: yég bu ñu bokk ni doo dal ci teg walla toroxal ngir laaj benn laaj, nangu ne réer nga, walla joxe benn xalaat bu matul. Du woyofaay, te du ñàkk digal. Mooy palaas bi di tax dëggu di xew. Bu ko amul, dangay jiite benn ekib bu ne tekk te ñu wóor ne doo mën a téye dëgg gi.

Yëngu-yëngu bu ne tekk dafa gën a dëgër bu nga gën a suufe ci escalier bi. Nit ki gën a bees ci ekib bi, ki gën a mën a gis li ñépp bàyyi gis, moom itam mooy ki gën a am lu muy ñàkk bu ko waxee. Kon seen gis-gis yu gën a baax du yeggi ci yaw. Njiit bu di dox ci ragal dafay ñàkk dëgg-dëgg gis-gis bi ko war a musaloon, te dafa ko jëkk a ñàkk.

Li wóolu di def

Wóolu dafa mel ni mu yeex ndax mu yeex la. Amul tël-tëlu adrenalin, amul daw-daw. Waaye dafay soppi mbir yu ragal di soppi, ci beneen anam.

Bu nit ñi wóolu ki leen jiite, dañuy indi jafe-jafe yi ci njëkk du leen suul. Dañuy jël xeetu jéll yu ndaw yu xareñ yu di soppiku ay meññeef yu gën a baax. Dañuy sax. Saytu bu boroom xam-xamu jikkoy liggéey yi jokkoo na wóolu ci liggéey ak tiis bu néew, bànneexu liggéey bu gën a kawe, yëngu-yëngu bu gën a dëgër, ak wàll bi njiit yi gën a soxal, meññeef bu gën a bare ak liggéey bu gën a baax. Saytu boobu bu bokk dafay jokkoo wóolu ak ñaari jóg-jóg yu gën a xóot yu nit: yég ne am nga wax ci sa liggéey, ak yég ne baax nga ci. Joxal nit ñi yooyu, te yëngu-yëngu dafay ñëw ci seen biir, du benn mbir bu ngay wwar a teg ci biti ba fàww.

Loolu mooy wuute gu dëgg. Ragal benn doole la nga war a delloo ba fàww, ndax saa su mu jógee, jéll ji mu téyeoon dafay wàcc. Wóolu dafay yokku. Saa su nekk bu nga wone ne wóor nga ngir ñu wax la dëgg, nit ñi dañuy jéll lu ëpp, te ekib bi day gën a dëggu, te liggéey bi day gën a baax. Doo di forse. Dangay tabax benn mbir bu di dox ci boppam.

Naka ngay jiite nii ci bëgg-bëgg

Benn ci yii du woyofaay, suufeel dig bi, walla bañ a naqarlu mukk. Man ngaa téye benn dig bu kawe lool te di benn nit bu wóor ngir ñu ñàkk ci sa kanam. Fii lañuy dëppoo ci jëf.

• Teral yónnukat bi, saa su nekk. Yoon bu njëkk bu benn nit indi xebaar bu bon te ñu ko màtt, jàngal nga ekib bépp mu taxaw. Gërëmal nit ñi ci artu yu njëkk sax bu artu bi yàq sa ngoon. Rawati na booba.
• Ràññeel dig bi ak jéll ji. "Lii dafa war a mat sëkk, te dinaa la dimbali nga yegg fa" dafay yóbbu nit ñi ci kanam. "Lii dafa war a mat sëkk" dafay def leen ñu ragal te ndaw. Dig bu bokk, doole yu wuute lool.
• Nangul sa njuumte yi ci kaw. Benn njiit bu wax "ndogal boobu jubul woon" dafay jox ñépp digal a nekk nit tey mën a jubbanti. Nit ñi dañuy topp dëgg gi ñu gis ci kaw.
• Laajal ay laaj yu dëgg ba noppi déglu dëgg-dëgg. "Lu may ñàkk gis fii?" dafay jëf rekk bu ki ko tontu génn bég ne wax na. Topp bi gën a am solo ci laaj bi.
• Joxal nit ñi fu ñuy mome seen liggéey. Saytu bu wóolu dafay dellusi ci gore-bopp. Waxal nit ñi lu baax mel ak lu tax mu am solo, ba noppi bàyyi leen ñu wut seen yoon ngir yegg fa. Ñu wóolu la ci ndogal yu dëgg benn ci jiitekat yi gën a dëgër la, te dafa fiit.
• Saxal. Wóolu dañu koy tabax lu néew ci jéll yu mag, lu ëpp ci nekk benn nit bu bokk ci benn bés bu bon ni nga meloon ci bés bu baax. Xamu-xam mooy li di tax nit ñi bañ a tegu ba fàww.

Anam bi di sax ci lii

Xalaatal ci jiitekat yi nga di topp bu bees te bañu xelaat. Lu néew ci ñoom doon dox ci ragal. Ñoom ñooy ñi dëgër, ñi la wax dëgg te man a jël ko, ñi la wóolu ci benn mbir bu dëgg te bég dëgg-dëgg bu nga ko def bu baax. Danga leen liggéeyaloon bu metti, te du woon mel ni benn galag.

Ragal mën na la jàll benn semen. Du mën a jàll benn ekib ci ay at, ndax dafay jariñ li ay at yooyu ñu ci tabax. Wóolu mooy yoon bi gën a yeex, te mooy bi rekk di téye nit ñi ci dëggu, ci yeewu, te ñu taxaw ci sa wet bu jafe-jafe bi ci topp ñëw. Loolu dafa jar lu ëpp bépp daw bu nga leen mën a ragalal.

Cosaan

• Knowledge at Wharton, Does Fear Motivate Workers, or Does It Make Things Worse?
• Harvard Business Review, Creating Psychological Safety in the Workplace (waxtaan ak Amy Edmondson)
• Society for Industrial and Organizational Psychology, Organizational Trust Leads to Positive Employee and Organizational Outcomes