Am na benn lim ci sa telefon bu lay tax a bég ci sa xol ci kaw, te yaa yelloo loolu. Fanweeri fan ak ñett. Lim boobu, ay suba yu dëggu lañu ko defare, ak ay dogal yu wóor nga jël ci saa yu lu gën a yomb doon la woo. Firnde la ci yaw, du ay taalif rekk.
Ci guddi gii, lim bi mu ngi ci musiba. Te lii mooy li gën a jaaxal: lim boobu ci boppam moo léegi gën a mën a faagaagal aada bi. Du yoon wi nga bàyyi. Delloo ci tus, moom la.
Limukaayu bés yu topp, ci noonu lañu ko tabaxe: benn Talaata bu neex mën na far ñaari weer yu liggéey. Loolu dafay soppi Talaata bu nekk ci ab layoo ci ndax yaa ngi des di nit ki koy def, te loolu lu diis la lool ci benn ngoon rekk. Mën nga téye firnde bi te bàyyi lim bu toj ci benn guddi. Limal ayu-bés yi nga téye ci bérabu bés yu topp, te sa daataa dina tàmbali di jëfe ni daataa: dafay yéeg, dafay des ci kaw, te benn Talaata mënu ko laal.
Lan laa war a limal ci bérabu bés yu topp?
Limal ayu-bés yi nga téye. Ayu-bés dafa mat bu nga defee mbir mi ñetti yoon, te lim wi doŋŋ ngay yóbbaale mooy ayu-bés yi nga téye, wi mën a yéeg te mënul a wàcc mukk.
Loolu lépp la jumtukaay bi. Ñetti yoon ci biir juróom-ñaari fan, ñu mu mën a doon, ci nu mu mën a toppale. Altine, Àllarba ak Gaawu, ayu-bés bu ñu téye la. Talaata, Àjjuma ak Dibéer, ayu-bés bu ñu téye la. Ñaari yoon yu rafet ak benn bu gàtt, ayu-bés bu ñu téye la. Dangay màndargaal ayu-bés bi, yokk benn ci lim bi, te tàmbali bu ci topp ci Altine te dara du yóbbaaleeku.
Xoolal li lim wi di def bés bu bon. Bu sa doggu nekkee ñett ci juróom-ñaar, mën nga ñàkk ñeenti fan te téye ba tey ayu-bés bi. Ñeenti bunt yu wuute lañu ngir feebar, ngir yeex, ngir tukki, ngir liggéey bu la suul walla ngir sa xol xamul a bëgg, te kenn ci ñoom mënul faagaagal dara. Fi lim bu topp, tus nga am. Lii du doggu bu néew doole, doggu bu ñu mën a natt la ci arminaat bu dëggu, du bu ñu fexe ci xel.
Lu tax bu lim bu topp dammee, nit ñi di bàyyi lépp?
Lim bu topp dafay jafeel ñàkk gu njëkk gi bu baax, te bu ñaareel bi mu yombal ko. Bu limukaay bi waxee tus, guddi gii ak Alxames bu ñëw yem nañu tolluwaay, te ci wàll boobu bu yam la nit ñi di dem.
Xoolal ko ci biir. Bu nga toll ci fanweeri fan ak ñett, yoon wu nekk dafay aar ndàjjum yoon yu jàll yu bare, kon coow li dafay yokku ni lim bi di yokku. Gannaaw loolu lim bi dafa dem, coow li ànd ak moom. Amatul lu ñu war a aar, kon dogal bu ci topp amatul benn diis, te bu ci topp gëna néew. Li faagaagal aada bi du benn Talaata bu ñu bàyyi. Ñetti ayu-bés yi ko topp lañu ko def, ci saa yu lim bi jappatul dara ci li ngay def.
Lim bu ayu-bés yu ñu téye, moom dafay jëfe ci geneen anam. Ñàkk gu nekk day jar benn yoon ci ñeenti bunt yu yaatu yi ayu-bés bi am. Ayu-bés bu bon bu mat sëkk day jar benn ayu-bés ci lim bu des fa mu nekke. Dara ci li nga jot a am duñu ko jële ci sa loxo, kon amul mukk benn saa yu wéy ci liggéey bi amul njariñ.
Ndax ñàkk benn bés dina ma delloo gannaaw dëgg-dëgg?
Déedéet. Gëstu yi ñu dajale ci British Journal of General Practice ci mbirum aada gis nañu ne ñàkk yenn saa yi bunt bu ñuy defe jëf wi du gaañ tabaxug aada bi ci anam bu réy, te ne yokkute gi ci jëf gu bopp dafay dellusi gannaaw benn yoon wu ñu ñàkk.
Gëstu yooyu yépp gis nañu it ne jëf gu bopp gi dafay taxaw ci diggante 66 fan yu ñuy def mbir mi bés bu nekk, te loolu diir bu gudd la ci arminaat. Bu ñu bëggee jumtukaayu lim bu jub, war na mën a dund ay weer yu bare ci dund gu bés bu nekk, te dund gu bés bu nekk dafa ànd ak biir bu metti, ak awiyoŋ bu yeex, ak ayu-bés bu liggéey bi ñaawe. Sa sistemu siin xam na ba noppi nan lay nangoo loolu. Limukaay bi rekk moo mënul.
Gëstu bu gën a réy bu ñu mës a def ci mbir mii ci àll bi, ci yoon woowu la jëm it. Ci gëstu bu mag bi ñu génne ci Nature ci saal yu sport yi, lu ëpp juróom-benn fukki junniy way-bokk ñoo jàll ci juróom-fukki porogaraam ak ñeent yu wuute yu ñeenti ayu-bés nekk, te jumtukaay bi gën a jariñ mooy bi doon jox nit ñi lu neex bu ñu dellusee gannaaw ñàkk benn sport. Ci gëstu bu gën a réy bi ñu mës a def, li teral mooy yombal dellusi gi. Limukaayu bés yu topp, moom dafay jafeel dellusi gi.
Ñaata yoon ci ayu-bés bi mooy doy ngir mu mat?
Ñett, ci lu ëpp ci yëf yi ngay tabax. Ñett dafa bare ba aada bi mën a téye melokaanam gu bopp, te dafa yaatu ba benn bés bu bon ak benn mbir bu la jaaxal duñu mën a faagaagal ayu-bés bi ñoom ñaar.
Bu sa mbir doonee lu ñuy def bés bu nekk dëgg-dëgg, ni jàng làkk walla jëfandikoo jumtukaayu wóoy, dëkkal sa doggu ci ñeent te bàyyi tabax bi ni mu nekke. Bu doonee lu diis, ni daw yu gudd walla yéeg yu naqari, ñaar doggu bu jub la. Lim bi du am solo ni melokaan wi. Doggu bi suuf la ci ayu-bés bi, du fu ngay jéem a agsi, kon ayu-bés bu am juróomi yoon, benn ayu-bés bu ñu téye la ba tey, te ñaar yi ci des, yokkute rekk lañu. Wàllbéntu googu, ci coobare lañu ko def. Dafa tekki ne ayu-bés bu rafet mënuñu ko jëfandikoo ngir noppalu ñaari ayu-bés, te ayu-bés bu néew mënul far dara.
Bindal doggu bi laata ayu-bés bi di tàmbali, du ci biiram. Doggu bu nga taxawal ci guddig Alxames du doggu, waxtaan la.
Am na beneen lu doggu bi di def, te ci jamono ju diis lay gën a am solo. Ndax ñett suuf la, du ab tëralin, ayu-bés bu daanu bu baax mën na dellusi ci suba Gaawu te kenn du wax ne dellusi la. Def nga mbir mi ñetti yoon. Ayu-bés bi, téye nañu ko. Kenn soxlawul a xam ne ñaar ci ñett yi dañu am ci weekend bi, rawatina yaw, te lim bi nekk ci xët bi dafay teg ayu-bés boobu ci yoon wu benn ak bi ko jiitu bu rafet.
Lan laa def ci ayu-bés bi ma ñàkk ba noppi?
Dara. Màndargaalal ko ni ayu-bés bu ñu téyewul, bàyyi lim bi ni mu nekke, te tàmbali ayu-bés bu ci topp ak dooleem ju mat. Amul benn yoon wu ñuy fay, amul ayu-bés bu ñaar-ñaar te amul bor.
Dig bu ayu-bés bi day liggéeyal la lu am solo fii. Gëstukat yi doon gëstu li ñu tudde jeexitalu tàmbali bu bees gis nañu ne dem ci saal yu sport yi ak yeneen jëf yu njool dañuy yokku gannaaw ay tëriin ci jamono, te njëlbéenu ayu-bés bu bees benn la ci tëriin yi ñu natt. Cawarte gi dafay yokku dëgg-dëgg ci lim boobu, mu nekk nga fexe ko walla déet. Limal ci ayu-bés dafa tekki ne dangay am benn ci ñoom juróom-ñaari fan yu nekk, mu nekk ci biir, ci dara, te doo xaar Sanwiye.
Denc lim bi ci fu la nekkal. Ab xët ci kaye, ab kart ci frigo bi, benn kaso ci ab tablo. Fukki riiw ak ñaar yu am juróom-ñaari kaso ci kayit dinañu téye ñetti weer yu mat, te kayit am na benn njariñ bu benn aplikaasoŋ mënul am: mënu la jëlal dogal ne sa daataa tus la léegi.
Téye lim bi, yaw la ngir, du ngir aplikaasoŋ bi
Juróom-benni ayu-bés yu ñu téye ci juróom-ñett, tontu bu dëggu la ci laaj bi di ne ndax mbir mi mu ngi dox. Fanweeri fan ak ñett gannaaw loolu tus, du tontu, benn yëg-yëg la rekk.
Kon tànnal doggu bi, bindal ko, màndargaal ayu-bés bi ci Dibéer te yokk benn ci lim bu yéeg doŋŋ. Gannaaw loolu, tënk doggu bi bu nga bëggee lu ëpp. Yóbbu ko ci ñett ba ñeent bu ñeent nekkee lu am ci dëgg, def juróom ci benn weer bu jamono ji dalee, te bàyyi mu dellu ci ñett bu ñetti weer yi diisee. Lim bi dina dund ci loolu lépp, te loolu moo di li ñu bëgg. Daataa bu mën a nangu ayu-bés bu bon, moom rekk mooy bi war a doxe ba juróomi at, te juróomi at yu ayu-bés yu ñu téye dinañu raw bépp lim bu topp bu nga mës a wone.
Sources
- British Journal of General Practice, Making health habitual: the psychology of 'habit-formation' and general practice
- Nature, Megastudies improve the impact of applied behavioural science
- Management Science, The Fresh Start Effect: Temporal Landmarks Motivate Aspirational Behavior