Def nga ñaari at ngir mucc dëgg-dëgg ci benn jumtukaay. Xamoon nga wàll yi kenn du bind, yaa doon ki nit ñi di ñëw ci moom, ba noppi ci lu tollu ci juróom-ñetti weer, ñu wuutal jumtukaay bi te wàll bu réy ci li nga xamoon dem ak moom.
Loolu du sabab bu tax nga bàyyi wékk sa yaakaar ci xarañ. Sabab la bu tax nga moytu li nga wékkal sa yaakaar. Am na ay xarañ yu jege seen jumtukaay te ànd ak ñoom ci seen jeex. Yeneen ñi ngi nekk ci suufu jumtukaay yi te dañuy gën a am njariñ saa su kaw gi soppikoo, ndaxte ñi leen am mën nañu jël lu ñëw ci ñaari ayu-bés te doon lu am njariñ ci moom ci jeexu weer wi. Xët bii mooy ngir ràññale ñaari xeet yooyu laata nga sànk fukki at ci, ak lu ràññee googu lay laaj nga def ci suba altine.
Ban xarañ ñooy am solo ba fukki at?
Ñi seen ndënd dëkkul ci biir ab jumtukaay. Àtte bu wér ci lu jar a def, ràññee lu rafet, bind bu leer, jàng nit ñi, jàngale, waxtaan ngir mànkoo, ak liggéey bu jub ak say loxo, ñoom ñépp ay xarañ lañu yu ñi ci gënoon a mucc ci atum 1995 di ba tey ñi ci gën, waaye ak yeneen jumtukaay ci seen loxo.
Ekonomi bi dafay dëgëral ràññee googu ba raw li ñi ëpp di foog. David Deming ak Kadeem Noray, ci seen gëstu ci liggéey yi ci Etaasini, gis nañu ne njariñ lu réy li diplom yu teknik yi di jur ci njëlbéen, dafay wàcc lu ëpp genn-wàll ci fukki at yu njëkk yu dundu liggéey bi, ndaxte teknik bi nekk ci liggéey yooyu dafay soppiku ci suufu ñi ko jànga. Diplom bi bonul. Xam-xam bu wóor bi moo màggat.
Waaye xarañ yi nekk ci suuf, yoon wu safaan lañu jëm. Ci beneen gëstu ci marseg liggéey bi ci Etaasini, Deming gis na ne liggéey yi laaj jokkalanteg nit lu réy, dañoo yokku lu jege fukk ak ñaari poñ ci wàll wi ñu jël ci liggéeykat yi diggante 1980 ak 2012, te yokkuteg liggéey ak peyoor moo gënoon a dëgër ci liggéey yi laaj xarañu waññ ak xarañu jokkalante ñoom ñaar. Jàng ab néeg du benn dolli bu néew solo. Ci lim yi, benn la ci alal ji gën a sax ju nga mën a am.
Naka laay ràññee jumtukaay ak xarañ?
Laajal benn laaj: ndax lii dina am solo su logisiyel yu tey daanoo ëllëg? Su tontu bu wér bi doonee déedéet, jumtukaay nga yor. Su doonee waaw, te li nga soxla mooy beneen yoon rekk ngir ko wone, xarañ nga yor.
Jëfandikool ko ci sa ayu-bés te dina leer ba metti. Xam ban palanteer la ab tegtal dëkke, jumtukaay la. Xam lu tax tegtal boobu jaaduwul ci liggéey bii, xarañ la. Xam ni ñuy tegtale baat yi, jumtukaay la; xam nan ñuy dagg problem bu réy ba mu doon ay dog yu nga mën a seetlu, xarañ la. Gaaw ci benn porogaraamu montaas, jumtukaay la; xam fu ab léeb di ñàkke ki koy xool, xarañ la.
Kaʻohele Carlos, ki sos KEEP CALM, def na ay at yu bare ci defar melokaan ci ab kompaañ bu mag bu teknoloji, wàll wu jumtukaay yi mu tàmbalee wuutu ñu leen lu ëpp benn yoon, waaye àtte bu wér bi mu tabax, kenn wuutuwu ko. Loolu mooy natt bi ci ab dundu liggéey bu dëggu, du ci teori, te mooy li tax xët bii teg dooleem fu mu ko teg.
Ndax war naa bàyyi jàng jumtukaay yu bees, kon?
Déedéet. Jàngal leen ci gaawaay, te bul leen jàpp bu dëgër. Jumtukaay yi mooy yoon wi xarañ di laale àddina, kon nit ku am àtte bu rafet te amul jumtukaay bu tey, du am njariñ lu bare ci ñetti weer yii.
Coppite gi mu ngi ci ni ngay jànge leen ak lu nga ci wékk ci sa bopp. Jox ab jumtukaay bu bees benn ayu-bés bu nga koy jëfandikoo ak sa xel mépp, ba mu la yàqal tuuti, ngir def benn liggéey bu dëggu, du ñetti weer ci tutoriyel ngir xam ko lépp. Jàngal ñaar-fukki poñ ci téeméer bi ngay jëfandikoo bés bu nekk, xam fu tëraliin yi nekk, te taxaw.
Ba noppi, bañal mu doon sa maandu. Saa su ab jumtukaay doonee ki nga nekk, du li nga yor ci saa si, bu ñu ko bàyyee, jafe-jafe la ci yaw, te dinga la gis di ko aar ba weesu fu aar gi jaadoo. Jumtukaay yi jar nañu ñu jàng leen ci gaawaay te jar nañu ñu bañ leen a jàpp bu dëgër. Ñi jaar ci coppite bi ci yombaay, du ñi wékkoon seen yaakaar ci jumtukaay bi war a raw. Ñooy ñi mësul a jàppe jumtukaay bi ni liggéey bi.
Xarañ bu fukki at, naka la mel ci ab altine?
Dafa mel ni sa liggéey bu bés bu nekk, ak benn coppite: yaa ngi jàngal sa bopp lu nekk ci suuf ci sa bëgg-bëgg bu ngay def liggéey bi ci kaw. Xarañ bi du benn wàll wu tënk wu nga war a jàng ci ngoon, ab natt la nga jëfandikoo ci liggéey yi nekk ci sa kanam ba pare.
Ay misaal yu la du dolli benn njëg. Su xarañ bi doonee bind bu leer, jëlal benn tëraliin ci ayu-bés bu nekk bi nga naroon a yónnee, te wàññi ko ci ñetteel laata nga koy yónnee. Su doonee àtte bu wér, bindal sa xalaat laata ñu xam njeexital li, te jàngaat ko ab weer ci gannaaw, ndaxte loolu rekk mooy yoon wi àtte di ame ab natt. Su doonee jàng nit ñi, defal benn ndaje ci ayu-bés bu nekk bu nga waxul lu bare te di topp ku dogal lan dëgg-dëgg. Su doonee jàngale, jàngalal benn nit benn lëf bu baax ci weer wii, du yónnee ko ab lien.
Ku ci nekk ab waxtu la walla lu ko yées, ci biir liggéey bi nga doon def moom ci boppam. Fukki at ci loolu, jàngu bu réy la, te kenn ci moom laajul ab suba bu neex bu nit ku liggéey amul.
Ndax jox fukki at ci benn lëf, musiba la?
Musiba bu gën a néew la ci li ci des, su fekkee li nga jox sa bopp mooy xarañ bi, du jumtukaay bi. Fukki at ci àtte bu wér, ci ràññee lu rafet ak ci leeral bu jàppandi, du jeex bu benn liir jeexee. Fukki at ci biir meni yu benn liir, wékk sa yaakaar ci yoonu benn kompaañ la.
Am na it lu leer ci ñan ñooy jeexal lëf yu gudd. Angela Duckworth ak ay àndandoom, ci seen gëstu ci lu tax nit ñi di jeexal porogaraam yu metti dëgg, gis nañu ne li ko yóbbu mooy muñ ak takku, li ñu tudde grit, maanaam sax ci pexe yu gudd ak jëmm ci ay at yu bare, du doole ci benn ayu-bés. Musiba mi ci wékkug fukki at, du faral a nekk ne wàll wi soppiku na. Li gën a faral a am mooy ne tàmbalewaat nga ñeenti yoon te weesuwoo mukk ñaareelu at ci dara.
Kon, téyeel sa gis-gis bu sori te bàyyi koy dogalaat ayu-bés bu nekk. Natt bi at mu nekk la, du bés bu nekk. Benn yoon ci at mi, laajal ndax ndëndu lëf bi am na ba tey solo, ak ndax dinga ko tànnaat, te su tontu bi doonee waaw, sëggal te liggéey beneen at, te bàyyi jumtukaay yi ñu def li ñuy def.
Wékk gu gudd gi mooy gi gën a am yéene
Wékk sa yaakaar ci xarañ bu fukki at, du tànneef bu ragal, te waruñu koo bind noonu. Tànneef bu gën a jafe la, bu gën a bëgg lu réy, ndaxte dafay bàyyi ndam lu gaaw lu ñu gis, maanaam nekk ku jiitu ci lu bees li, ngir doon ci juróom-ñetteelu at mi ki ñépp soxla, bu lu bees li màggatee te àtte bu wér ci li ñu koy defe néewee.
Jàppal jumtukaay yi ci solo te jël leen ci gaawaay. Ba noppi jëfandikool waxtu yu dëggu yi ci seen suuf, ci wàll wi kenn mënul a bàyyi: ràññee lu jar a tabax, kàddu gi di taxawal xalaat bu jafe, jàng ab néeg, loxo bu xam lu bagaas bi war a def ci topp.
Jumtukaay yi dañuy soppiku ay at yu néew yu nekk. Li ngay tabax dëgg-dëgg, fukki at lay jël, te ci muj gi, sa moom la ba tey.
Sources
- National Bureau of Economic Research, STEM Careers and the Changing Skill Requirements of Work
- National Bureau of Economic Research, The Growing Importance of Social Skills in the Labor Market
- Journal of Personality and Social Psychology, Grit: perseverance and passion for long-term goals