Jeexal nga téere bi. Jàng nga ko ci saxaar yi, ci waxtu añ, ak ñaar-fukki simili laata nga tëdd. Werante nga ak yenn wàll yi. Ñaari xaaj it soppi nañu bu wér ni nga xalaate sa liggéey. Juróom-benni weer ci ginnaaw, nit ku lay laaj lu téere bi doon wax, te yaa ngi dégg sa bopp di tontu ne dafa doon lu neex.
Wàllbéntu googu du ñàkkug fàttaliku, te du firnde ne dañ nga ko jànge ci anam bu baaxul. Jafe-jafeb tëral la. Jàng luy dugg la, te li dugg du sax bu amul lu koy suulal. Saafara bi tuuti la, dafa dugg ci waxtu yi nga jariñoo ba noppi, te dafay soppi li jàng di dëgg-dëgg: du lu ngay lekk, lu ngay jàngale sa bopp la. Bu ñu ko defee ni ko bataaxal bii wax, waxtu wu nga def ak téere dafay tolloo ak waxtu wu nga def ak jumtukaayu musik, te lu tar la ni moom.
Lu tax may fàtte li ëpp ci téere ay weer ginnaaw bi ma ko jànge?
Ndaxte jàng dafay yég ni jàngu bu muy am, waaye yég gi du jàng gi. Yombal gi mooy fiir bi: ñaareelu yoon bi nga jàng xët wi dafa gën a yomb yoon wu njëkk wi, sa xel dafay jàppe yombal googu ni xam, te nga tëj téere bi te wóor la ci yëf yu nga mën a xàmmee waaye mënuloo génne ci sa bopp.
Gëstu bu John Dunlosky ak i moroomam defoon ci Psychological Science in the Public Interest seetlu na fukki jumtukaayi jàngu yu siiw, natt leen ci firnde yi. Jàngaat ak melloo mbind mi, ñaari yëf yi lu ëpp ci mag ñi di def ak téere, ñoo teg ci mbooloo mi am njariñ lu néew. Natt sa bopp ak jàngu bu séddaliku ci waxtu yi ñoo teg ci kaw. Loolu du àtte sa sago. Dafay wone rekk ban jëfin moo bàyyi royuwaay ci xel mi.
Kon natt bi ci téere du ñaata nga ko neexe, te du ndax nga àgg ci xët wu mujj wi. Natt bi mooy ndax mën nga génne xalaat bi te téere bi tëj. Lépp lu ci suuf dees na ko tëral ngir natt loolu bu téere bi nekkee ba tey ci sa loxo te tontu bi nekk fukki xët ak ñaar rekk ci ginnaaw.
Lan laa war a def ci jeexitalu bépp xaaj?
Tëjal téere bi te bind ñetti kàddu jóge ci sa xel: lu xaaj bi doon wax, lu la gëmloo, ak fu nga koy weddi. Bul xool, juróomi simili rekk ci li gën a bare, te bindal leen ci anam bu rafetul.
Lii mooy jëfu génne ci xel, te benn la ci ñaari jumtukaay yu Dunlosky ak i moroomam natt ne am nañu njariñ lu réy, ànd ak séddale sa waxtu yi ci diggante yu yaatu.
Jeffrey Karpicke ak Janell Blunt, ci Science, mengale nañu ay ndongo yu jàngoon mbind ci jumtukaay bu yaatu, kartu xalaat, ak ay ndongo yu ko jàng ba noppi di ko génne ci seen xel. Mbooloo mi doon génne ci xel moo gën a def bu baax ci natt bi ci ginnaaw ayubés, te njariñ li feeñ na ci laaj yu gën a jafe yu doon laaj xalaat bu xóot, du ci laaj yi doon laaj dëgg bu ne fàtt rekk. Henry Roediger ak Karpicke jotoon nañu a wone melokaan wi: jàngaat dafay am ndam ci juróomi simili yu njëkk yi, waaye génne ci xel dafay am ndam ci ñaari fan ak ci ayubés, te moom la lay soxal dëgg-dëgg.
Njariñ li mu ngi ci génne gi, du ci rafetaayu mbind mi, kon bul defar sa kàddu yi. Kàddu gi nga mënul jeexal mooy wàll wi nga xamul, te gis ko ci jeexitalu xaaj bi, du ci ginnaaw at, moo di lépp. Ci jéem gu njëkk gi, lu ëpp ci yaw doo génne dara ci xaaj bu la neexoon fukki saa ci ginnaaw. Loolu mooy nattukaay bu dëggu bi. Dafay gaaw a soppiku, te dafay soppiku ndaxte yaa ngi def léegi wàll wu tar wi ci jàng, du wàll wu neex wi doŋŋ.
Naka laa war a xam lu am solo ngir denc ci téere?
Tànnal juróomi xët yi nga mën a aar rekk. Du wàll yi nga gëmoon, waaye juróomi xët yi nga doon werantee ci kàddu su nit ku nga teral waxee ne téere bi amul lu xóot.
Melloo mbind mi dafay ñàkk njariñ ndaxte amul njëg. Bopp bu melloo ñeent-fukki wàll dafa def ñeent-fukki yëf yu yem ci solo, te loolu mengoo na ak ñàkk solo ci ñoom ñépp. At bi mu weesu, melloo yi dunuñu la wax dara lu dul ne yaa ngi doon xool. Digu juróom bu dëgër dafay tax nga àtte, te àtte googu moo di jàng gi. Bu nga àggee ci xët 200 te bëgg juróom-benneel, war nga dellu ginnaaw dindi benn, te mengale googu moo lay jàngal lu ëpp li ñaari xët yi mën a jàngal seen bopp.
Juróomi xët yi nga mën a aar, ñooy téere bi. Li ci des mooy yoon wi la yóbbu ba ci ñoom.
Bu jeexee, bindaat juróom yooyu ci benn bérab, ci sa kàddu yaw, ak limu xët yi ci seen wet. Xët woowu mooy li ngay denc. At ci kanam, doo ubbiwaat ñetti téeméeri xët, waaye dinga ubbiwaat benn, te xët wu nga bind sa bopp dafa yomb a wut ci anam bu tabalu keneen mënul a am mukk.
Naka laa war a def benn xalaat bu jóge ci téere bi sax ci biir ayubés?
Jëfandikoo ko ci kàddu, ci biir juróom-ñaari fan, ak nit ku lay weddi. Du am tënk walla am digle: jëlal benn xalaat, def ko ci jafe-jafe bu ngay dund léegi ci kanamu nit ku xam wàll woowu, te bàyyi ko mu werante ak yaw.
Lii mooy nattukaay bi gën a gaaw ngir xam lu nga jële dëgg-dëgg ci jàng bi. Xalaat yi nga jàpp ci genn-wàll dañuy mucc ci jàng bu noppi waaye duñu mucc ci benn laaj. Lu ëpp ci saa yi dinga gis fu mu dogu ci ñaari simili, ci saa su nit ki laajee lu xew ci mbir mi bindkat bi wonewul, te fu nga taxaw mooy pàcc bu neen bi. Dellul ci téere bi ngir wàll woowu rekk, loolu dafay jël lu tollook fukki simili te moo gën a am njariñ jàngaat lépp.
Am na ñaareelu njariñ lu war a xam, ndaxte dafay tax nga jot wàll ci njariñ li laata waxtaan wi di am. John Nestojko ak i moroomam jox nañu ay nit mbind ngir ñu jàng ko, ñenn ñi xam ne dañu leen di natt ci, ñeneen ñi xam ne dañu koy jàngal beneen ndongo. Mbooloo mi doon xaar jàngale moo génne fàttaliku bu gën a mat te gën a tekkiku, doonte sax jàngale gi amul mukk. Jàngal xaaj bi ni bu doon ne dinga ko wone ab nawle alxamsi, te sa xel dafay soppi melokaan bu nga di jàng ba tey.
Ñaata téere laay war a jàng ngir mën ci lu wér?
Lu gën a néew li nga foog, waaye liggéey bu gën a tar. Lu ko dogal du ñaata nga jeexal, waaye ñaata nga werante ak ñoom te jëfandikoo leen ci liggéey bu wóor. Kon téere yu néew yu ñu doxal ci anam bii dañu lay yóbbu bu gën a sori téere yu bare yu ñu jàng ci gaaw.
Lim bi mooy li gën a yomb a natt ci jàng te moo gën a sori mën-mën, looloo tax téere yu at mu nekk doon nattukaay bu ñépp gis. Kenn mënul gis ndax mën nga jëfandikoo benn ci ñoom. Boo bëgg lim ngir topp, toppal waxtu yi nga jàngale sa bopp. Waxtu wu nga werante ak benn xaaj te jëfandikoo ko altine moo gën ñeenti waxtu yu xët yu bees, te moom mooy anam bi di feeñ ci sa liggéey fu ñeneen ñi mën koo gis.
Am na benn xàjjale bu am njariñ. Jàngal bu yaatu ci njëlbéenu wàll, te bu xat ci ginnaaw. Ci njëlbéen yaa ngi defar ab karce, yaatuwaay amul njëg, te téere bu bon sax dafa lay wone fu digi wàll wi tollu. Bu nga tànnee lu nga bëgg a mën dëgg-dëgg, soppil: ñett walla ñeenti téere yu am solo yu nga di delluwaat ci ñoom ci diggante yu wóor dañuy gën téere yu bees yuy dikk ba fàww. Ndaxte ci ñaareelu yoon bi dinga jàpp wàll yi nga waroon a jàppul ci yoon wu njëkk wi, te dinga yég bu wér ñaata nga dox.
Jàng ci yoon wu tar wi mooy yoon wi gën a gaaw
Loolu lépp du tax jàng gën a woyof. Ñetti kàddu yu jóge ci xel ci bépp jeexitalu xaaj dafa gën a tar jàng. Aar juróomi xët dafa gën a tar melloo ñeent-fukk. Yóbbu benn xalaat ci nit ku la ëpp xam-xam te bàyyi ko mu gis pàcc bi ci biir, loolu moo gën a tar ñoom ñaar, te mooy taxawaay bi di xàjjale ñi jàng lu bare ak ñi mën lu wér.
Te it mooy anam bi laajul waxtu wu yokku. Yaa ngi jariñoo waxtu yi ba noppi. Lii dafay teg natt ci ñoom, te natt mooy lu di soppi waxtu wu ñu jariñoo ci mën-mën gu ñu am.
Kon dencal sa yéene te dencal sa téere yi. Jàngal téere bu tar bi, jàngal bi tuuti ci kaw sa tolluwaay, jàngal lu ëpp li ñu foog ne war na. Tëjal rekk téere bi ci jeexitalu xaaj bi, bind ñetti kàddu yi ci anam bu rafetul, aar juróomi xët, te wax benn lëf ci kàddu ci ayubés bii ak nit ku la doo maandu. At ci kanam, bu la nit laajee lu téere bi doon wax, doo tontu ak tabalu téere bi.
Sources
- Science, Retrieval Practice Produces More Learning than Elaborative Studying with Concept Mapping
- Psychological Science, Test-enhanced learning: taking memory tests improves long-term retention
- Psychological Science in the Public Interest, Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques
- Memory & Cognition, Expecting to teach enhances learning and organization of knowledge in free recall of text passages