Naka Nga Man a Xarañ Bu Dëgg-Dëgg ci Benn Lu, Yaa Ngiy Liggéey Bu Fees

Yaa ngi tann lu la neex. Mbaa gitaar la, mbaa bindin, mbaa xaymu sa liggéey bi nga bëgg ñu xam la ci. Du liggéey bu sa xol bëgg rekk nga di wut, te du ndigal nga di wut. Danga bëgg a xarañ bu dëgg-dëgg, xarañ ba kenn ku liggéeyal loolu ci giir gi seet sa liggéey te yékkati boppam. Te danga waajtu boole ay at ci lëf ngir yeggewoon fa.

Noonu nga wut yoon, waaye yoon wu nekk dañu ko bind ngir kenn ku am ñeenti waxtu bu mucc bés bu nekk. Fukki junni waxtu. Ngoon gu tàmbali ci juróom benn. Kalandriye kenn du wut dara ci yow ba bés bu jeex.

Yaw dangaa am li tollu ci juróom waxtu ci ayubés. Loolu du ndogal lu tuuti ci lu dëgg-dëgg li, mooy li ëpp ci nit ñi am, te dafa doy. Yoon wi ëmb na benn ndogal: waññi xam-xam wa ba mu mën a duggu ci waxtu yi nga am dëgg-dëgg, ba noppi nga jël leen ñépp ci benn barab bu tuuti.

Ban solo laa mëna am ci juróom-ñaari waxtu walla juróom waxtu ci ayubés?

Man ngaa am xarañte ci benn lu wàcc, su nga jëlee waxtu yépp ci benn barab bu tuuti. Li juróom waxtu ci ayubés mënul a jëndal mooy xam-xam wépp ci benn yoon, moo tax ñi yegg fenn ci diir bu gàtt jëfandikoo woon benn ndoye rekk, du xam-xam wépp.

Xayma bu benn yoon, ndax dana soppi ni ñaari at yi ci topp di leen mëna dund. Juróom waxtu ci ayubés mooy 260 waxtu ci at, te dana ëpp 500 tuuti ci ñaari at. 500 waxtu solo lu réy la ci liggéey, waaye fu mu di jëm bépp bépp mooy laaj bu jëm ci fan nga ko jubluwoon. Su fekkee dañu ko jublu ci benn barab bu tuuti, ñépp dañuy dajaloo ci benn barab. Su fekkee dañu ko tasaare ci xam-xam wépp, danga jël japp lépp waaye amaa dara. Waxtu yi bokk, njariñ wa wuute, te lu la soppi rekk mooy réy gi barab bi nga jublu.

Firnde ci jàng-jàng bi dëggal na ci lii. Benn wàll-wàll bu réy (meta-analysis) bu seet ci bépp barab bu mag foo xam-xam a jàngoon jàng-jàng bu bàyyikoo ci xol, gis na mu tudd 26 ci téeméer ci wuute gi ci liggéey ci tur yi, 21 ci téeméer ci woy, 18 ci téeméer ci feem yu jëm ci yaram, 4 ci téeméer ci njàngale te wàññi 1 ci téeméer ci liggéey yu xarañ. Bind-bindkat yi mu ne jàng-jàng am na solo, waaye du ni ñu ko waxoon. Jàppale ko ni lu am njariñ, du lu neen xol: waxtu yi am nañu solo, te ni nga leen di jubluwoo it am na solo bu mel noonu, te loolu mooy jumtukaay bu dëgg ki am liggéey yor ci loxom.

Loolu xam-xam bu ndaw mooy lan, te naka laa ko mëna tann?

Xam-xam bu ndaw mooy palàt bu xam-xam wépp bu tuuti ba nga ko man a jàng ci benn Talaata bu mag, te bu leer ba nga xam su soppikoo walla déet. Du gitaar bépp, waaye barre chords yu set ci gaawaay bu 90 ci simili. Du bindin bépp, waaye njëkkte yi di dëgërale nit mu jàng ñaareelu paragraf bi.

Nattu lenn lu nga bëgg ci ñetti laaj. Man ngaa ko jàng ci benn waxtu, te waajaloowul dara? Man ngaa gis wuute gi diggante wéer bu njëkk ak wéer bu ñetteel te laajoowul kenn? Te su nga xarañoo ci mu na woyofal wàll yi ko wër ci xam-xam wépp, du ne mu ne rekk ci njëlbéen wu bépp?

Ñetteelu laaj mooy bi ñu gën a bàyyi, te mooy bi gën a jariñ. Barre chords ubbi na yàquur bu réy ci gitaar. Jàngu nota yu bett-bett ubbi na yàquur bu réy ci piano. Njëkkte bu set dana yokk sölal bépp arday nga jëfandikoo ci liggéey, loolu di firnde ne xam-xam bi tàmbali na yëg ci sa liggéey ci saa si. Tann xam-xam bu ndaw bi yeneen yëf ëmb, te tann bu tuuti bi du am neen ni lenn lu la wàññi.

Su fekkee gisuloo xam-xam bu ndaw bi, jël benn ci keneen. Wut ku la jiitu ñaar walla ñetti at, xool lu mu mën a def ke yow mënuloo, bind palàt bu tuuti ba mën a def bu bari yoon. Ba noppi jël ko ci ñetti laaj yi ci kanam. Bari na ñi xam sax tontu wi, waaye dañoo ko moytu, ndax xam-xam bu ndaw bi gën a yombal seen yoon bu bari mooy bi gën a soxla a jàng te gën a néew a gis ci ki ko xool.

Naka laay man a xayma waxtu yi ma am dëgg-dëgg?

Bind waxtu yi nga am dëgg-dëgg lu jiitu bind yoon wi, te waññ way-wéy yi mën a mucc bés bu bon, du yi mucc ci bés bu baax rekk. Bari na ki xay yoon bu jëm ci sa bés bu gën a rafet, du am tegtal ñetti bés yu njëkk yu wàcc, ba noppi jàpp ne amuñu doole.

Def ko ci kayit ci fukki simili. Wër ayubés bu bees ci waxtu, te bind waxtu yi la moom rekk: kenn amul kilifteef ci yi, danga xay, te dangaa amul coono ba waxtu wi di réer kenn. Boole leen. Lu jëm ci lim wi, mooy sa xaalis bu dëgg, te yoon wi ñu tabax ci mu di dox ba ci weeru Mars.

Ba noppi wàññi ko. Def yoon ci lu tollu ci 70 ci téeméer bu lim wi nga xayma. Ndax yoon bu liggéeyul lu dul su fekkee dooley bépp am, dana damm bu njëkk ku fekk ku wopp. Su fekkee lim wu dëgg mooy juróom waxtu, tabax ayubés bu ñeent waxtu. Yaqu sa yoon te du ko jàppale mooy ëpp aw jëf bu baax, te dooley yaram bi nga am mooy dëgg-dëgg gën a wóor lu waxtu, moo di li Tony Schwartz ak Catherine McCarthy waxoon ay at ci ginnaaw, waaye bari na ñu di tabax ci lu ko contre.

Naka laa man a xam ne dafa doon liggéey su xam-xam wépp di fi sori?

Nattu xam-xam bu ndaw bi, du xam-xam wépp. Xam-xam wépp dana dox ndànk lool ngir jox la firnde ci weer wi weer, te su nattoo boppam ak moom mooy fan ñi am xol di tas seen bopp ci proyet bu dox bu baax.

Tann benn nattukaay bu nga man a jël ci juróom simili, jël ko bés yu néew. Gaawaay bu nga man a jàng saal si ci set. Ñaata jamono ñu soxla ngir gën ci payoo. Ñaata jamono la soxla ngir bind benn xët. Bind ko fu nga koy denc, ndax sa xel bi ci ni nga daan bon ci wéer bu njëkk du wóor ci benn yoon bu leer: dafay rafetal démb te di suufal tey.

Jël benn fiddéwut ci sax kart wu nekk it. Fiddéwut bu ñetti simili bu leer sa liggéey, denc te bind bés bi, mooy njógeem bu dëgg rekk nga am, te teg Mars ca wetu Desembar dana gën a dëgëral xol la bu bépp lim bu topante. Dana am itam lenn lu néewul lu neex waaye lu jariñ lool: dana leer la njumte wu nekk fi lu jiitu, moom mooy li nga war a jubluwoo waxtu yi ci topp.

Bàyyi njublu bi fu mu nekk. Waññi xam-xam mooy njariñ ngir yegg fenn, du ndimbal ndax dangaa am liggéey. Danguloo wàññi digal bi ci xarañ bu dëgg-dëgg ba ci doy waar. Danga jël benn bëgg-bëgg bi la ko jublu ci lenn lu tuuti ba nga ko man a duggu dëgg-dëgg, moom mooy li dana dëgëral ne dana am doole a duggu.

Xarañ bu dëgg-dëgg moo di ndigal bi

Bañ-bañ bu nekk ci suuf lii lépp du dellusi ci yoon wi bu bari. Mooy ndaje bu neen bu leer ne ñi xarañ dañoo am waxtu bu ëpp sa bu yow.

Sos-kat bu KEEP CALM, Kaʻohele Carlos, sos na liggéey bu design ci benn sosite bu réy bu teknolosi, te xarañ na ci yeneen yëf ci diir bu bokk, amul benn saa ba kalandriye woyof. Liggéey na bu metti bépp jamono, gis na fi mën a nekk teey ci digg, te ñaari wàll yu wax jaan yi ëmb solo. Teey wi doonul kompaas bu mujj. Moo doon li dëgëral waxtu yi ba mu topp fukk ak ñaar at.

Kon jox turu xam-xam bu ndaw bi ayubés bii. Bind waxtu yi nga am dëgg-dëgg, wàññi leen ci ñetteel bi wenn, ba noppi jubluwoo leen ñépp ci lenn lu tuuti ci fukk ak juróom-ñeenti fan yi di ñëw, ci benn waxtu bu bokk bépp yoon, ndax delloo ci benn tegtal bu bokk mooy li dana soppi yoon wi ba mu doon dara bu automatik. Fukk ak juróom-ñeenti fan yu mel noonu du ndamu, te ñaari at yi ëmb ko itam du ndamu. Xarañ bu dëgg-dëgg dana des njublu bi ci yoon wi bépp, ci ayubés bu liggéey bu fees, te loolu mooy taxawaay bi ku bari gëmul ne am na.

Njóge yi

• PubMed, Jàng-jàng bu bàyyikoo ci xol ak liggéey ci woy, tur yi, feem yu jëm ci yaram, njàngale, ak liggéey yu xarañ: benn wàll-wàll bu réy
• Harvard Business Review, Toppatoo Sa Dooley Yaram, Du Sa Waxtu
• National Institutes of Health, PubMed Central, Def wér-gi-yaram mu doon aada: xam-xam ci xel ci 'sos-aada' ak liggéey bu mat