Def nga liggéey bi. Xam nga lu tollook li liggéey bi di fey, xam nga li nga génne ci at mii, te am nga lim ci sa xel bu tuuti ci kaw bi nga doon nangu ci noppi. Loolu mooy li ëpp ci liggéey bi, te mooy wàll wi lu ëpp ci nit ñi mësuta àgg. Li ci des dafay jël lu tollook ñeenti saa. Nit ki laaj la lu ngay wut, nga wax ab lim, ba noppi am fu neen ci waxtaan wi. Wàll bu jaaxal ci njeexital li mu ngi dëkk ci fu neen boobu.
Lii mën-mën la, du melokaanu nit, te xibaar bu baax la. Ndaxte mën-mën dees na ko jàngale, waaye melokaanu nit dees ko mënul lu ëpp. Nit ñu noppi ñi dañuy gën ci lu bare. Dañu jàngale wax benn kàddu gu set ba noppi bàyyi bi ci topp.
Lan laay wax dëgg-dëgg bu ñu ma laajee lu may wut?
Waxal benn kàddu gu mat ak lim bi ci biir, ba noppi taxaw. «Téeméer ak fukki junni laay wut» mooy kàddu gi mat, te lu ëpp ci li nit ñi di ci yokk dafa leen di jël xaalis.
Ñetti tàmbalin ñoo bàyyi njariñ mu tuxu ci kàddu googu, te ñett yépp dees na leen mën a defar ayubés bii. Bu njëkk bi mooy diggante bi. Boo waxee juróom-ñeent-fukk ak juróom ba téeméer ak juróom, jox nga téeméer ak juróom te ñoom juróom-ñeent-fukk ak juróom lañu dégg. Kon diggante mooy lim bu suufe bu sol ay yére. Bu ñaareel bi mooy li ngay jiitu wax: «Xam naa ne alal ji dafa xat, te wóor na ne mën naa yeexal, waaye dama doon yaakaar tuuti...» Bu lim bi àggee, wàcce nañu ko ñetti yoon, te ki ko bëggoon a wàcce moo ko def. Bu ñetteel bi mooy «waaye» bi ciy topp. Lu topp «waaye» mooy may bu kenn laajul.
Kon jëfandikool baat yu jub yiy wone dëgg. Du ñaan, du yaakaar, lim la. Gëstu yi ci ki jëkk a jox lim dañuy wax benn lëf: ci nattukaay yépp, wet wi jëkk a teg lim ci taabal ji mooy gën a mujjee bu baax, te lim bu njëkk boobu moo doon wone fu waxtaan wi di mujje.
Ñaata la war a noppi ginnaaw bi ma waxee sama lim?
Ñeenti saa mooy dig bu néew bu baax, te su ki la ëpp mel ni mu ngi xalaat, wéyal di xaar. Noppi gi du ban, te du xare. Noppi gi du pexeem doole, natt lay am.
Lu ëpp ci ñun mënunu yég diggante ñaari saa ak juróom-ñett, looloo tax lim di ñu dimbali. Limal ñeenti tëkk yu ndànk. Su dara amul, limal ñeneen ñeent. Li ngay moytu mooy jëf bu ñu defe ci sant ngir musal saa si. Ndaxte ki fees noppi gi, lu ëpp ci saa yi ak am may lay ko fees, te lu ëpp ci saa yi kooku mooy ki mujj a wax.
Gëstukat yu MIT Sloan seetlu nañu ay diisoo yu ñu enregistre te gis ne noppi yu tollu ci ñetti saa walla lu ko ëpp dañuy ñëw ci saa si laata mbir mi di ubbiku, te li ci gën a am njariñ, noppi gi dafay indi njariñ ci ñaari wet yi, du raglu benn ci ñoom rekk. Noppi dafay dog xalaat bi naan njariñu kenn war na doon ñàkkug keneen. Loolu mooy sabab bu dëggu bi ngir noppi gi, te moo gën a dëgër pexe mu ñuy fexee, ndaxte mën nga ko jëfandikoo ci nit ku ngay wéy di liggéeyal altine.
Lu xew su ñu ma weddee laata may noppi?
Bàyyil ñu jeexal seen kàddu, ba noppi waxaat sa lim ñaareelu yoon ci baat bi nga jëfandikoo yoon wu njëkk wi. Doole bu yem, gaawaay bu yem, amul kàddu yu bees.
Waxaat dafay def lu werante bu bees mënul. Lim bu ñu wax benn yoon dees na ko mën a nattu. Lim bu ñu wax ñaari yoon, ci dal, te mer amul te ñu takkalul ko lay bu bees, dafay mel ni lu ñu dogal, te nit ñi dañuy bàyyi weddi mbir yu ñu dogal. Soppil sa baat, wax nga leen ne lim bi dox na, doonte sax siifar yi doxuñu.
Su ñu la laajee lu tax, joxal benn lay bu sukkandiku ci liggéey bi, ba noppi noppiwaat. «Fooful la marse bi tollu ci liggéey bu ni tollu» doy na. Bul teg ñetti lay ci kaw seen bopp. Lay yu bare mel na ni nit kuy gëmloo boppam, te lay bi gën a néew doole ci mbooloo mi mooy bi ñu lay werantee.
Naka laay tere sama bopp wàcce sama lim?
Bindal kàddu gi laata ngay dugg, te teg ko fu nga koy gis. Jàng kàddu gu nga dogal ba noppi dafa gën a yomb bind gu bees bu sa xol di daw.
Ba noppi joxal sa loxo yi ak sa gémmiñ liggéey. Ubbil ab kaye te bind ci saa si nga noppee wax, ndaxte bind sabab bu jub la ngir noppi te dafay wone mën-mën, du xareb bët. Ci woote, taxawal micro bi ci ñeenti saa rekk.
Moytul ñaari baat yiy yàq liggéey bi: «waaye» ak «rekk». «Waaye mën naa yeexal» dafay delloo lépp lu nga téyeoon. «Dama doon laaj rekk» dafay soppi laaj bi mu doon lu ñu def ci ñàkk. Dindil leen ñoom ñaar ci kayit bi, fu ñu amul njëg, du ci sa gémmiñ, fu ñu am njëg bu réy.
Ñetti lim yan laa war a dogal laata may dugg?
Ñett: laaj bu njëkk bi nga wax ci kàddu, tolluwaay bi nga doon xaatim tey, ak dig bi nga doon banee ci yaram wu sedd. Dogalal ñett yépp ci ngoon gu dal, ci bind, te bul sos benn ci saa si.
Laaj bu njëkk bi mu ngi ci kaw tolluwaay bi ci coobare, ndaxte lim bu njëkk bi mooy teg kaw bi te lépp lu ci topp benn yoon lay jëm. Tolluwaay bi mooy bu dëggu bi, lim bi lay tax nga wax waaw te xalaatuloo ñaareelu yoon. Dig bi mooy aar ñaari yeneen yi, ndaxte lim bu nga dogal ba noppi ne doo ko nangu dafa gën a yomb a bañ ci néeg bi.
Nit ñi dañuy wàcce ndax benn sabab bu ëpp yeneen yépp. Dogaluñu woon dara ci njëkk, kon ñuy natt te di doxal seen xol ci benn waxtu, ci kanamu ñeneen, te waxtu wi di daw. Ñetti lim ci ab kayit dafay dindi genn-wàll ci yen boobu. Móolal leen, teg xët wi mu jub suuf ci wetu ordinatër bi, te delloo ko su la soxalee.
Ñeenti saa yi dees na leen jàngale, kenn du ci juddu
Yaram wu dal ci diggante coono dees na ko tabax, te tabax gi feneen lay am, du ci ndaje mi. Ku mës a téye lu diis benn yoon lu ëpp li mu mën a yóbbu ci noflaay, jàngale na ba noppi dal te sa xol di daw, te loolu la ñeenti saa yooyu di laaj ci yaw. Loolu du génn ci mbirum wér-gu-yaram. Mooy lu tax ki tàggat boppam talaata am baat bu gën a dëgër àllarba.
Am na solo ñu fàttaliku ni waxtaan wii bare te du lu doy waar. Pew Research Center gis na ne ci nit ñi bàyyi seen liggéey ci 2021 te dem ci bu bees, 56% ñoo doon am xaalis bu gën a bare ginnaaw loolu. Xaalis dafay dox bu nit ñi laajee, te laaj bi wàll la ci dundu liggéey gu yem, du jëfu fit bu jaaxal.
Sàkkukatu KEEP CALM, Kaʻohele Carlos, Chief Design Officer la, ku daldi ci liggéeyam bi mu tàmbalee ba tey te gis ay yoon ngir dal ci biir loolu. Ñaar yi dañoo doxaale diirub jamono ji yépp, te loolu rekk moo tax lii yépp yelloo ñu ko wax: ñeenti saa yi du pexe ngir bëgg lu néew. Pexe la ngir laaj lu ëpp te des ci néeg bi, te des ci wàll wi, ñaar-fukki at ci kanam.
Laajal lim bi nga bëgg dëgg-dëgg. Waxal ko ni benn kàddu. Ba noppi bàyyil ñeenti saa ñu weesu, te bàyyil ñu jëkk a wax.