Tí o bá wà nínú ìṣòro tàbí o ń ronú láti ṣe ara rẹ ní ìpalára, o kò dá wà nìkan. Ní orílẹ̀-èdè US, pe tàbí fi ọ̀rọ̀ ránṣẹ́ sí 988 (Suicide & Crisis Lifeline, 24/7), fi HOME ránṣẹ́ sí 741741 (Crisis Text Line), tàbí pe 911 nígbà pàjáwìrì.
Àwọn ìmọ̀ràn kíákíá
- Start with your regular doctor.
- Jot down when it started before going.
- A bad first match isn't a dead end.
Fẹ́rẹ̀ẹ́ kò sí ẹni tó ń jí lọ́jọ́ kan tó dá a lójú pé òun nílò ìrànwọ́. Ó lọ́ra ju ìyẹn lọ. O sọ fún ara rẹ pé o kàn rẹ̀ ọ́. O ó sàn lẹ́yìn ìparí ọ̀sẹ̀, lẹ́yìn àkókò-ìparí, lẹ́yìn tí ìgbà bá yí padà. O ń bá a lọ láti ṣiṣẹ́, ọ̀pọ̀ ìgbà, ṣíṣiṣẹ́ yẹn sì di ẹ̀rí pé o wà dáadáa. Nígbà náà, àwọn ọjọ́ ń wúwo díẹ̀ tí wọ́n sì ń há díẹ̀, ẹ̀dà rẹ tó máa ń rẹ́rìn-ín ní ìrọ̀rùn sì dà bí ẹni tó jìnnà sí i.
Apá tó le jù nínú rírí ìrànwọ́ ṣọ̀wọ́n láti jẹ́ ìpàdé náà. Ó jẹ́ ìbéèrè tó ń wá ṣáájú rẹ̀. Ṣé ó burú tó? Ṣé mo ń fèsì jù? Ṣé n kàn máa gba àyè ẹnì tó nílò rẹ̀ ní tòótọ́?
Ẹ jẹ́ ká mú ìbéèrè yẹn ní pàtàkì, nítorí ó tọ́ sí ìdáhùn gidi dípò ọ̀rọ̀ ìṣírí.
O kò ní láti wà nínú ìdààmú kí o tó tọ́ sí i
Ìtàn àdàkàdì kan wà tó sọ pé ìrànwọ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ jẹ́ fún pàjáwìrì. Pé o pe ẹnì kan nígbà tí o bá dé ìsàlẹ̀, títí di ìgbà náà o gbọ́dọ̀ bójú tó o fúnra rẹ. Ìtàn àdàkàdì yẹn ń mú kí ọ̀pọ̀ ènìyàn máa jìyà ju bí ó ti yẹ lọ.
Ronú nípa bí o ṣe ń bójú tó ara rẹ. O kì í dúró de kí egungun kan fọ́ kí o tó rí dókítà nípa orúnkún tó ti ń dun fún oṣù kan. O lọ nítorí ó ń dí ìgbésí ayé rẹ lọ́wọ́, àti nítorí kíkó nǹkan ní kùtùkùtù sábà máa ń mú kí ó rọrùn láti túnṣe. Ìlera ọpọlọ ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà kan náà. National Institute of Mental Health sọ ọ́ ní gbangba: rí ìrànwọ́ nígbà tí àwọn àmì bá ń dí ìgbésí ayé ojoojúmọ́ lọ́wọ́, kì í ṣe nìkan nígbà tí wọ́n bá ti di aláìfaradà. Ní kùtùkùtù sàn, nítorí bí nǹkan ṣe ń rìn láìsí àyẹ̀wò tó, bẹ́ẹ̀ ni kòtò rẹ̀ ṣe ń jinlẹ̀ sí i.
Nítorí náà, ìbéèrè gidi náà kì í ṣe "ó burú tó lórí òsùwọ̀n àròsọ kan." Ó rọrùn ó sì jẹ́ òtítọ́ sí i: ṣé èyí ń dí ìgbésí ayé mi lọ́wọ́, ṣé gbígbìyànjú láti bójú tó o fúnra mi ti dá ṣíṣiṣẹ́ dúró? Bí ìdáhùn bá jẹ́ bẹ́ẹ̀ni, ìyẹn ni ìdí tó tó. O kò nílò ìtàn tó ń dùn wòò sí i.
Àwọn àmì pé àkókò tó, kì í ṣe bóyá-lọ́jọ́-kan
Kò sí àdánwò kan ṣoṣo, o kò sì nílò gbogbo àmì lórí àtòjọ. Ṣùgbọ́n àwọn àpẹẹrẹ kan ṣe túmọ̀ sí ní tòótọ́ pé ó tọ́ láti bá ẹnì kan sọ̀rọ̀. Òfin ìdálẹ̀ tó wúlò tó ń farahàn kọjá NIMH àti NHS: nígbà tí àwọn ìmọ̀lára líle bá ti dúró fún nǹkan bí ọ̀sẹ̀ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ tí wọ́n sì ń fọwọ́ kan ìgbésí ayé ojoojúmọ́ rẹ, ìyẹn ni ààlà níbi tí ìrànwọ́-ara-ẹni nìkan sábà kì í tó.
Ṣọ́ àwọn wọ̀nyí ní pàtàkì:
- Ìmọ̀lára náà kì yóò gbé. Ìbànújẹ́, ẹ̀rù, ìpẹrẹ̀, tàbí àìní-ìrètí tó ti dúró ní ọ̀pọ̀ ọjọ́ fún ọ̀sẹ̀ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, ohunkóhun tí o bá gbìyànjú.
- Àwọn ìpìlẹ̀ rẹ ti yí padà. O ń sùn púpọ̀ jù tàbí fẹ́rẹ̀ẹ́ kò sùn rárá, ń jẹun púpọ̀ sí i tàbí kéré sí i, ń rìn lórí òfo àní lẹ́yìn ìsinmi.
- Àwọn nǹkan tí o ń ṣe ń rọ́. Iṣẹ́, ilé ẹ̀kọ́, iṣẹ́ ilé, tàbí àjọṣepọ̀ ń jìyà nítorí o kò lè fọkànsí, kò lè bẹ̀rẹ̀, tàbí kò lè bá a lọ.
- O ti fà sẹ́yìn kúrò lọ́dọ̀ ènìyàn àti àwọn nǹkan tí o máa ń gbádùn tẹ́lẹ̀, fífà-sẹ́yìn náà sì ń ràn káàkiri.
- O ń gbáralé ọtí, oògùn, oúnjẹ, tàbí ohunkóhun mìíràn le koko kìkì láti mú ọ̀rá kù kí o sì la ọjọ́ kọjá.
- Àwọn ìfèsì rẹ dà bí ẹni tó kọjá ìwọ̀n fún ọ, ìbínú lórí àwọn nǹkan kékeré, ìpayà tó ń wá láti ibi tí kò sí, ìdún àníyàn tó dúró tí o kò lè tíì.
- Àwọn tó mọ̀ ọ́ dáadáa ti sọ pẹ̀lẹ́ pé àníyàn ń bà wọ́n. Nígbà mìíràn àwọn ẹlòmíràn ń rí ìyípadà náà kí a tó jẹ́ kí ó yọ ara wa lẹ́nu.
Ọ̀kan sí i, ó sì ni èyí tó kọjá gbogbo àwọn yòókù. Bí o bá ń ní èrò láti pa ara rẹ lára, tàbí èrò pé àwọn tó yí ọ ká yóò dára sí i láìsí rẹ, ìyẹn kì í ṣe ipò ìdúró-de-wíwò. Ó jẹ́ ipò rírọ̀wọ́-jáde-báyìí, ìrànwọ́ sì wà tó ṣeé rí ní ìṣẹ́jú yìí. O kò ní láti dá ọ lójú nípa ohunkóhun. O kàn ní láti sọ fún ẹnì kan, tàbí ṣe ìpè kan.
Àwọn nǹkan tí a ń sọ fún ara wa láti yẹra fún un
Àwọn ìdí tí ènìyàn ń fúnni fún àìrọ̀wọ́ jáde jọra dáadáa, ọ̀pọ̀ wọn sì ń jábọ́ lábẹ́ ìmọ́lẹ̀ díẹ̀.
*Àwọn ẹlòmíràn ní i burú sí i.* Ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ òtítọ́, ó sì kọjá kókó náà pátápátá. Ìrora kì í ṣe ìdíje pẹ̀lú olùborí kan tó ń rí ìrànwọ́. Egungun ẹlòmíràn tó fọ́ kì í mú kí ibà rẹ dára.
*Ó yẹ kí n lè bójú tó èyí fúnra mi.* O ń bójú tó ọ̀pọ̀ nǹkan fúnra rẹ. Nǹkan pàtó yìí jẹ́ ọ̀kan tí ènìyàn ti nílò ìrànwọ́ pẹ̀lú rẹ̀ nígbà gbogbo. Rírọ̀wọ́ jáde kì í ṣe ìkùnà agbára. Ó jẹ́ ìgbésẹ̀ kan náà bíi gbígba ẹlẹ́rọ-iná dípò títún ilé wọn pẹ̀lú fídíò YouTube.
*Sísọ̀rọ̀ kì yóò yí àwọn ìṣòro mi gidi padà.* Nígbà mìíràn àwọn ìṣòro náà jẹ́ gidi àti ti òde, owó, iṣẹ́, òbí tó ń ṣàìsàn, ìgbéyàwó tó ń pínyà. Akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ rere kì yóò díbọ́n bí ẹni pé àwọn wọ̀nyẹn kò sí. Wọ́n ń ràn ọ́ lọ́wọ́ láti ru wọn láìsí kí wọ́n fọ́ ọ, kí o sì ronú kedere sí i nípa ohun tí o lè yí padà àti èyí tí o kò lè yí.
*Ó wọ́n jù, tàbí n kì yóò rí ẹnì kankan.* Ọ̀kan yìí jẹ́ ìdíwọ́ gidi, kì í ṣe ìtàn lásán, a kì yóò sì ju u nù. Ṣùgbọ́n àwọn àṣàyàn gbòòrò ju bí ọ̀pọ̀ ènìyàn ṣe rò lọ, ìpè àkọ́kọ́ tó wà nísàlẹ̀ sábà máa ń jẹ́ ọ̀fẹ́.
Ẹni tí o ó pè ní àkọ́kọ́ ní tòótọ́
Ìdàrú àwọn olùpèsè jẹ́ ìdíwọ́ tirẹ̀. Ènìyàn ń dá dúró kì í ṣe nítorí wọn kò fẹ́ ìrànwọ́ bí kò ṣe nítorí wọn kò mọ ìlẹ̀kùn tí wọn ó kàn. Èyí ni àwòrán ọ̀nà tó rọrùn.
Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú dókítà ìtọ́jú àkọ́kọ́
Bí o bá ní dókítà déédéé, ìyẹn jẹ́ ibùdókọ̀ àkọ́kọ́ tó dára gan-an tí a kò sì lò tó. NIMH ṣàdámọ̀ràn pàtó láti bẹ̀rẹ̀ níbí. Dókítà rẹ lè yọ àwọn ìdí ara kúrò (ìṣòro tairoidi àti àwọn ipò mìíràn lè fara wé ìsoríburúkú àti àníyàn), sọ̀rọ̀ lórí ohun tí o ń ní ìrírí rẹ̀, kí ó sì tọ́ ọ sí irú akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tó tọ́. Ìpín tó yani lẹ́nu nínú àwọn ìbẹ̀wò dókítà déédéé ti kan ìlera ọpọlọ, nítorí náà o kì yóò jẹ́ àjèjì nínú yàrá náà. O ó jẹ́ ọjọ́ Ìsẹ́gun lásán.
Àwọn oníṣègùn-ọpọlọ àti olùbá-ni-sọ̀rọ̀
Èyí ni ìtọ́jú-ọ̀rọ̀-sísọ, iṣẹ́ tó dúró ti ìpàdé déédéé pẹ̀lú ẹni tí a kọ́ láti ràn ọ́ lọ́wọ́ láti lóye ohun tó ń ṣẹlẹ̀ kí o sì kọ́ àwọn ọ̀nà láti la kọjá. Àwọn orúkọ oyè yàtọ̀, onímọ̀-ọpọlọ, olùbá-ni-sọ̀rọ̀ oníwé-àṣẹ, òṣìṣẹ́ àwùjọ oníṣègùn, oníṣègùn ìgbéyàwó àti ẹbí, àwọn lẹ́tà tó wà lẹ́yìn orúkọ náà kò ṣe pàtàkì bíi ọ̀nà tó bára mu. Ìbámu rere pẹ̀lú ẹni tí o gbẹ́kẹ̀lé ń sọ àsọtẹ́lẹ̀ ju ìwé-ẹ̀rí pàtó lọ.
Àwọn dókítà-ọpọlọ
Àwọn dókítà-ọpọlọ (psychiatrists) jẹ́ dókítà ìṣègùn tó lè kọ oògùn sílẹ̀ kí wọ́n sì bójú tó o. Bí ipò rẹ bá lè pe fún oògùn, ẹni yìí ni, sábà ń ṣiṣẹ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́ oníṣègùn-ọpọlọ dípò kí ó rọ́pò rẹ̀. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ń rí méjèèjì: ọ̀kan fún sísọ̀rọ̀, ọ̀kan fún apá ìṣègùn.
Ìlà ìdààmú tàbí àtìlẹ́yìn, nígbàkúùgbà
O kò nílò láti dúró lórí bèbè kí o tó pe ìlà ìdààmú. Ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, 988 Suicide and Crisis Lifeline ń gba ìpè, ọ̀rọ̀-ránṣẹ́, àti ìjíròrò ní àyíká aago, fún irú ìdààmú-ọkàn èyíkéyìí, kì í ṣe ìpara-ẹni nìkan. Ó jẹ́ ọ̀fẹ́ àti ní ìkọ̀kọ̀, àwọn tó ń dáhùn sì jẹ́ àwọn tí a kọ́ pàtó fún ìjíròrò tí o ń bẹ̀rù láti ní. Bí èrò ìwé-ìpàdé bá dà bí ìgbésẹ̀ tó pọ̀ jù báyìí, èyí lè jẹ́ ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́.
Ohun tí o ó sọ nígbà tí o bá ṣe é níkẹyìn
Ìpayà orí-òfo jẹ́ gidi. O rí ìpàdé náà lẹ́yìn náà o kò lè rántí ohun tó bàjẹ́. Nítorí náà mú àkọsílẹ̀ wá. Kí o tó lọ, kọ àwọn nǹkan díẹ̀ sílẹ̀: ohun tí o ti ń nímọ̀lára, nǹkan bí ìgbà tó bẹ̀rẹ̀, àti bí ó ṣe ń farahàn nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́ (oorun, iṣẹ́, oúnjẹ, àwọn tí o nífẹ̀ẹ́). NHS ṣàdámọ̀ràn èyí gan-an, ó sì ń sọ ìṣẹ́jú mẹ́wàá tó dì di èyí tó wúlò.
O kò nílò àwọn ọ̀rọ̀ tó tọ́ tàbí àyẹ̀wò tó péye. "N kò ti rí bí ara mi fún oṣù méjì mo kò sì mọ ìdí" jẹ́ gbólóhùn ìbẹ̀rẹ̀ pípé. Bẹ́ẹ̀ ni "N kò ń fararò mo sì nílò ìrànwọ́ díẹ̀." Òtítọ́ ń ṣe ju ọ̀rọ̀ arẹwà lọ níhìn-ín.
Bí ẹni àkọ́kọ́ kò bá sì bára mu, ìyẹn jẹ́ ìmọ̀, kì í ṣe ọ̀nà tó dí. Oníṣègùn-ọpọlọ tí o kò bá bára mu, dókítà tó dà bí ẹni tó kánjú, oògùn tí kò bá ọ mu, kò sí èyíkéyìí nínú wọn tó túmọ̀ sí pé ìrànwọ́ kì yóò ṣiṣẹ́ fún ọ. Wọ́n túmọ̀ sí pé ìbámu pàtó yẹn kò tọ̀nà. Ènìyàn sábà máa ń gbìyànjú ju ọ̀kan lọ kí nǹkan tó gúnlẹ̀. Ìyẹn wọ́pọ̀, ó sì tọ́ sí ìgbìyànjú kejì.
Bí ìpàdé àkọ́kọ́ ṣe ń rí ní tòótọ́
Ọ̀pọ̀ ẹ̀rù náà jẹ́ ẹ̀rù àìmọ̀, nítorí náà ó ń ṣèrànwọ́ láti mọ nǹkan bí ohun tó ń ṣẹlẹ̀. Ìpàdé àkọ́kọ́ jẹ́ ìjíròrò lọ́pọ̀ ìgbà. Olùpèsè náà ń béèrè àwọn ìbéèrè nípa bí o ṣe ti ń nímọ̀lára, ohun tó yí padà, ìgbà tó bẹ̀rẹ̀, àti ohun tó ń ṣẹlẹ̀ nínú ìgbésí ayé rẹ báyìí. Wọn kò wà níbẹ̀ láti dá ọ lẹ́jọ́ tàbí láti tún ohun gbogbo ṣe ní wákàtí kan. Wọ́n ń mọ ipò rẹ kí wọ́n lè ràn ọ́ lọ́wọ́.
O dúró ní ìdarí ní gbogbo àkókò náà. O lè sọ pé "N kò tíì ṣetán láti sọ̀rọ̀ nípa ìyẹn," akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ rere sì máa bọ̀wọ̀ fún un. O lè béèrè àwọn ìbéèrè padà: Báwo ni èyí ṣe ń ṣiṣẹ́? Ìgbà mélòó ni ó lè gbà? Kí ni àwọn àṣàyàn mi? Kò sí ẹni tó máa dì ọ́ mọ́ ohunkóhun. Ọ̀pọ̀ ìgbà o ń fi ibẹ̀ sílẹ̀ pẹ̀lú ìgbésẹ̀ kékeré tó kàn àti òye díẹ̀ ju bí o ṣe wọlé lọ. Ìyẹn ni ìṣẹ́gun náà. Kì í ṣe ìwòsàn ní ọjọ́ àkọ́kọ́, kàn ọ̀nà kan.
Nígbà tí owó tàbí ìwọ̀lé bá jẹ́ ògiri
Fún ọ̀pọ̀ ènìyàn ìdíwọ́ náà kì í ṣe ìfẹ́-inú. Ó jẹ́ ìdíyelé, àtòjọ-ìdúró tó gùn, àìsí ìdánilójú-ìlera, tàbí gbígbé ibìkan tó ní olùpèsè díẹ̀ nítòsí. Ìyẹn jẹ́ gidi, a kì í sì í yanjú rẹ̀ nípa gbígbìyànjú le koko sí i. Àwọn ìlẹ̀kùn òtítọ́ díẹ̀ tó tọ́ láti mọ̀ nípa:
- Dókítà ìtọ́jú àkọ́kọ́ sábà lè bẹ̀rẹ̀ ìtọ́jú ìpìlẹ̀ kí ó sì tọ́ ọ, ìbẹ̀wò yẹn sì sábà máa ń bọ́ sí abẹ́ ìdánilójú-ìlera nígbà tí ìtọ́jú mìíràn kò bọ́.
- Bí o bá ní ìdánilójú-ìlera, nọ́ńbà tó wà lẹ́yìn káàdì náà lè fún ọ ní àtòjọ àwọn oníṣègùn-ọpọlọ tó bọ́ sí abẹ́ rẹ̀, àwọn ètò kan sì ń bo àwọn ìpàdé orí-ẹ̀rọ báyìí, èyí tó ń gbé pápá gbòòrò púpọ̀ bí agbègbè rẹ bá ní olùpèsè díẹ̀.
- Àwọn ilé-iṣẹ́ ìlera ọpọlọ àwùjọ àti ọ̀pọ̀ ilé-ìwòsàn ń pèsè owó tó ń yí padà gẹ́gẹ́ bí ohun tí o lè san. Àwọn ilé-ìwòsàn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yunifásítì sábà ń gba díẹ̀ àwọn oníṣègùn tó ní ìrírí sì ń bójú tó wọn.
- Àwọn ìlà ìdààmú àti ìlà ọ̀rẹ́ (bíi 988) jẹ́ ọ̀fẹ́, wọ́n sì lè tọ́ ọ sí àwọn ohun-àmúlò tó dín ní ìdíyelé nítòsí, kì í ṣe bíbójú tó àwọn àkókò tó burú jù nìkan.
Kò sí èyíkéyìí nínú èyí tó sọ ètò tó bàjẹ́ di aláìnírora. Ṣùgbọ́n àlàfo láàrin "n kò lè san owó ìrànwọ́" àti "ìlẹ̀kùn kan wà tí n kò tíì gbìyànjú" gbòòrò ju bí ó ti ń rí láti inú ọ̀sẹ̀ líle lọ.
Ọ̀nà pẹ̀lẹ́ láti dì gbogbo èyí mú
Ìrànwọ́-ara-ẹni ní àyè gidi. Àwọn ìrìn, ìmí, oorun, àwọn tó nífẹ̀ẹ́ rẹ, wọ̀nyí ń ṣèrànwọ́ ní tòótọ́, wọ́n sì ṣe pàtàkì. Ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ láti ṣàtìlẹ́yìn fún ìtọ́jú, kì í ṣe láti rọ́pò rẹ̀ nígbà tí nǹkan bá ti dàgbà tóbi ju bí wọ́n ṣe lè dì mú lọ. Kò sí ìkùnà nínú dídé bèbè ohun tí o lè ṣe nìkan. Bèbè yẹn gan-an ni ibi tí àwọn ẹlòmíràn ti yẹ kí wọ́n wọlé.
Bí o bá ti ka títí dé ibí ní ìdákẹ́ tí o ń ṣe kàyéfì bóyá ó jẹ́ nípa rẹ, jẹ́ kí kàyéfì yẹn tó. O kò ní láti dá ọ lójú. O kò ní láti ní orúkọ fún un. Fífẹ́ kí nǹkan rí ní ọ̀tọ̀ tó gẹ́gẹ́ bí ìdí láti béèrè. Ìpè tó le jù fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ àkọ́kọ́ nígbà gbogbo, ó sì ń rọrùn láti ibẹ̀ lọ.
Àwọn Orísun
- National Institute of Mental Health, My Mental Health: Do I Need Help?
- National Institute of Mental Health, Caring for Your Mental Health
- SAMHSA, Mental Health, Drug and Alcohol: Signs You Need To Seek Help
- NHS, Mental health