Ka àwọn ọ̀sẹ̀, kì í ṣe ọjọ́ tí ó tẹ̀léra

Nọ́mbà kan wà nínú fóònù rẹ tí o ń fi ìgbéraga jẹ́ẹ́ṣì mú, ó sì yẹ kí o ṣe bẹ́ẹ̀. Ọjọ́ 63. Nọ́mbà náà jẹ́ láti inú àwọn òwúrọ̀ tòótọ́ àti àwọn ìpinnu tòótọ́ tí o ṣe nígbà tí ọ̀nà tí ó rọrùn jù ń bẹ níwájú rẹ. Ẹ̀rí nípa ẹni tí o jẹ́ ni, kì í ṣe ohun ọ̀ṣọ́.

Ní alẹ́ òní, nọ́mbà náà wà nínú ewu, apá tí ó ya wa lẹ́nu sì ni èyí. Nọ́mbà náà fúnra rẹ̀ ni ó ní àǹfààní jù láti fòpin sí àṣà náà báyìí. Kì í ṣe ìgbà tí a kò lọ́. Bí kò ṣe àtúntò náà.

A ṣe káúntà ọjọ́ tí ó tẹ̀léra ní ọ̀nà tí Ọjọ́ Ìsẹ́gun kan tí ó wọ́pọ̀ lè fi pa oṣù méjì iṣẹ́ rẹ́. Ìyẹn a sọ Ọjọ́ Ìsẹ́gun kọ̀ọ̀kan di ìdìbò lórí bóyá o ṣì jẹ́ irú ẹni tí ń ṣe èyí, èyí tí í ṣe ẹrù tí ó wúwo jù fún alẹ́ kan láti ru. O lè pa ẹ̀rí náà mọ́ kí o sì fi ẹ̀gẹ́gẹ́ náà sílẹ̀. Ka àwọn ọ̀sẹ̀ tí o parí dípò ọjọ́ tí ó tẹ̀léra, àkọsílẹ̀ náà á sì bẹ̀rẹ̀ sí í hùwà bí àkọsílẹ̀ tòótọ́: ó máa ń pọ̀ sí i, ó máa ń dúró sókè, kò sì sí Ọjọ́ Ìsẹ́gun kan tí ó lè fọwọ́ kàn án.

Kí ni kí n kà dípò ọjọ́ tí ó tẹ̀léra?

Ka àwọn ọ̀sẹ̀ tí o parí. Ọ̀sẹ̀ kan a kà bí o bá ṣe ohun náà ní ìgbà mẹ́ta, nọ́mbà kan ṣoṣo tí o ń gbé lọ síwájú ni iye àwọn ọ̀sẹ̀ tí o parí, èyí tí ó lè pọ̀ sí i ṣùgbọ́n tí kò lè dín kù láéláé.

Ìyẹn ni gbogbo ètò náà. Ìgbà mẹ́ta láàrin ọjọ́ méje, èyíkéyìí mẹ́ta, ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ èyíkéyìí. Ọjọ́ Ajé, Ọjọ́rú àti Ọjọ́ Àbámẹ́ta jẹ́ ọ̀sẹ̀ tí o parí. Ọjọ́ Ìsẹ́gun, Ọjọ́ Ẹtì àti Ọjọ́ Àìkú náà jẹ́ ọ̀sẹ̀ tí o parí. Ìgbà pípé méjì àti ìgbà kúkúrú kan náà jẹ́ ọ̀sẹ̀ tí o parí. O fi àmì sí ọ̀sẹ̀ náà, o fi ọ̀kan kún àkójọpọ̀ náà, o sì bẹ̀rẹ̀ èyí tí ó tẹ̀lé ní Ọjọ́ Ajé láìsí kí o gbé ohunkóhun ru.

Wo ohun tí ìṣirò náà ń ṣe sí ọjọ́ tí kò dára. Pẹ̀lú ìdíwọ̀n mẹ́ta nínú méje, o lè pàdánù ọjọ́ mẹ́rin kí o sì ṣì lè pa ọ̀sẹ̀ náà mọ́. Ìyẹn àǹfààní mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ láti ṣàìsàn, láti pẹ́, láti wà lórí ìrìnàjò, láti sin sábẹ́ iṣẹ́, tàbí kí o má ní ìtara nìkan, kò sì sí ọ̀kan nínú wọn tí ó lè fòpin sí ohunkóhun. Ẹ̀yà ọjọ́ tí ó tẹ̀léra fún ọ ní odo. Èyí kì í ṣe ìdíwọ̀n tí ó rọ̀ jù, ìdíwọ̀n ni tí a lè díwọ̀n rẹ̀ lórí kàlẹ́ńdà tòótọ́ dípò kàlẹ́ńdà inú-èrò.

Kí ló dé tí bí ọjọ́ tí ó tẹ̀léra bá já ń mú kí àwọn ènìyàn jáwọ́ pátápátá?

Ọjọ́ tí ó tẹ̀léra a mú kí àṣìṣe àkọ́kọ́ jẹ́ owó ńlá, ó sì mú kí èkejì jẹ́ ọ̀fẹ́. Ní kété tí káúntà náà bá sọ odo, alẹ́ òní àti Ọjọ́bọ̀ tí ń bọ̀ á ní iye kan náà gan-an, ìyẹn apá pẹrẹsẹ náà sì ni ibi tí àwọn ènìyàn ti ń fi sílẹ̀.

Wo ọgbọ́n inú èyí láti inú. Ní ọjọ́ 63, ìgbà kọ̀ọ̀kan ń dáàbò bo àkójọpọ̀ ńlá àwọn ìgbà tí ó ti kọjá, nítorí náà ìfúnpá a máa pọ̀ sí i bí nọ́mbà náà ṣe ń pọ̀ sí i. Nígbà náà, nọ́mbà náà á sì parẹ́, ìfúnpá náà á sì lọ pẹ̀lú rẹ̀. Kò sí ohun tí ó kù láti dáàbò bò, nítorí náà ìpinnu tí ó tẹ̀lé kò ní láyà rárá, èyí tí ó tẹ̀lé e sì ní kùnkùn ju bẹ́ẹ̀ lọ. Kì í ṣe Ọjọ́ Ìsẹ́gun kan tí a fò kọjá ni ó fòpin sí àṣà náà. Àwọn ọ̀sẹ̀ mẹ́ta tí ó tẹ̀lé e ni, nígbà tí ìsọsí náà kò tún gba ohunkóhun tí o ṣe rọ́.

Àkójọpọ̀ àwọn ọ̀sẹ̀ tí o parí ń hùwà lọ́nà tí ó yàtọ̀ pátápátá. Àṣìṣe kan a mú ìgbà kan nínú ààyè mẹ́rin àṣejù tí ọ̀sẹ̀ náà ní. Gbogbo ọ̀sẹ̀ tí kò dára a mú ọ̀sẹ̀ kan nìkan kúrò nínú àkójọpọ̀ tí ó ṣì dúró síbi tí ó ti wà. Kò sí ohun tí o ti jèrè tẹ́lẹ̀ tí a lè gbà kúrò lọ́wọ́ rẹ, nítorí náà kò sí àkókò tí ń bá a lọ kò ní ìwúlò kankan.

Ṣé bí mo bá pàdánù ọjọ́ kan á mú kí n padà séhìn ní ti gidi?

Rárá. Ìwádìí nípa àṣà tí a ṣe àkópọ̀ rẹ̀ nínú British Journal of General Practice rí i pé bí a bá pàdánù àǹfààní ẹ̀ẹ̀kọ̀ọ̀kan láti ṣe ìwà kan kò ba dídá àṣà náà jẹ́ ní pàtàkì, àti pé àwọn àǹfààní ìjẹ́-aládàáṣe padà bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn tí a bá pàdánù ìgbà kan.

Iṣẹ́ kan náà rí i pé ìjẹ́-aládàáṣe máa ń dúró jẹ́ẹ́ ní ìwọ̀nba ọjọ́ 66 ti ṣíṣe lójoojúmọ́, tí í ṣe àkókò tí ó gùn lórí kàlẹ́ńdà. Ètò ìsọsí tí ó tọ́ èyíkéyìí gbọ́dọ̀ le è yè oṣù mélòó kan ìgbésí ayé lásán, ìgbésí ayé lásán sì ní inú rẹ̀ àìsàn inú, ọkọ̀ òfurufú tí ó pẹ́, àti ọ̀sẹ̀ kan tí iṣẹ́ ti bàjẹ́. Ètò iṣan ara rẹ ti mọ̀ tẹ́lẹ̀ bí a ṣe ń gba irú náà. Káúntà náà nìkan ni ohun tí ń bẹ nínú yàrá náà tí kò lè ṣe bẹ́ẹ̀.

Àdánwò ilẹ̀ tí ó tóbi jù tí a tíì ṣe rí lórí èyí tọ́ka sí ọ̀nà kan náà. Nínú ìwádìí ńlá nípa ilé eré ìmárale tí a tẹ̀ jáde nínú Nature, ó lé ní 60,000 ọmọ ẹgbẹ́ ni a gbà kọjá nínú 54 ètò ọ̀sẹ̀ mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ìdásí kan ṣoṣo tí ó ṣiṣẹ́ dáadáa jù ni èyí tí ó fún àwọn tí ó padà wá lẹ́yìn tí wọ́n pàdánù eré ìmárale ní ẹ̀bùn. Ìgbésẹ̀ tí ó ṣẹ́gun nínú àdánwò tí ó tóbi jù tí ẹnikẹ́ni ti ṣe rí ni mímú kí ìpadàbọ̀ rọrùn. Káúntà ọjọ́ tí ó tẹ̀léra a mú kí ó nira.

Ìgbà mélòó ní ọ̀sẹ̀ kan tó láti kà á?

Mẹ́ta, fún fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ohunkóhun tí o ń kọ́. Mẹ́ta ń ṣẹlẹ̀ ní gbogbo ìgbà tó tó láti mú kí àṣà náà pa ìwà aládàáṣe rẹ̀ mọ́, ó sì rọ tó láti mú kí ọjọ́ tí kò dára àti ìyàlẹ́nu kan má lè fi ara wọn pọ̀ láti fòpin sí ọ̀sẹ̀ náà.

Bí ohun tí o ń ṣe bá jẹ́ ti ojoojúmọ́ ní ti gidi, bí ìdánrawò èdè tàbí ohun èlò orin, fi ìdíwọ̀n sí mẹ́rin kí o sì pa ìtòlẹ́sẹẹsẹ kan náà mọ́. Bí ó bá wúwo, bí ìsáré gígùn tàbí gbígbé ìwúwo lọ́nà tí ó le, méjì jẹ́ ìdíwọ̀n tí ó ṣe é dáàbò bò. Nọ́mbà náà kò ṣe pàtàkì tó bí ìrísí náà ṣe pàtàkì. Ìdíwọ̀n náà jẹ́ ilẹ̀ fún ọ̀sẹ̀ náà, kì í ṣe góńgó fún ọ̀sẹ̀ náà, nítorí náà ọ̀sẹ̀ tí ó ní ìgbà márùn-ún nínú rẹ̀ ṣì jẹ́ ọ̀sẹ̀ kan tí o parí, àwọn méjì àṣejù náà sì jẹ́ àṣejù lásán. Àìdọ́gba yìí jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a mọ̀ọ́mọ̀ ṣe. Ó túmọ̀ sí pé a kò lè lo ọ̀sẹ̀ tí ó dára jọjọ láti fi dá ọ̀sẹ̀ méjì ìsinmi láre, ọ̀sẹ̀ tí kò lágbára náà kò sì lè pa ohunkóhun rẹ́.

Kọ ìdíwọ̀n náà sílẹ̀ kí ọ̀sẹ̀ náà tó bẹ̀rẹ̀, kì í ṣe nígbà tí ó bá ń lọ. Ìdíwọ̀n tí o bá gbé kalẹ̀ ní alẹ́ Ọjọ́bọ̀ kì í ṣe ìdíwọ̀n, ọ̀rọ̀ àjọṣepọ̀ ni.

Ohun mìíràn tí ìdíwọ̀n náà ń ṣe wà, ó sì ṣe pàtàkì jù ní àkókò tí ó wúwo. Nítorí pé mẹ́ta jẹ́ ilẹ̀, kì í ṣe àkókò-ìṣètò, ọ̀sẹ̀ tí ó ti bàjẹ́ gan-an ni a lè gbà là ní òwúrọ̀ Ọjọ́ Àbámẹ́ta láìsí kí a pè é ní ìgbàlà. O ṣe ohun náà ní ìgbà mẹ́ta. Ọ̀sẹ̀ náà parí. Kò sí ẹni tí ó nílò láti mọ̀ pé méjì nínú mẹ́ta náà wáyé ní ìparí ọ̀sẹ̀, ìwọ fúnra rẹ ni ó kéré jù nínú àwọn tí ó nílò láti mọ̀ ọ́n, àkójọpọ̀ tí ó wà lórí ojú-ìwé náà sì ń bá ọ̀sẹ̀ náà lò gan-an gẹ́gẹ́ bí ó ti ń bá ọ̀sẹ̀ mímọ́ tí ó ṣáájú lò.

Kí ni kí n ṣe pẹ̀lú ọ̀sẹ̀ tí mo ti pàdánù tẹ́lẹ̀?

Ohunkóhun. Fi àmì sí i pé kò parí, fi àkójọpọ̀ náà sílẹ̀ láìfọwọ́ kàn án, kí o sì bẹ̀rẹ̀ ọ̀sẹ̀ tí ó tẹ̀lé ní gbogbo ìwọ̀n rẹ̀. Kò sí ìgbà ìjìyà, kò sí ọ̀sẹ̀ méjì, kò sì sí gbèsè.

Ààlà ọ̀sẹ̀ ń ṣe iṣẹ́ tòótọ́ fún ọ níbí. Àwọn olùwádìí tí wọ́n ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ohun tí wọ́n pè ní ipa ìbẹ̀rẹ̀ tuntun rí i pé lílọ sí ilé eré ìmárale àti àwọn ìwà mìíràn tí ó ń wá góńgó lílo pọ̀ sí i lẹ́yìn àwọn ààmì àkókò kan, ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀sẹ̀ tuntun sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ààmì tí wọ́n díwọ̀n. Ìwúrí a máa pọ̀ sí i ní ti gidi ní ìlà náà, yálà o gbèrò rẹ̀ tàbí kò o gbèrò rẹ̀. Kíka ní ti ọ̀sẹ̀ túmọ̀ sí pé o ń rí ọ̀kan lára irú èyí ní gbogbo ọjọ́ méje, tí a ti kọ́ sínú ètò náà, ní ọ̀fẹ́, dípò dídúró de oṣù Ṣẹ́rẹ́.

Pa àkójọpọ̀ náà mọ́ ní ibi kan tí í ṣe tìrẹ. Ojú-ìwé kan nínú ìwé àkíyèsí, káàdì kan lórí firiji, sẹ́ẹ̀lì kan ṣoṣo nínú ìwé ìṣirò. Ọ̀nà méjìlá ti àpótí méje lórí bébà á mú kí ẹ̀kẹ́rin ọdún kan mọ́ dání pátápátá, bébà náà sì ní àǹfààní kan tí kò sí ohun-èlò kankan tí ó lè bá pàdé: kò lè dá ìpinnu dípò rẹ pé àkọsílẹ̀ rẹ ti di odo báyìí.

Kíkọ àkọsílẹ̀ jẹ́ fún ọ, kì í ṣe fún app náà

Ọ̀sẹ̀ mẹ́fà tí o parí nínú mẹ́jọ jẹ́ ìdáhùn tòótọ́ sí ìbéèrè bóyá èyí ń ṣiṣẹ́. 63 tí ó sì tẹ̀lé pẹ̀lú odo kì í ṣe ìdáhùn, ìmọ̀lára lásán ni.

Nítorí náà, yan ìdíwọ̀n náà, kọ ọ́ sílẹ̀, fi àmì sí ọ̀sẹ̀ náà ní Ọjọ́ Àìkú, kí o sì fi ọ̀kan kún àkójọpọ̀ tí ń pọ̀ sí i nìkan. Lẹ́yìn náà, tì ìdíwọ̀n náà sókè nígbà tí o bá fẹ́ jù bẹ́ẹ̀ lọ. Gbé e láti mẹ́ta sí mẹ́rin nígbà tí mẹ́rin bá wà ní ti gidi, sáré márùn-ún fún oṣù kan nígbà tí àkókò náà bá dákẹ́, kí o sì jẹ́ kí ó padà sí mẹ́ta nígbà tí ẹ̀kẹ́rin ọdún bá wúwo. Ìkàkà náà á là gbogbo rẹ̀ já, ìyẹn sì gan-an ni kókó ọ̀rọ̀ náà. Àkọsílẹ̀ tí ó lè gba ọ̀sẹ̀ tí kò dára nìkan ni irú tí ó sì ń ṣiṣẹ́ lẹ́yìn ọdún márùn-ún, ọdún márùn-ún àwọn ọ̀sẹ̀ tí o parí a sì ṣẹ́gun ọjọ́ tí ó tẹ̀léra èyíkéyìí tí o ti fi ránṣẹ́ ṣáájú.

Àwọn orísun

• British Journal of General Practice, Mímú ìlera di àṣà: ìmọ̀ ẹ̀mí-ọkàn ti 'dídá àṣà' àti ìtọ́jú ìlera gbogbogbò
• Nature, Àwọn ìwádìí ńlá ń mú kí ipa sáyẹ́ǹsì ìwà tí a ń lò sunwọ̀n sí i
• Management Science, Ipa Ìbẹ̀rẹ̀ Tuntun: Àwọn Ààmì Àkókò Ń Fún Ìwà Tí Ń Wá Góńgó Lílo Ní Ìwúrí