Am na ci yow benn doxin wu nit ñi war a wóolu ci laaj yu réy yi, te du doxin wi xam lépp. Mooy ki leer ci fu xam-xamam yem. Ku mel noonu, dees na ko laajaat, dees na ko jox liggéey bi gën a jafe, te dees na ko gëm bés bi tontu li am solo dëgg-dëgg.
Jamono ji koy tabax dafa tuuti te tuuti metti. Am na ku la ëpp ci daraja mu laaj la lu wóor, yaw amuloo ko dëgg-dëgg, te noppi gi am na ñaari saa léegi. Li ngay def ci fukki saa yiy ñëw, moo gën a am solo tontu li. Ndaxte ñépp ñi toog ci taabal bi xam nañu ba noppi ne kenn du yor lim yépp ci boppam. Li néeg bi doon seet du ndax am nga lim yépp, li muy seet mooy ndax li nga wóolu sa bopp dafa dëppoo ak dëgg gi. Def lii ci anam bu set ñaari yoon, sa waaw dina tàmbali am solo.
Lan ngay wax bu nga xamul tontu li ci biir ndaje?
Wax ñetti mbir, ci toftale gii: li nga xam, li nga xamul, ak kañ lay am li ci des. «Amuma lim boobu. Xam naa ne yoon wi mu ngi yéeg weer ci weer. Dinaa la yónnee lim bi laata ñeenti waxtu.»
Toftale gi mooy pexe mi. Bu nga jëkkee ci li nga xam, dafa lay dëkkal ci bérabu ku doon topp mbir mi, kon fu nga yem dafay ñëw ni digu xam-xam bu dëggu, du ni bérab bu neen. Tudd fu nga yem ci lu leer, ci benn kàddu rekk, dafay tere mu yaatu. Te waxtu wi nekk ci muj gi mooy soppi mbir mépp, mu jóge ci ñàkk mu jëm ci naal, te moom rekk la néeg bi di fàttaliku ba àjjuma.
Ñaari sart ñoo koy taxawal. Leeral fu nga yem: «Amuma séddaley diiwaan yi» am na doole, waaye «Xawma dëgg-dëgg lépp ci loolu» niiw la bu jiitalee yeneen laaj. Te def bés bi mu dëggu. Waxtu wu nga wóor moo gën waxtu wu rafet wu nga mën a ñàkk, ndaxte njariñu jëf ji lépp mooy nga màtt sa kàddu.
Benn mbir nga war a bàyyi: lu tax nga amul ko. Kenn laajul lu tax, leeral gi dafay mel ni ngay làyyi, ndax nga ko bëggoon walla déet, te dafay jël ñaar-fukki saa yi nga mënoon a jëfandikoo ci wàll wi dimbali. Bu njortal li am solo dëgg-dëgg, ci bataaxal bi ngay yónnee ci ñeenti waxtu la war a nekk, ànd ak lim bi.
Ndax nangu ne xamuloo dafay yàq sa daraja?
Lu gën a tuuti lu ëpp ñépp foog. Am mbooloom gëstukat def na juróomi jéego ak 5.780 nit ñu bokk ci, ñu génne ko ci Proceedings of the National Academy of Sciences ci atum 2020, di seet lu xew bu ñu waxee ñàkk-wóor ànd ak lim. Nit ñi dañu yég ñàkk-wóor gu gën a bare, te noonu la waroon, waaye kóllëre gi ci lim bi wàcc na tuuti rekk, te kóllëre gi ci ki ko joxe wàcc na tuuti rekk, rawatina bu ñu tektalee ñàkk-wóor gi ci baat, ci safaanu lim.
Li bindkat yi ci jële moo gën a am njariñ: ñi ñuy yégle mën nañu leeral ci lu gën a yaatu fu xam-xam bi yem te du yàq kóllëre gi ci xibaar yi walla ci ñoom ci seen bopp. Gëstu boobu ci limu réew mi la doon wax, du ci ndaje yi, kon jàppal ko ni yoon wu ñu jëm, du dige ci sa alxames. Waaye yoon wi leer na, te dafay dàq jëfin wi nekk ci nun te di wax ne fu nga yem war nga koo tëj.
Jëfin woowu, jariñ na ñu ko tudd ndaxte dafa jafe. Bu nga fees fu nga yem ak ay baat yu neex, ñeent-fukki saa nga jënd te ñàkk laaj bi ciy topp, ndaxte fekk na kenn war a wut ban wàll ci li nga wax moo yor mbir mi. Leeru moo gën a bon fu nga yem. Fu nga yem am na ay dig.
Lan ngay def ak ñaari saa yu noppi yi ci njëlbéen?
Jëlal leen ci sa coobare te wax ko: «Mayal ma tuuti ci loolu.» Tudd noppi gi dafa koy soppi, mu jóge ci ndàndar mu jëm ci dogal, te mu jënd ci yow waxtu ngir tànn ñetti wàll yu jaadu yi, ci safaanu li ci jëkk a ñëw.
Soxla nga kàddu googu ndaxte ñaari saa dafa gudd dëgg-dëgg. Gëstu bu ñu def ci naka la ñuy jottalante wax ci fukki làkk, ñu génne ko ci Proceedings of the National Academy of Sciences, gis na ne féttéerlu yi diggante waxkat yi dañu yem lool ci àddina sépp te gàtt lool, te diggu làkk wu nekk mu ngi tollu ci wàllu-ñeenti saa ci diggu làkk yépp. Waxtaan, dañu ko tëdde ci jottalante ci wàll ci saa. Lu ko weesu, dafay mel ni lu am tur, te bu nga ko tuddul, néeg bi dina la ko tuddal.
Kon tuddal ko. «Mayal ma tuuti ci loolu» mooy kàddu gi gépp. Bu ko defee, bàyyil saa si mu am dëgg-dëgg. Bul ko fees ak «hmm» walla ak wax ju jëkk ci ni laaj bi rafete, ñoom ñaar ñépp dañuy yàq noppi gi nga jënd léegi.
Te bu ñu lay forse nga jéem-jéem?
Joxal digganteb lim te wax ne digganteb lim la. «Sama natt bi gën mu ngi digganteb juróom-ñett ak fukk ak ñaar ci téeméer, te duma tabax benn naal ci kawam ba kera ma seet» tontu la, te wuute na lool ak lim wu wér.
Tur woowu du wax ju amul solo, mooy dëgg gi ci boppam. Bu nga joxee lim wu neen ci biir forse, dinañu ko waxaat ni lim wu neen, ci benn tegtal, ayubés bu ci topp, te doo fa nekk ngir yokk ci artu bi. Bu nga taqalee ñàkk-wóor gi ak lim bi, moo lay may nga yor li koy dal bu génnee ci yow.
Am na ñaareelu doxin bu jaadu nga waajal, ngir bu am ku soxla yoon dëgg-dëgg te du lim wu wér. «Dinaa naal ci wàll wi gën a kawe, te dinaa la ko dëggal ba ci alxames.» Loolu dafay jox nit ki li mu ñëwal dëgg-dëgg, mooy yoon wu muy mën a dox, te dafa mujj it ci bés bu leer.
Naka lay doxe ci laaj-tontuy liggéey walla ci kanamu mbooloo?
Ñetti wàll yu ñu bokk yi, waaye ñu gàtt, ak benn jëf bu ci des: joxal leen xalaat bi nga war a jëfandikoo ngir ko wut. «Amuma lim boobu ci marse bii. Nii laa koy wute, te lii la ma gis bi ma defee lu ni mel ci marse bi jiitu.»
Ci laaj-tontuy liggéey, kenn du natt sa fàttaliku. Ñu ngi seet ni ngay jëfe ci wetu fu sa xam-xam yem, ndaxte loolu la nga war a def ci liggéey bi ayubés yu bare. Ku wax «Amuma loolu» te bu ko defee muy xalaat ci kaw ci anam bu tekku, li ñu bëgg a jënd la wone ci lu wóor.
Ci kanamu mbooloo nag, gàttal gi moo gën a am solo, ndaxte mbooloo du toog di déglu doxin wu gudd. «Amuma ko fii. Wutal ma bu ñu noppee, dinaa la ko yónnee.» Bu ko defee, wutal leen dëgg-dëgg. Matal kàddu gi mooy lépp, te ñu gën a bare ñi dégg laaj bi ñoo koy fàttaliku.
Li lii di tabax ci diirub at
Tur wu rafet, lu néew lañu ciy tabax ci tontu yi nga waajaloon. Ci jamono yi nga leeral bu wóor li nga amul, bu ko defee nga ñëw ci waxtu wi ak li ci des, ci lañu koy tabax.
Yokk gi dëgg la te rafetul ci bët. Def lii fukki yoon, nit ñi dinañu tàmbali jëmale ci yow laaj yu am solo yi, ndaxte sa ñàkk-wóor dañu koy jàng bu leer, kon sa wóor am na njëg. Loolu du doxin wu ndaw ci liggéey. Moo lay may nga jël lu ëpp li nga mën a tontu léegi, te moom rekk moo mës a tax nit yokku ba jot liggéey bu gën a réy, te moo lay may nga def loolu ñaar-fukki at te du soxla nga fàttaliku ban doxin ci nettali bi nga waxoon.
Cëslaay
- Proceedings of the National Academy of Sciences, The effects of communicating uncertainty on public trust in facts and numbers
- Proceedings of the National Academy of Sciences, Universals and cultural variation in turn-taking in conversation