Toppatóo bi soppiku na ci kanamu ñépp. Bés bi toxu na, alalu liggéey bi dellusi na ci beneen anam, kiliyaan bi wax na lu kenn waajalul. Juróom-benni nit ci taabal bi ñoo ngi def benn xayma bu néew coow: naka laa war a jaaxlee ci lii?
Ñu ngi wër seen bët ngir am tontu bi, te lu bare ci yoon yaa leen di seetlu. Du sa tur wu mag moo ko waral. Ndaxte yaa mel ni ki gëna gaaw a wone lu lii tollu ci bon.
Lii mooy wàll bu am njariñ. Li ñuy jàng du sa xel bu biir, ndaxte mënuñu koo gis. Ñeenti yëf lañuy gis te déglu, te ñeent yépp yaa mën a doxal ci sa coobare, te kenn ci ñoom laajul nga dal ci saa si. Dal ci dëgg-dëgg moo gën, waaye mu ngi ñëw ci ginnaaw. Ñeenti firnde yi, ñoom, ci bés bi lañuy liggéey.
Lan moo tax nit di mel ni ku dal bu toppatóo bi soppikoo?
Ñeenti yëf, ci tënk gii: naka nga di waxe gaaw, ndax sa loxo yi dal nañu, ndax dangay àggale say kàddu, ak lu tollu ci diir bi ngay xaar laata ngay tontu. Néeg bi day jàng ñeent yépp ci lu tollu ci fukki simili, te du ko delluwaat a seetaat mukk.
Du naxee nit. Cameron Anderson ak Gavin Kilduff gis nañu ne nit ñi gëna am doole ci seen jikko ñoo ñu gëna teg ci wàllu mën-mën ci seen bopp i mbooloo, ci ñi leen di seetaan ci biti ak ci liggéeykat yi ci gëstu bi, sax bu ñu jàppaaleeko seen mën-mën bu dëggu. Te tegtal yooyu ñoo ngi jaar ci limu yoon yi ñuy def yëf yi ñuy gis, yooyu néeg bi di jàng ni mën-mën. Firnde yooyu ñoo ngi doon dogal yëf, bés bu nekk, ci ndaje bu nekk bu ngay demal. Li ci sa loxo rekk mooy: ndax dinga leen doxal ci sa coobare walla nga bàyyi leen ci loxoy sa adrenalin.
Wax ju wóor ji mooy: doxal ñeenti firnde yi te dëggal. Firnde yu amul dara ci seen ginnaaw dañu lay jënd benn ndaje te jaay la ñeent yi ci topp.
Ci lan la war a yem sama gaaw ci wax?
Lu tollu ci ab ñeenteel bu gëna ndànk ci li la neex ci saa si, ndaxte saa soosu la sa gaaw gu jëmm di juum. Bu coono bi ëpp, wax bi day gaaw laata nga koy yég, te néeg bi day dégg gaaw ni ku tiit, mu jàng ko ni jaaxle.
Gaaw gi mooy njiitu firnde yi. Ndànkal ko, ñi ci des toppandoo. Say kàddu dinañu àggu. Sa noyyi dellu ci suuf, bàyyi kaw dënn bi. Sa loxo yi dal, ndaxte sa yaram doxaatul ngir topp sa gémmiñ. Benn jumtukaay rekk la ci genn wàllu ñeent, te loolu rekk la nit mën a yenu ci suba su metti.
Anam bu am njariñ bi du "waxal ndànk," ndaxte loolu day joxe baat bu jekkadi bu kenn wóoluwul. Mooy teg point fu nga daan teg wirgil. Kàddu yu gàtt ci sa gaaw gu jëmm dañuy jur genn njeexital ak wax gu ndànk te kenn du yég ni ngay taxawaay. "Bés bi toxu na. Xam nañu lu tax. Dinaa jot toppatóo bu bees bi ci alxames" dafay jàngu ni ku dëgër. Kàddu yooyu bu ñu leen boolee ci benn kàddu bu gudd ak ñetti baat yu leen di takk, du jur genn njeexital.
Lan laa war a def ak sama loxo?
Teg leen fenn te bàyyi leen fa. Càllal ci taabal bi, walla nga leen boole ndànk, walla nga téye kalaam bu ngay tëkkeeti. Yëngu mooy li néeg bi gëna gaaw a yég, ndaxte bët day yég yëngu laata kenn di déglu benn baat.
Tegtal yi war a dee ñooy yi ñuy delluwaat: tëkkeeti kalaam bi, wëndeelu bagu bi, wecceeti telefon bi, teg loxo ci kawar gi. Jëfin yi ngay wone ci say kàddu, ñoom baax nañu te lu bare dañuy jariñ. Yëngu yu ndaw yu ñuy delluwaat te amul jenn taxawaay ak say baat, ñooy jàngu ni ragal, ndaxte loolu rekk lañu: yaram bu génne doole ju mu mënul jëfandikoo.
Genn yoon googu moo doxal ci jeexitalu kàddu bi. Suufeel say ñetti baat yu mujj, bul leen yékkati. Jeexital bu ñu yékkati day soppi wax mu wér mu nekk ñaan ngir nangu, te ci néeg bu tiitaru, ñaan ngir nangu mooy li ñu gëna bëggul dégg ci ki ñuy seetlu.
Loolu moo ñu yóbbu ci ñetteelu firnde bi, bi kenn dul xalaat: àggale kàddu gi nga tàmbali. Bu tiitaange bi ëppee, li ëpp ci ñun dañuy tas, walla ñu weccee xalaat ci digg bi te bàyyi bu jëkk bi ci fu mu tollu. Néeg bi day dégg kàddu gu ñu bàyyi ni nit ku ñàkk fu mu tollu, te bu ko mësee ñetti yoon, mu dégg ko ni nit ku xamul lu mu xalaat. Bu nga yégee sa bopp yaa ngiy tàmbaliwaat, taxawal, jël ab simili, te wax benn kàddu bu mat. Kàddu bu mat moo gën kàddu bu ñaw ci néeg bu tiitaru.
Lu tax xaar tuuti laata ngay tontu di dox?
Ndaxte day tàqale sa tontu ak sa jëf gu gaaw, te néeg bi day dégg wutente gi. Jëlal ab simili saa su nekk, sax ci laaj yu yomb yi, ngir bu xaar gi bopp doon firnde ne laaj boobu doon na metti.
Am na lu wér ci ginnaaw loolu. Amy Arnsten, xam-xamkatu yuur ci Yale, def na ay at yu bare ci seet lu am bu tiitaange bu tar bu ñu mënul yenu ñëwee. Kortesu prefrontal bi, wàll wu ndànk wi ngay jëfandikoo ngir natt yoon yi te tànn say baat, day noppi, te wàll yi gëna gaaw te gëna màggat dañuy yëkkatiku. Kon li nga jëkk a bëgg wax ci saa su la lu bees jaaxal, wàll wi gëna néew mën-mënu wax ci sa xel moo ko jur. Ab simili du tànneef ci wàllu taar. Mooy fu sa xelu àtte di dellusi ci néeg bi.
Jëndal simili boobu ak kàddu gu nga sàkku bu la soxlaa. "May ma tuuti ci loolu." "Bàyyil ma xool ko bu baax laata may tontu." Lu néew ci bés bu liggéey a laaj tontu ci saa si, te ñi mel ni am nañu tontu ci saa si, lu bare ci ñoom ay kàddu yu ni mel lañuy jëfandikoo ba mu neex ba kenn dégg ko.
Simili boobu am na beneen liggéey bu am solo. Dafay teg tempo bi ngir ñépp. Ci néeg bu tiitaru, ki jëkk a tontu mooy teg gaaw gi waxtaan wi ci topp di jëfandikoo, te néeg bu dawe day jël dogal yu gëna bon ci néeg boobu bu jëfee ndànk. Benn nit bu jël ab simili bu leer laata muy wax dafay may ñépp ndigal ngir xalaat laata ñuy wax, te loolu lu ëpp njariñ ci njeexital li ci li nga doon bëgg wax.
Ndax mën naa ko jàng laata may ko soxla?
Waaw, te du ci jàng ndaje yi. Ñeenti firnde yépp ay yëf yu yaram lañu, te lu tax yaram du yëngu bu coono bi ëppee, mooy yaram wi tàmm na coono.
Looloo tax jàngale bi bokk ci waxtaan wu jëm ci taxawaay te du ci waxtaan wu wuute ci wérgu-yaram. Nit ku tàmm dafa fekke ba noppi xolam buy gaaw ak noyyi gu gàtt fu mu amul solo, kon yég-yég bi day ñëw ni lu mu xam te du ni lu koy artu. Ndigalu Harvard Business Review ngir nit ñi nekk ci coono day tàmbali fi la: dalal yaram bi jëkk, te xaar ba xalaat bi dellusi. Ki sos KEEP CALM dafa jaar ci ñaari fukki at ci coonob liggéey te ci jàngal yaram la ko yenoo, te dafa ko wax ne benn ci yoon yi mu doon yenoo coono bi la, te du lu mu doon def ngir dellusi ci kaw. Jàppal yaram bi ni jumtukaay ngir fukki at yu metti.
Jàngal bi di dox dafa ndaw te leer. Tànnal sa ndaje bu ci topp bu amul coono te doxal benn firnde rekk: benn simili laata nga tontu, walla point fu nga daan teg wirgil. Benn ci benn, ci bés yu amul solo, ngir bés bu am solo bi bañ a doon jéem bu njëkk.
Lu ki dal di def dëgg-dëgg
Kenn ci néeg boobu dalul. Ki ñuy jàng ni ku dëgër dafay doxal ñeenti yëf yu ñuy gis, te xolam di def li mu bëgg, te xam loolu moo tax lii nekk ci sa loxo tey, laata nga yég genn wuute.
Am na fi it po mu gudd, te moo tax lii war a tabax te du ci naxante. Ki gëna dëgër ci néeg bu metti mooy ki gëna mën a taxaw ba fukki at yi jeex. Du ndax bëggoon na lu néew walla liggéeyoon na lu néew, waaye ndaxte tiitaange dafa jafe, te moom mu fey lu gëna néew, ndaje ci ndaje, ci diirub ñaari fukki at. Loolu lu ko gënal ci nit ñi doon liggéey ni yaw sax.
Gaaw gi, loxo yi, kàddu yu mat, benn simili. Doxal leen ci talaata bu jëmm ba ñu naqari, te dinañu fi nekk suba si toppatóo bi soppikoo ci kanamu ñépp.
Sukkandiku yi
- PubMed, Why do dominant personalities attain influence in face-to-face groups? The competence-signaling effects of trait dominance
- Nature Reviews Neuroscience, Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function
- Harvard Business Review, How to Regain Your Composure in Stressful Situations