Ngoonu dibéer, kalandiriye bi ubbeeku, kafe bi tàng ba tey. Nii la pexe yu baax yiy juddoo, te nii la ñu ëpp ci ñoom di jële seen njuumte bu mag boobu, ndax ki def pexe bi, waxtu, doole ak xel mu leer moo am, waaye ki koy jëfe alxames dana ñàkk ñatt yépp.
Doo bëgg lu néew. Bàyyil sa pale fu nga ko tegoon. Li war a soppiku mooy tolluwaayu jëf ju bés bu nekk, te tolluwaay bu jub bi, du li tey mën a yor, waaye li sa bés bu gën a bon ci weer wi mën a yor.
Loolu mel na ni ndogal bu néew, waaye safaanam la. Say bés yu baax musiba manuñu leen a dal mukk. Say bés yu bon ñoo lay indil ndam walla ñàkk. Ñoom ñooy dogal ndax lii lu ngay def la walla lu nga daan def. Defal pexe bi ngir ñoom, dinga am ñaar yépp: pale bu kawe ak jëf ju mën a mucc ci ayu-bés bu dëggu.
Ban tolluwaay la aada bu bees war a am?
Bu tuuti ba mu mën a dugg ci sa bés bi gën a fees ci weer wi. Natt ko foofu, te dinga ko def juróom-ñeenti bés ci fukk, te limu yoon yi mooy li di soppi jëf ju ndaw ci lu doxe ci boppam.
Pexe yu bare, dañu leen di natt ci benn kalandiriye bu wone, bu benn saxaar dul yeex, kenn du ci tegaat ndaje ci sa ngoon, te benn xale du feebar. Kalandiriye boobu amul, te pexe bu ñu tabax ci moom dafay daanu ci talaata yu neex-yaram. Ba noppi nit ñi jàppe daanu gi ni ñàkk fit, te loolu firi bu juum la te dafay indi defar bu juum.
Am na ñaareelu lu tax ngay wàññi tolluwaay bi te loolu bokkul ak fit. Gëstu yu ñu boole ci British Journal of General Practice gis nañu ne jëf ju ñuy def ci boppam dafay taxaw ci diggu-diggu ci juróom-benn-fukk ak juróom-benni fan bu ñu koy def bés bu nekk, te jëf yu yomb yi dañuy gaaw a nekk lu ñuy def ci boppam ci yu jafe yi. Kon jëf ju ndaw ji, du rekk lu gën a yomb a def. Dafay agsi ci bérab bi nga dul dogal dara ci lu gaaw ci ju réy ji, te loolu mooy tekki ne dinga jot ci aada bu doxe ci boppam bi laata ki tabaxoon lu jaaxal ci benn dibéer.
Naka laa mën a gis tolluwaay bu jub bi?
Defal natt bu bés bi gën a fees. Xoolal ci sa xel bés bi gën a fees ci weer wi weesu, waxtu ci waxtu, te laaj sa bopp: ban melokaanu aada moo mën a doon dugg ci biir bés boobu te kenn wàññiwul dara.
Defal ko ci ñetti tomb te bind tontu bi.
- Tuddal bés bi. Bés bu dëggu bu weesu, du bés bu ñuy natt ci diggu-diggu. Bés yu diggu-diggu, du dëgg.
- Gisal pàkk bi. Fan la, ci bés boobu, amoon fukk walla fukk ak juróomi simili yu bopp? Laata kër gi di yeewu, ci diggante ñaari ndaje, walla ci ginnaaw yóbbu xale yi ekool bi.
- Nattal jëf ji ci pàkk bi, ba noppi wàññi ci ñaar-fukk ci téeméer. Suuf si war na la mel ni lu gën a yomb bés bi nga koy bind. Wàll boobu mooy li lay fey bés bi gën a bon ci bés bu bon bi nga fàttaliku woon.
Suuf si mooy natt bi ñu tabaxe, du fu ñuy daanu. Wuute googu am na solo lu ëpp ni mu deme. Fu ñuy daanu, mooy fi ngay wàcc bu mbir yi baaxul, te loolu mooy tekki ne dafay ànd ak tuuti ñàkk bés bu nekk bu nga ko jëfandikoo. Natt bi ñu tabaxe, mooy mbir mi ci boppam. Dinga def suuf si, te lépp lu ko weesu, ci sa tànneef la.
Ndax wàññi tolluwaay bi ak wàññi pale bi, benn lañu?
Déedéet. Pale bi du toxu mukk. Jëf ju bés bu nekk rekk lañuy natt ci bés bu gën a bon, ndax bés yu bon yi ñoo lay dogal ndax dinga sax ci walla déet.
Waxal ko ci ay lim te mbir mi dana leer. Nit ku daw juróomi kilomet ñeenti yoon ci ayu-bés, ba ci ñetti ayu-bés, ba noppi taxaw, juróom-benn-fukki kilomet la def. Nit ku suufam nekk fukk ak juróomi simili, di ko weesu ci ayu-bés yu bare te di ko téye ci yu bon yi, dana weesu loolu lu bare ba ci màrs te dana daw ba ci suwe. Kenn ci ñoom bëggu ko woon lu néew. Kenn ci ñoom rekk moo defoon pexe bi ngir kalandiriye bi mu am.
Loolu it moo tax suuf si du kaw. Ci suba su neex, dinga daw jëf ji ba mu mat, te loolu la war. Suuf si am na ngir suba yu baax yi bañ a doon suba yi rekk di jariñ.
Lu ma war a def su sama suuf si mel ni lu yomb lool?
Kon tolluwaayam mën na jub, te am nga sañ-sañ ngir ko weesu bés bu nekk bu la neexee. Suuf si mooy lu gën a tuuti li nga dige ne dinga ko jot, du lu ñuy wax ne noonu la ngay def dëgg-dëgg.
Fiir bi fi nekk mooy ayu-bés bu baax bi. Ñetti jaay yu dëgër jàll nañu, suuf si tàmbali na mel ni lu yomb lool, nga yékkati ko te kenn xamul. Ñaari ayu-bés ci ginnaaw, wàll bu jafe ñëw na, suuf si nga yékkati manul a dugg ci moom, te aada bi taxaw. Suuf si du yékkatiku mukk ndax benn ayu-bés bu baax. Yékkatil ko rekk su weer wu jafe dee jàll te nga ko jot bés bu nekk, te bu ko defee, yékkatil ko benn yoon rekk, ci lu tuuti.
Dencal ñaari tolluwaay yu bind ci wetu benn: melokaan bu mat bi ak melokaanu suuf si. Ñaari kolon, benn kart, benn xool. Loolu rekk mooy jumtukaay bi, te moom mooy wuute gi nekk ci di sos dara ci fukki waxtu ci guddi ak jàng benn ndigal.
Ndax melokaan bu ndaw bi dafay def dara ci dëgg?
Waaw, te loolu lu ñu mën a natt la, du wax ju yékkati xol rekk. Benn gëstu bu ñu génne ci Primary Care Companion to The Journal of Clinical Psychiatry wax na ne fanweeri simili yu yëngu gu diggu ñetti bés ci ayu-bés dafa doy ngir njariñ yi ci wàllu wérug xel, te warul a doon lu wéy, ndax ñetti dox yu fukki simili dañuy def li benn dox bu fanweeri simili di def.
Xel moomu it dafay dox ci biti sport. Fukk ak juróomi simili yu bind bés bu nekk bu ñuy liggéey, lu ëpp juróom-fukki waxtu ci at mi la. Fukki simili ci làkk, bu ñu ko téyee ci at mi, dana la yóbbu lu gën a sori juróom-benni ayu-bés yu tàng yi nga bàyyi ci fewriye. Jëf yu ndaw yi dañuy dajaloo ci noppi te laajuñu nga nekk ci sa melokaan bu gën a rafet, te loolu moo tax ñuy wéy di dox ci weer yi nga nekkul ci sa tolluwaay bu kawe.
Am na beneen njariñ bu feeñ ci ayu-bés yi gën a diis. Suuf su ñu natt ci sa bés bu gën a bon dafay tax pexe bi du la laaj mukk nga tànn ci diggante aada bi ak liggéey bi. Dafay dugg ci ñoom ñaar, kon dara du sànku te dara du soppiku ci saa si nga gën a ñàkk a mën a waxtaan bu baax.
Ñaari tolluwaay, yu ñu bind laata ayu-bés bi di tàmbali
Jëlal pexe bi nga bind ci dibéer, teg ci ñaareelu kolon. Melokaan bu mat bi ci càmmoñ, melokaanu suuf si ci ndeyjoor, te wax leer ba nit ku sonn mën koo topp te xalaatul. Ba noppi doxal ayu-bés bi ci kolonu ndeyjoor bi, te jàppe lépp lu nekk ci càmmoñ ni lu la yokk.
Ci gëstu bu mag bi ñu def ci ay salu sport, bi ñu génne ci Nature, lu ëpp juróom-benn-fukki junniy nit lañu jaarale ci juróom-fukk ak ñeenti pexe yu wuute yu ñeenti ayu-bés. Ñeent-fukk ak juróomi pursaan ci pexe yooyu yokk nañu limu ñëw ci sal bi ci ayu-bés bu nekk bi ñu leen di doxal, te juróom-ñetti pursaan rekk a jur coppite gu ñu mën a natt ba noppi ñeenti ayu-bés yi jeex. Def pexe bu dox ci benn weer, moo gën a yomb. Nattal tolluwaay bi, moom mooy wàll bi di dogal ndax dana dox ba ci juróom-ñeenteelu ayu-bés.
Bàyyil sa pale fu mu nekk. Xoolal kaw, bindal sa tur ci mbir mu jafe mi, wax nit ñi lu ngay wut. Ba noppi nattal jëf ju bés bu nekk ji ngir alxames bi gën a bon ci weer wi, te dinga koy def ba léegi bi ñi defoon seen pexe ngir seen bés bu gën a baax tambalee beneen pexe.
Sources
- British Journal of General Practice, Making health habitual: the psychology of 'habit-formation' and general practice
- Primary Care Companion to The Journal of Clinical Psychiatry, Exercise for Mental Health
- Nature, Megastudies improve the impact of applied behavioural science