Jot nga yokkute ci sa payoor, walla ñu yékkati la ci sa liggéey, walla kiliyaan bi nga toppoon at mu mat. Jub nga ci ko bëgg, te jub nga ci dem jël ko. Waaye, lu mat ñaari ayubés gannaaw ga, gis nga benn lu la naqarloo tuuti: li nga jublu dafa yëngu ndànk, te yaa ngi natt sa bopp ak benn lim bu bees bu nga tànnul mukk.
Loolu du ngëmëñ, te du ay bu nekk ci sa jikko. Loolu mooy li dal lim bu kenn musul a bind. Lu ñu jublu te turalu ko dafay yëngu, te fu muy jëm mooy xaalis bi nit ñi la wër mel ni ñuy am.
Tudd sa lim boppam dafay faj loolu, te faju ko ci ñu laaj la nga bëgg lu néew. «Doy» benn jubluwaay la, du benn kuub, te mooy lim bi lay wax ban coono moo jëm ci sa dund ak ban moo jëm ci dundu keneen.
Naka laa war a xame ban xaalis moo doy ci man?
Nettalil benn talaata bu ordineer bu nga bëggoon a dundaat ak mbég, ganaaw loolu nga natt njëgu weer wu mel ni talaata boobu. Loolu mooy sa limu doy, te dafay dox ndaxte dafa tabax ci dund gu nga bëgg dëgg-dëgg, du ci lim bu nga dégg fu mu mën a doon.
Defal ko ci toftalin googu, dina la jël lu tollu ci ñeent-fukki simili. Bindal talaata bi bu jëkk, ci lu wóor te ni bu jamono ji doon. Fan nga fay yeewu. Lu ngay lekk. Ndax dangay tukki ba ci liggéey bi, te ci ban yoon. Lu sa yaram di def bés boobu, ndaxte benn waxtu tàggatu yaram benn liñ bu dëggu la bu am njëgam, te bu nga ko bàyyee ci biir dinga jot ci lim bu nga mënul a dunde. Ku ngay gis ci ngoon. Lu nga warul a jaaxle ci.
Ganaaw ga, nattal ko. Boolel weer wi talaata boobu di firndeel: kër gi, lekk gi, tukki bi, wér-gi-yaram, tàggatu yaram bi, toppatoo gune yi, tukki yu sori yi, ak benn liñ ngir yëf yi dul dellusi ci lu wóor te ñépp di fàtte. Yokk ko tuuti, bul ko wàññi. Li ciy génn mooy benn limu weer ak benn kàddu buy nettali bés bi. Ñaari yëf, ñoom ñaar ñu ngi bind, ñoom ñaar ñu ngi am bés.
Lu tax lim bi di yëngu bu ma fa àggee?
Ndaxte bu amul benn lim bu nga tànn, dangay jëfandikoo nit ñi la wër ni ay nattukaay, te nit ñi la wër dañuy soppiku saa su nga yéegee. Lii ay gëstu yu bare ñoo ko wóoral, du woyof bu jóge ci sa bopp.
Benn gëstu bu ñu def ci téeméer ak juróom-ñeenti réew, bu génn ci *Nature Communications*, gis na ne ci juróom-ñett-fukk ci téeméer ci réew yooyu, noflaayu nit ki dafa toppoon toftaluwaayu am-amam ci biir réewam, ci anam bu gën a dëgër ci lu ëpp am-amam bu ñu natt boppam. Loolu mooy masin bi tax lu ñu jublu di yëngu. Wutal bu bees bu nekk dafa lay dugal ci néeg bu wuute tuuti, toftaluwaay bi tàmbalee ci suuf, te lim bi ngay topp te xamuloo ko dafay yéeg ak moom. Kenn du tànn loolu. Dafay dal rekk ci képp ku turalul benn lim bu boppam.
Lim bi ñu bind mooy kiiraay gi, te kiiraay bu yomb la. Bu sa limu doy amee, néeg bu bees du ko soppi ci kumpa. Mën nga ba tey tànn nga yokk ko, ak sa yëg, ak sa coobare, ak lu tax. Li nga dootul mën mooy benn waxtaanu añ yokkal la ko sa ginnaaw.
Ndax xaalis bu ëpp dina gën a rafetal dund gi dëgg-dëgg?
Ci li ëpp ci nit ñi, waaw, te looloo tax bii jukki du jeexe ci digle nga taxaw. Ñaari gëstu yi gëna wóor ci mbir mi jotoon nañu ci ay tontu yu wuute, ganaaw ga ñi leen bind toog ndajeek seen biir te jubbanti la ci safaanoo.
Bind bu 2010 bu Daniel Kahneman ak Angus Deaton def ci *Proceedings of the National Academy of Sciences* gis na ne ni nit ñi di natte seen dund dafay yéeg ba fàww ak am-am, waaye seen noflaayu xol bu bés bu nekk dafa mel ni mu taxaw ci benn palaas. Bind bu 2023 ci téere boobu bu Matthew Killingsworth, Kahneman ak Barbara Mellers dellusi na ci ni benn liggéey bu ñu bokk ci biir wuute gi, te ñu jubbanti safaanoo bi: ci li ëpp ci nit ñi, mbég dafay ba tey yéeg ak am-am, ba weesu bu bare kuub bi ñu waxoon bu jëkk, te taxaw gi ñu gisoon dafa dëkkoon rekk ci juróomeelu wàll bi gëna néew mbég ci nit ñi.
Bu nga ko jàngee ci lu jub, dafay wax ñaari yëf ci benn yoon. Wut lu ëpp du liggéeyu dof, te li ciy dellusi dëgg la. Te tolluwaayu li ciy dellusi dafa sukkandiku bu baax ci li dëkk ci suuf, te loolu mooy wàll bi benn lim rekk mënul a faj. Kon turalal lu nga jublu, ganaaw ga nga dem topp ko, te ci biir loolu nga saytu li nekk ci suuf ngir mu dox bu baax.
Xaalis bi weesu liñ bi, lu muy jariñ?
Keneen. Loolu mooy tontu bi bépp, te mooy wàll bi jukki yu bare yuy wax ci «doy» dul mës a àgg, ndaxte lu ñu jublu te dara nekkul ci kawam benn kuub la bu sol baat bu gëna rafet.
Bu nga amee benn limu weer, laaj bi am solo dootul «ñaata» waaye dafay doon «lan la des di jariñ». Tànnal loolu it ci lu jiitu, ci ñeent-fukki simili yooyu, ndaxte li des te amul liggéey dina wut liggéeyam boppam, te ci lu gën a bare dina doon beneen yokkute ci sa dund. Ki sos KEEP CALM, li mu def moo di firnde fii, du ab digle rekk: dafay wax ne delloo ci ñeneen ñi mooy beneen kumpa ci njariñam, ne dafa doon wut ba fàww ay bunt ngir tarbiyal, tàggat, digal, yékkati, sant ak taxawu nit ñi nekk ci wetam, te li ci dellusi fukki yoon la ëpp. Dafa ko def ci yoon wi bépp, ci jamono ju mu amagul xaalis walla tur, du bi mu àggee rekk.
Ci jëf, li des du xaalis rekk. Mooy jokkalante bi nga mënoon a moom sa bopp, mooy ngoon bu nga jox ci xam-xam bi ñu lay fey, mooy waa-liggéey bu ndaw bi nga wax ñaata ngay am dëgg-dëgg, mooy tur wi nga tudd ci néeg bu mu nekkul. Tànn loolu ci lu jiitu mooy li di soppi «doy» ci nekk du benn dig waaye benn pexe, te looloo tax jëf jii war na la bàyyi ak bëgg-bëgg bu gën a rëy ci li nga taxawaloon, du bu gëna néew. Doo tudd benn lim ngir nga mën a taxaw. Yaa ngi ko tudd ngir xam lu li ci des di jariñ.
Te bu sa lim sori lool nag?
Kon am nga li gëna am njariñ ci lu ku am bëgg-bëgg mën a am: benn jubluwaay bu wóor ak benn diggante bu dëggu. Diggante bu ñu tudd, benn pexe la buy xaar ñu bind ko. Bu ñu turalul, benn riir bu néew rekk la ci sa ginnaaw.
Damm ko benn yoon. Ñaata la diggante bi tollu ci weer wu nekk, te ban ci ñetti jumtukaay yi moo koy tëj: am xaalis bu ëpp, jëfandikoo ci beneen anam, walla xaar lu gëna yàgg ba lu am di sax? Ñi ëpp dinañu gis ne tontu bi mu ngi ci bu njëkk bi, te xibaar bu baax la, ndaxte am xaalis bu ëpp mooy jumtukaay bi am kuub bu gëna kawe, te mooy bi bii pilar bépp ñu ko tabaxe ngir dimbali ci. Ganaaw ga, tànnal benn jëf bi ciy topp te teg ci ab bés, ndaxte diggante bu amul bés, ay yaakaar rekk la.
Te bul wàññi lim bi ngir sa xel dal tey ci ngoon. Jubluwaay bu nga wàññi ci kumpa, du jubluwaay bu lay yékkati at wi ñëw, te dinga xam ne yaa ko def. Lim bu dëggu, sax bu tollu ci ñetti at, dafay def liggéey bu ëpp lu lim bu neex bu tollu ci fukki weer ak ñaar.
Bindal ko te teg ci ab bés
Ñaari liñ ci benn xët. Limu weer wi. Talaata bi, ci benn kàddu. Ganaaw ga bés bi nga leen binde, ndaxte lim bu amul bés, doo gis bu di yëngu.
Xoolal ko benn yoon ci ñetti weer yu nekk te laaj benn laaj rekk: ndax bii moo di ba tey bés bi ma bëgg? Am na yoon bu mu doo. Nit ñi dañuy soppiku, gune day ñëw, yaram day soppiku, bëgg-bëgg day rëy du wàññiku. Yokk sa lim ak sa coobare, du ne jëf ji antul, jëf ji mooy dox, ndaxte njublaŋ bi masul a doon téye sa bopp. Njublaŋ bi mooy ne lim bi sa moom la te xam nga kañ lay yëngu.
Li ngay jële ci ñeent-fukki simili yooyu mooy li di tax nga mën a dékku ñaar-fukki at ci liggéey bu metti, te du dal bu tekki ndànkal. Jubluwaay la. Dinga waxtaan ci beneen anam bu nga xamee bu wér lan lay jublu. Dinga wax déedéet ci gaaw ci liggéey bi fey bu baax te jëmul fenn. Te dinga jóg bu metti ci liggéey biy tëj diggante bi, ndaxte ci bu njëkk mën nga gis diggante bi di tëju. Loolu mooy lu «doy» di jariñ. Du bëgg-bëgg bu néew. Bëgg-bëgg bu gën a jub, bu ñu téye bu yàgg ba mu àgg dëgg-dëgg.
Sources
- Proceedings of the National Academy of Sciences (PubMed Central), Income and emotional well-being: A conflict resolved
- Proceedings of the National Academy of Sciences (PubMed Central), High income improves evaluation of life but not emotional well-being
- Nature Communications (PubMed Central), Social status and the relationship between income rank and well-being in 109 nations