Dëppoo bi mat na ci ñeenti waxtu ci ngoon te néeg bi fees dell ak mbég. Kenn santaane champagne, keneen jóg wax ay baat yu turam nekk ci, te moom mu taxaw ci wetu mbir mi, muy yég ne jàmm la, jàmm bu mat sëkk. Du yaram bu ñàkk yég-yég. Du tiis. Jàmm rekk. Ci ginnaaw jàmm ji, mu ngi doon xalaat ba noppi ci bu ci topp bi, bi gën a réy, bi mel ni bii te ànd ak beneen tus ci mujj gi.
Bu ko defee njàqare bu tuuti ñëw. Ndax lii warul woon a yég lu ëpp?
Wutal laaj boobu, dinga am ñaari tontu, te ñoom ñaar ñépp baaxuñu ci yaw. Bu njëkk bi nee na yég-yég bu dal bi dafay firndeel ne jubluwaay bi neexul woon dara, te war nga a bëgg lu néew. Ñaareel bi nee na war nga a am jubluwaay bu gën a réy léegi, te loolu tiitaange boobu la, waaye mu sol yére bu gën a rafet. Am na ñetteelu jàng, te ci nit ku dàq ay at di am ndam, moom moo gën a dëggu. Dal mooy ni agsi di meloo bu nga tàmmee ko.
Lu tax duma yég dara bu ma jotee jubluwaay bu réy?
Ndaxte xaar ak agsi, ñaari sistem yu wuute lañuy jëfandikoo, te bu yaw dafay tàmm ci lu gaaw. Li ëpp ci doole ji, ci wër gi la nekkoon, te tàmm gi dalal mujj gi mooy jumtukaay bi la mayoon nga sax di yékkati jubluwaay bi ci njëlbéen.
Lii mbir mu yàgg la te ñu bind ko bu baax. Gëstu bi Brickman, Coates ak Janoff-Bulman defoon ci ñi ci lotri di raw, gis na ne ñi raw gënuñu woon a bég ñi ñu leen mengaleel, te lu jaaxal la, ñu gënoon a jariñu ci mbir yu yaram yi ginnaaw loolu. Diener, Lucas ak Scollon defaraat nañu nataal bi ginnaaw, ci yoon wu gën a am njariñ: tàmm gi dëgg la waaye matul lépp, tolluwaay yi tëdd ci nun duñu neen, te mën nañu toxu ci ay anam yu ñu leer. Bu nu ko tekkee ci sa ngoonu alxames, loolu dafay tekki ne dal gi wàllu sistem bu wóor la, du firnde ne ndam li dëggul woon.
Jariñ na ñu tudd njariñ gi ci lu jubb, ndaxte kenn du ko def. Tàmm gi mooy li tax at mu metti ma nga dékku léegi doon rekk sa tolluwaayu liggéey bu yaram. Jumtukaay boobu bi tax ndam lii mel ni lu yaram, moom la defoon jubluwaay bu at mi weesu, bu ñu jàppe woon lu mënul a ame, mu doon ndoorteelu at mii. Ñàkkuloo mën-mënu yég yëf. Yékkati nga suuf si.
Ndax yég-yég bu dal bi dafay tekki ne tànn naa jubluwaay bu baaxul?
Li ëpp ci saa yi, déedéet, te am na anam bu leer ngir xam ko. Jubluwaay bu baaxul dafay mel ni noflaay ndax mbir mi jeex na. Jubluwaay bu baax bu nga tàmm rekk, dafay mel ni dal, ak lu ci topp luy sosu ci noppi ci ginnaawam.
Njuumte bi ñu gën a def ci mbir mii mooy jàppe coow li ak bànneex bi ni pey gi. Mësuñu koo doon. Pey gi mooy li ndam li jënd dëgg-dëgg, te limu la bu nga mën a jàng, du yég-yég bu nga war a firi. Jëlal fukki simili te bindal ko. Ban tànneef nga am léegi te amuloo woon ko ci samwiye. Kan la ñuy delloosi woote léegi. Lan nga mën a bañ tey te mënuloo woon a bañ démb. Limu boobu mooy karne bi, te lu ëpp ci saa yi dafay gën a doy waar ci ni ngoon gi meloon.
Am na beneen lu tax ndam yu réy yi di wàcc ci dal, te ci yaram la jóge. Nit ñi mën a yenu forse bi, li ëpp ci saa yi, dañoo tabax mën-mën boobu ci fenn, te ci nit ñu bare ñuy génne liggéey bu takku, ci ron bar bu diis la ñu ko tabax walla ci yoon wi ñuy daw ci seen gox, du ci téereb bind. Gëstu bu The Lancet Psychiatry def ci lu ëpp milyoŋ mag ci Amerig, gis na ne ñi doon tàggat seen yaram dañuy wax ne seen bés yu bon ci wàllu xel dañoo gën a néew bu baax ci ñi ko doon defal, te taq gi gën a dëgër ci lu tollu ci ñett ba juróomi yoon ci ayubés. Yaram wi mooy jumtukaay bi fukki at yi ci topp di doxe, te loolu moo tax tàggat yaram war a nekk ci waxtaanu bëgg-bëgg, du ci waxtaanu wér-gi-yaram rekk.
Naka laay xàmmee dal ak sonn?
Defal benn natt ci weer wii: joxeel sa bopp ngir taxawu ci keneen ci bésam bu mag. Bu xalaat bi la joxee doole, kon agsi nga. Bu xalaat bi la diisee ba mu ëpp, kon sonn nga, te sonn jafe-jafe bu wuute la bu am safaraam bu wuute.
Lii mooy natt bi gën a leer ci mbind mii, ndaxte laajul nga firi sa yég-yég ci sa bopp, te loolu mooy li nga gën a jafee léegi. Tànnal ku am ay wax yu mu war a joxe, waxtaanu tànn, kompetision bu njëkk, walla waxtaan bu jafe bu ñu tëral. Joxeel sa bopp ngir jaarale ko ci jàng bi, walla nga nangu woote gi mu def guddi gi ci kanam, walla nga toog ci néeg bi. Bu ko defee, gisal lu di ame ci sa dënn bu waxee waaw.
Dafay dox ni natt ndaxte dimbali keneen ci waaj dafay génne sa xel ci sa sistemu siif, ci saa si xoole sa bopp gën a jafe. Mooy it jàng bi gën a yomb ci njëg ngir sa bés bu mag bu ci topp. Dinga dégg sa bopp yaa ngi leen wax li nga soxlaoon a dégg, te loolu, li ëpp ci saa yi, mooy li nga bàyyi di def.
Bu tontu bi ñëwee ni lu diis, jàppeel ko ni xibaar, du ni njuumte. Sonn ginnaaw jéego ju gudd, lu yaram la te dafay tontu ci yëf yu yaram: nelaw, ayubés bu amul dara ci juróom-ñaari waxtu ci suba, ak yëngu-yëngu bu dul it liggéey bu ñu war a raw ci.
Am na ñaareelu lu tax nga war a def natt bi, doonte xam nga tontu bi ba noppi. Taxawu ci keneen ci bésam bu mag, mooy benn njariñu ndam lu kenn mënul a nangoo yaw ëllëg. Dëppoo yi dañu leen di waxaat, tur yi dañu leen di soppi, waaye nit ki nga dalal ci juróom-ñaari waxtu ci suba, laata muy joxe ay waxam yu njëkk yu mag, dina ko fàttaliku ci fukki at. Loolu du njàngale ci joxe. Seetlu la ci wàll yi ci at mu baax yu mën a sax.
Naka laay tànn jubluwaay bu ci topp te ànduma ak xumb?
Xaaral ñaari ayubés, bu ko defee tànnal ci mbind ci suba su yaram. Jubluwaay bu ñu tànn ci ñeent-fukki waxtu ak juróom-ñett yi topp ndam li, ndam li moo ko tànn, te jubluwaay bu ñu tànn ci talaata bu yaram, yaw yaa ko tànn.
Bu nga toogee, tontul ñetti laaj ci toftalu wii. Lan la ndam li mujj jënd dëgg-dëgg, ci karne bi nga bind ba noppi. Lan nga koy defe bu kenn dul tëcc loxo. Te kan moo nekk ci bu ci topp bi, tudd ko ci turam.
Laaj bu mujj boobu du taar rekk. Jubluwaay bu keneen nekk ci, dafay dékku weer wu sa bëgg-bëgg mënul a dékku, te loolu moo tax tàggat keneen ci atam nekk tontu bu dëggu ci lan moo topp, du njukkal bu ñu jox ku ñàkk. Bu gën a réy jaadu na fii, te bu gën a réy, saa yu bare mooy bu jub. Sart bi ci am, benn la: bu gën a réy war nañu ko tànne ci bérab bu dal, du ci ragal ne ndam li mujj limuwul.
Jubluwaay yi yomb nañu a tànn te yomb nañu a fàtte ba alxames, kon bindal jubluwaay bi ci lu nga mën a laal te tegal ci bés.
Dal mooy jumtukaay bi, du njukkal
Ki sos KEEP CALM, Kaʻohele Carlos, dafay nettali xewam ci toftalu bu wóor, te toftal googu mooy li am solo. Dafa liggéey bu metti ci dundam gépp ngir li mu bëggoon. Mu gis ay yoon yu mu doon dale ci biir loolu, te tàggat yaram doon na benn ci yoon yi mu doon yenoo forsey tabaxu yoonu liggéeyam. Mu agsi fu mu jëmoon, te mu sax di dem ginnaaw loolu. Dal du lu mu nangoo bi bëgg-bëgg bi jeexee. Jumtukaay la bu tax ñaar-fukki at yu bëgg-bëgg mën a am.
Kon jàppeel ngoon gu dal googu ni màndarga bu baax. Dafay tekki ne sistem bi la indi fii mu ngi dox, ne tàmm nga ci tolluwaay bu la sorewoon, te ne mën nga a tànn jubluwaay bu ci topp ci sa xelal, bañ a jàpp bu ci jot rekk. Demal ci lu gën a réy bu loolu jub. Waaye dinga ko def ak loxo yu dal, te loolu mooy yoon wi kenn mën a jaar ngir def lii beneen fukki at.
Sources
- Journal of Personality and Social Psychology, Lottery winners and accident victims: is happiness relative?
- American Psychologist, Beyond the hedonic treadmill: revising the adaptation theory of well-being
- The Lancet Psychiatry, Association between physical exercise and mental health in 1.2 million individuals in the USA between 2011 and 2015: a cross-sectional study