Am nga ñaar-fukki at ak juróom-benn, ki la topp ci ndaw ci taabal bi am na ñeent-fukki at, te am nga tontu bu gën a baax li néeg bi jëm. Bérab bu baax la boobu. Waaye bérab la itam bu ñuy yàqe saa su nekk, ndaxte ni ñi ëpp di indee xalaat bu baax ci néeg bu fees ak nit ñu leen màggat, mooy laloo ko ay kàddu ba kenn mënatul a gis lu mu doon.
Nekk ki gën a ndaw, du jafe-jafe ci darajaa bu nga war a muñ ba jamono ji dindi ko. Jafe-jafe ci wóoral la, te wóoral, mën nga ko am ci ayu-bés bii. Néeg yi duñu dox ci at yi rekk, dañuy dox ci ku dëggu di indi lu ñu mën a seet. Ñi ñu jàppe ci dëgg bu yàggul, ci ñi ëpp defuñu ko ci mel ni ñu màggat. Dañu ko def ci nekk, ci néeg bi, ki ay waxam di ànd ak lim, walla fan, walla mbir mu xew ba noppi, te dañuy tontu ci waxtu wi ñu waxoon.
Naka lañu lay jàppee ci dëgg bu yaa gën a ndaw ci néeg bi?
Wecceel ay baat yu rafet ak ay firnde. Bu nga waxee «Dama gëm ne lii mën na dox», waxal «Ñaari yoon lañu ko jéem, te lii mooy li xew ñaari yoon yi.» At yi nga am dañu leen di jàppe ni ñàkk xam-xam, ba saa si nga teg lu wóor ci taabal bi.
Lu wóor mooy lu keneen mën a seet. Lim, fan, njeexital, walla turu mbir mu xew. «Ay laaj yi ñuy yónnee ci yoon woowu dañu wàcc, jóge ci lu tollu ci ñeent-fukk ci ayu-bés ba ci juróom-ñeent, ginnaaw bi ñu defaree jafe-jafe bi ci weeru mars» dafay tëj werante bu «jëfandikookat yi mel ni ñu gën a bég» mënul sax a dugg. Am na it lu mu def ci noon: dafay jële waxtaan wi ci kan moo gën a am xam-xam, foofu yaa fi war a ñàkk, mu yóbbu ko ci li xew dëgg-dëgg, foofu suuf su yemoo la.
Genn-wàll gi ci des mooy waajal, te moom la kenn mënul gis. Duggal ak benn xalaat bu nga tànn ngir wax ko, ak ñaari firnde yu koy taxawal. Du juróomi xalaat. Benn rekk, bu nga waajal ba ñu mën la ci laaj te nga taxaw temm. Waajal moo di jumtukaay bi ci néeg bi bu soxlawul xam ñaata at nga am, te amul dig.
Lu ngay wax fi «dama foog»?
Waxal mbir mi ci boppam. «Dama foog ne war nañu wecci fan bu mujj bi» dafay soppiku doon «Bu ñu wecci fan bu mujj bi ba ci beneen ayu-bés, dinañu jot seetlub kaaraange bi, te seetlu boobu moo nu téye biig bi.» Xalaat bi la, waaye amul lu ñu ci muur, te firnde bi ci des.
Wottul ñetti jikko yiy wàññi xalaat bu baax. Am na ubbite bi di ñaan jéggalu ndax rekk nga wax, ni «lii mën na nekk laaj bu neen» walla «baal ma, xalaat bu gàtt rekk.» Am na it ay baat yu ñuy dolli ci kaw, ni «xéj-na mën nañu ko jéem tuuti», bi di soppi digal doon xel-mu-jeex. Am na it yékkati baat yi mujj, bi di soppi wax bu wér doon ñaanu ndigal. Wàccal sa ñetti baat yu mujj yi, te kàddu gi dina agsi ni xibaar.
Lii lépp du ngir nga mel ni ku dëgër. Bàyyil sa yiw, bàyyil sa baat yu neex yi, bàyyil di laaj ay laaj yu dëggu. Li ñuy dindi mooy kàddu yu duy yiy suul sa xalaat, te loolu ak yar, ñaari mbir yu wute lañu.
Ki sos KEEP CALM moo doon ku gën a ndaw ci néeg yu bare ci yooyu, te seedeem gàtt na: liggéey na bu metti ci dundam gépp, gis na ay yoon yu mu dale ci biir loolu, te agsi na fi mu jëmoon. Ndaw doon na jafe-jafe ci waajal, waaye mësul a doon benn asamaan bu tëj.
Ndax war nga nëbb li nga xamagul?
Déedéet, te nëbb gi moo lay ñàkkloo dëgg-dëgg. Waxal pàkk bi ci benn kàddu te teg waxtu ci li ci des: «Amaguma limu jëfandikookat yi génn ci wàll googu. Dinaa ko am ba alxames.»
Am na ay firnde yu baax ne nangu ne xamuloo lépp, dafa gën a yomb li nit ñi koy ragale. Juróomi jéego yu ñu def ak 5.780 nit, ñu ko móol ci Proceedings of the National Academy of Sciences ci atum 2020, gis nañu ne bu ñu waxee ne lu wóorul a ngi ci lim bi, nit ñi dañu doon yég ne mbir mi wóorul lu ëpp, waaye kóllëre gi ñu am ci lim bi ak ci fu mu jóge, tuuti rekk la wàcc. Liggéey boobu ci limu réew mi la aju, du ci ndaje yi, kon jàngal ko ni yoon wu ñu joxe, du benn dige. Yoon woowu ba tey am na njariñ: ubbi ci fi sa xam-xam yem, du jëf ju jafe ni mu la mel.
Naxe dafa jafe, te ci yaw la gën a jafe. Njiit bu mag bu yokk ci mbir, dañu koy jàppe ni ku fàtte rekk. Bu nga ko defee benn yoon ci ñaar-fukki at ak juróom-benn, dafay dëggal léeb bi néeg bi doon wax ci sa mbir.
Kan moo war a tudd sa tur ci néeg yi nga nekkul?
Ku la gën a am darajaa, mu jëfandikoo baat yi nga ko jox. Loolu taxawu la, te lu wute la ak jàngale, te jàngale rekk moo ñu leeral ñi ëpp ci ñaar yi.
Catalyst, mi ngi gëstu ni nit ñiy jàlle dëgg-dëgg ci liggéey, dafa wute jàngalekat bi, bi lay jox ndigal ci sa yoonu liggéey, ak taxawukat bi, bi jëfandikoo doole ju mu am ngir dimbali kenn mu yéeg. Waxam mooy ne jàngale am na solo lool waaye moom rekk doyul ngir yokk jigéen ñi. Jàngalekat dafay wax ak yaw. Taxawukat dafay wax ci sa mbir. Néeg yi ñuy tànne sa liggéey bu ci topp, néeg yu nga nekkul lañu, kon fàww kenn ci ñoom mën a wax lu wóor ci sa mbir.
Foofu la nga mën a jëf, ndaxte taxawukat mënul yóbbu benn xalaat bu neex bu yaatu ci ndajem tànneef. Firnde rekk la mën a yóbbu. Kon joxal ñi la yeneen benn kàddu bu ñu mën a waxaat: du «mbir yi dañuy dox», waaye «bind-aat bu dugg-liggéey bi dafa wàññi waxtu wi ñuy tëral ba ci genn-wàll, te man ma ko doxal.» Benn kàddu, ci sa xibaar bu bees, te bul ci boole benn ñaan.
Ba noppi defal beneen wàll wi, wi di jaaxal ñi ëpp ci ñaar-fukki at ak juróom-benn: am nga darajaa bu ëpp bu keneen ba léegi. Am na ku la topp benn at te ñu weesu xalaatam bu baax ci weer wii. Tuddal li mu def, ci kaw, ci kanamu ki war a tànn liggéeyam bu ci topp, te wóoral ci jëf ji, du yiw ci nit ki. Benn kàddu ci sa waxtu rekk lay jar. Ki sos KEEP CALM dafa ne, def loolu ci yoon wi mu doon yéeg, du bu mu agsee rekk, dafa ko delloosi lu tollu ci fukki yoon li mu joxoon. Seedeem la ci yoonu liggéeyam, du benn dige, waaye ba tey mooy jikko ji gën a yomb a tàmbali ci bataaxal bii.
Lu ngay def bu kenn waxee ak yaw ni ku ñëw ci njàng rekk?
Bul jubbanti ni mu ko waxe, wecci ko rekk. Tontul ak mbir mu wóor mi nga am te bàyyi li nga wax mu werante ngir yaw: «Ci weeru mars lañu ko jéem, te lii mooy li xew.» Bul aar sa darajaa, bul tudd ni mu la waxe.
Nattu bi mooy nga jéem a jël sañ-sañ bu nga amul, te weccoo bu ñàkk njariñ la ndaxte néeg bi dafay gis ne yemoowul. Firnde amul darajaa. Walla ñu mën koo seet walla deet, te ku sax di génne mbir yu ñu mën a seet, dañu lay tekkiwaat ci noon ci ay weer, te kenn du ko yégle.
Bu sax te benn nit rekk moo koy def, jëlal ko ci biti ndaje mi benn yoon, ci fukki simili ak juróom, te bàyyi ko ci doxin wi, du ci teraanga. «Bu nga wéyalee laaj yooyu ba weesu ma, dinaa defaraat gëstu bi ci ginnaaw. Ndax mën nañu ko jëkk a yónnee ci man?» Lu ndaw, lu wóor, te yomb a nangu.
Lu ñaari at ci lii di tabax dëgg-dëgg
Li ñuy tabax du benn jikko. Mooy taariixu liggéey bu gàtt ba nga mën koo wax ci kaw, te wóor ba ñu mën koo waxaat, te moom rekk mooy alal ji ëpp doole ci wutente ci at yi.
Ay lim, du ay baat yu rafet. Ay pàkk yu nga tudd ci lu leer te tëj leen ci waxtu wi. Benn kàddu ci weer bu nekk bu njiit bu mag mën a yóbbu ci néeg bi ngir yaw, ak benn kàddu ci weer bu nekk bu nga yóbbu ngir ku la topp benn at. Ci loolu lépp, kenn laaju la nga wàññi sa yéene walla nga xaar sa waxtu. Nii lañu lay yokke bu yàggul, te nii nga war a dëgëre ba mën a wéy ci loolu ci ñaar-fukki at yi ci topp.
Sources
- Catalyst, Build Effective Workplace Sponsorship and Mentoring Programs
- Proceedings of the National Academy of Sciences, The effects of communicating uncertainty on public trust in facts and numbers