Tabaxal dëgër-fit ngir diir bu yàgg

Am na benn nataal ci dëgër-fit bi ñu jaay lu bare, te benn fen la. Fen bi mooy ne nit ñu dëgër-fit dañu la gën a dëgër. Ñu gën a yég néew. Bu xibaar bu bon ñëwee, benn weñ bu biir dafay liggéey te ñu bare-baretul, te ñun ñi des dañu sàkku ci lu gën a woyof.

Du noonu la doxe. Nit ñiy jàll diir yu metti bu baax dañuy yég néewul. Lu bare dañuy yég lépp. Li ñu am du kiraay. Mooy tànk.

Te tànk mën nañu ko tabax. Loolu mooy wàll wi jariñ a téye, rawatina bu nga koy jàng ci diggante benn mbir mu diis. Dëgër-fit du benn jikko bu ñu joxoon walla joxoonu la ci judd. American Psychological Association dafa ko wax bu leer: dëgër-fit dafa ëmb ay jikko, xalaat, ak jëf yu kenn mën a jàng te màggal. Dafa gën a jege wér-gi-yaram bu yaram lu dul melokaanu bët. Doo ko am walla ñàkk ko. Dangay ko tabax, te mën na suux bu nga taxawee, te mën nga tàmbaliwaat saa su nekk.

Lu gën a jaaxal ci li gëstu bi gis

Ci ay diir, fëkkukat yi dañu gëstu xale yu màgg ci mbir yu metti ci dëgg, xare, néew-doole, bàyyi, te jéem a xam lu tax ñenn ñi gën a baax. Dañu foogoon ne dinañu gis lu ràññe. Benn jikko bu mag. Benn may bu musal.

Dañu gis safaan. Fëkkukatu màggal Ann Masten joxe ko benn tur bu sax: lëf-lëfu mel-ni-mel. Ci njàngatam ci téereb American Psychologist, dafa wax ne dëgër-fit dafa bare, te lu bare dafay jóge ci sistemu nit yu mel-ni-mel yuy def seen liggéey bu wér. Benn mag bu am yërmande. Benn xel bu nga mën a jëfe sa dund bopp. Kàttan bu njëkk bu dalal sa bopp te saafara benn jafe-jafe. Dara lu ràññe. Doole yiy musal nit ñi ñooy yi mel-ni-mel, yi almost ñépp am ci leen tuuti.

Lii war na soppi nan ngay xalaat ci say jamono yu metti. Doo séentu benn jikko nga ñàkk. Dangay topptoo mbir yu mel-ni-mel, te mbir yu mel-ni-mel dañuy tontu ci teg-wàll.

Lu tax diir bu yàgg mooy pexe mi yépp

Lu ëpp ci ndigal ci jàll jamono yu metti dañu koy jëmale ci bés bi gën a bon. Noyyil. Taxawal. Jàllal waxtu bi ci topp. Ndigal loolu baax na, te dëggu nañu ko. Waaye am na njeexital.

Dëgër-fit ngir diir bu yàgg benn liggéey bu wuute la. Mooy li ngay teg ci jamono yu dal ngir jamono yu metti yi bañ a jël lépp. Foogal ko ni nga foogee xaalis. Kenn duy ubbi benn compte bi njàqare nekkee. Dangay tabax kiraay bi ci njëkk, ci ndaw yu mel-ni-mel, ngir mu nekk fa bu fakture biy ñëw bi nga gisul.

Ndaw yi fii ñooy séqoo, nelaw, benn yaram bu nga toppatoo tuuti, yenn ci xalaat yu nga miin a xalaat, benn sabab ngir nga jóg. Benn ci ñoom du mel ni lu gaaw ci benn talaata bu mel-ni-mel. Loolu mooy lu tax ñu koy baayi. Te mooy lu tax nit ñi di leen def, ci noyyi, ayubés ci ayubés, am lu gën a bare lu ñu jële bu dund leen seetloo ci mujj.

Am na benn gis-gis bu gudd ci beneen anam. Harvard Health dafa wax ne dëgër-fit benn kàttan la nga mën a màggal ak anam bu jub, te màggal ko dafa lëkkaloo ak njariñ yu dëggu ci diir bi, néew bu naqar, banneex bu gën ci dund, sax dund bu gudd. Lii du jëm ci jàll benn njàqare. Mooy jëm ci melokaanu benn dund bu mat bu ñu dunde ci coono bu mel-ni-mel.

Lu ngay tabax ci dëgg

APA dafa boole liggéey bi ci yenn ci wàll. Dañu jariñ du ni benn limu nga war a mat waaye ni ay béréb yu ngay teg tuuti ci teg-wàll.

Lëkkalook

Lii mooy bi gëstu bi di delluwaat ci, te mooy bi nu war a teg ci njëkk. Mbir mi gën a wér ci xamle jàllu coono du fit walla yaakaar. Mooy am nit. Yenn ci séqoo fu nga mën a doon dëgg-dëgg, fu kenn di gis bu nga noppee, fu ñu lay dimbali bu nga ñaanee.

Fiir bi mooy jamono yu metti dañuy tax nu fàddu ci sunu biir. Gàcce ak sonn ñoom ñaar dañuy lëj benn mbir: bul nekk benn coono, jëfe ko sa bopp. Bañal loolu. Dal bi ngay def fii dafa ndaw te du rafet. Tontul xarit bi ci bataaxal. Téyel añ bi nga miin. Waxal mbir mu dëgg ci kanam ci benn nit. Doo ñàkk-soxla. Dangay teg yoon bu ngay jëfandikoo ci kanam.

Toppatoo yaram bi lay yóbbu

Doo mën a xalaat ba ci wér bu ngay dox ak nelaw bu amul ak lekk yu nga baayi. Xel ak yaram dañu bokk benn weñ, te yaram mooy votu ci njëkk. Nelaw, yëngu, lekk, ak waxtu bu sori ekraan dañu nekk ay ngëneel yu noyyi yu ngay def ginnaaw bu mbir mu am solo paree. Bu mbir di metti, ñooy mbir mu am solo mi.

Benn ci lii du war a réy. Benn tukki bu gàtt dañu koy jàppe. Benn waxtu nelaw bu mel-mel dañu koy jàppe. Pexe mi du benn cëslaayu wér nga di baayi ci alxames. Mooy benn suuf bu nga di baayul sa bopp di wàcc ci suuf.

Yenn ci xalaat yu jariñ a jëfandikoo

Xalaat bu dëgër-fit du yaakaar bu jeexul. Yaakaar ne dangaa baax di benn xeetu woyof bos. Li jariñ dafa gën a am dëgg, te lu ëpp mooy téye gis-gis bu sa xel bëggee catastropher.

• Bu dara di yàqu, laajal ndax dafa sax te mat sëkk, walla dafa nekk lii rekk, léegi. Naqar dafay mel ni jeexul. Lu néew féen.
• Seetal ci ginnaaw benn jamono bu metti bu nga jàllaloon. Jàll nga benn mbir. Seetlul lu jariñ ci dëgg, ndaxte yenn ci moom dinañu jariñaat.
• Tànnal li nga mën a jëfe ci li nga mënul, te jox sa kàttan ci wàll bu njëkk. Nangu li nga mënul a soppi du wàcc. Mooy taxaw tëj bi.

Yii ay xeñ-xeñ lañu, lu tekki dañuy mel ni lëj-lëj ci njëkk te gën a wér ak yoon. Doo jéem a xalaat leen bu mat sëkk. Dangay jéem a jëm ci ñoom tuuti gaaw ci yoon wu nekk.

Lu am solo ci yaw

Nit ñi dañuy muñ lu bare bu am benn lu tax ko ci suuf. Benn nit ñu koy defal. Liggéey bu am solo. Benn sabab, benn ngëm, benn mbir mu ndaw bu bés bu nekk buy jox bés bi benn solo. Solo du dindi naqar. Dafay jox naqar fu mu toog.

Bu cosaani solo yu réy yi mel ni dañu sori léegi, demal ci ndaw. Benn mbir ëllëg bu lay jox xelu jàll. Benn anam ngir jariñ keneen, lu am benn anam bu noyyi bu lay génne ci sa bopp.

Lu ngay def bu nga nekkee ci

Nataal bu compte xaalis bi dëgg la, te dafa sedd it bu fakture bi ñëw ba pare te compte bi neew. Xéj-na yaa tabaxul lu bare tànk ci njëkk. Nit ñu bare, ci seen njàqare bu njëkk bu dëggu, defuñu woon. Kon wàll wii ngir diir bu metti bi ci boppam, bu diir bu yàgg di mel ni benn naataange nga mënul am ndaxte dangay jéem rekk a jàll bii bés.

Tuutil melokaan bi. Bu lépp di mel ni lu ëpp, lu bare ndax dangay jéem a yor ëllëg bépp bu amul melokaan ci benn yoon. Doo ko mën a yékkati, ndaxte kenn du ko mën. Wàccal ko ci benn melokaan nga mën a yor ci dëgg. Du at bii. Sax du ayubés bii. Mooy mbir mu jub mu ci topp rekk, ginnaaw bi beneen. Lekkal lenn. Tontul benn bataaxal bu am solo. Demal ci rendez-vous bi. Dëgër-fit ci biir coono lu bare dafay mel ni benn limu liggéey bu gàtt lool ak nangu li ci des di nég.

Téyel taxawaay bu njëkk bi mu taxaw. Ci njàqare mbir yi gën a njëkk a dem ñooy nelaw, lekk, ak yëngu, te ñooy mbir yi gën a bon nga ñàkk, ndaxte ñooy li lay téye li ci des ci yaw muy dox. Doo ko def bu mat sëkk. Jëmal ci suuf li mat sëkk ci sa coobare. Lenn lu ngay lekk ci waxtu yu mel-ni-mel. Yenn ci waxtu nelaw nga aar ni lu am solo. Benn tukki bu gàtt ci biti, sax bu nga ko bëggul, rawatina bu nga ko bëggul.

Te bàyyil benn nit mu dugg. Doo war a xamle lépp walla am baat yi. "Dama nekk ci jafe-jafe bu metti" benn kàddu bu mat la. Xel bi ngay réer ba kara yor sa bopp mooy xel bi ngay xeex bu metti léegi, ndaxte yor-bopp bi dafay gaaw bu am kenn ci sa wet.

Lu jamono yu metti di bàyyi ci dëgg

Am na benn nettali bu set bu jamono di la dëgëral, jaar-jaar bu jeex, ak benn bu gën a bon bu di la yàq rekk. Benn ci ñoom du dëgg bu mat sëkk, te dafa jariñ a am dëgg ci ñoom ñaar.

Jàll benn mbir mu metti lu bare dafay bàyyi lu jariñ a am ginnaaw. Nit ñi génn ci wàll bu sori benn ñàkk walla benn njàqare lu bare dañuy xamle séqoo yu gën a am solo, benn xel bu gën a leer ci li ñu am solo ci dëgg, benn ngiñ buy jóge rekk ci jàll mbir mi ñu wóoraloon ne dafay leen damm. APA dafa jubal ci lii ci dëgg: nit ñu bare dañuy wax ne dañu màgg ngir seen jàll ak coono, du ci safaanu naqar bi waaye dafa raxoo ci moom.

Loolu dëgg la. Du it njëgu dugg bi nga war a séentu, walla laaj sa bopp. Jamono yu metti dañuy bàyyi ay xajj it. Naqar du génn bu mat sëkk. Yenn ci coppite ñàkk bu set lañu, te dóotal leen ni may yu sutura mooy am xeetu naqar bu noyyi. Doo war a gis benn njariñ ngir nga jàppu dëgër-fit. Dëgër-fit mooy rekk ne nga wéy te, ci diir bi, gis benn anam bu ngay yore ko. Bu solo màggee ci loolu, baax na. Bu màggul, doo koy def ci anam bu bon.

Li gëstu bi di digal, ci noyyi, mooy bàyyi buntu bi ubbéeku. Bul gaaw a takk benn rubaa ci coono, te bul tëj buntu bi ci sañ-sañ bu lu gën a wér ak lu gën a am xam-xam di sosu ci yaw, ci ndànk, bu nga ko seetlowul. Ñoom ñaar mën nañu am dëgg. Lu bare dañu am.

Bu ndaw yi doyul

Lii benn njeexital bu dëggu la, te bëggu nañ koo wax lu dul ñu fen.

Dëgër-fit du kàttan bu jàll dara wéet ak doole, te tabax ko du wuutu ndimbal bu nga ko soxla. Jaar-jaar bu baax ci coono, sax ngir nit ñi gën a dëgër-fit, lu bare dafay ëmb naqaru xel bu dëggu te bu bare. Jéem du ñàkk ci dëgër-fit. Jéem benn wàll la ci moom.

Kon teg-wàll ci wuute bi diggante benn ayubés bu metti ak benn mbir mu yékkatiku. Bu xol bu suufe, tiitaange, walla ñàkk-yaakaar toogee ay ayubés. Bu ngay ñàkk nelaw, walla nelaw saa yépp, walla nga bàyyi mbir yi nga amoon solo. Bu ngay sukkandiku bu metti ci naan walla beneen mbir ngir jàll bés bi rekk. Bu diis bi melee ni lu ëpp li nga mën a yor, walla xalaat yu nga bëggul a nekk fi tàmbalee feeñ. Yooyu du firnde ne tabaxoo doole bu doy. Firnde lañu ne nga indi kenn ku ñu jàngal ngir mu la dimbali.

Loolu mën a doon benn doktoor, benn therapist, walla benn ligne bu njàqare bu mbir di gaaw. Sàkku ndimbal du saa si dëgër-fit di jeex. Mooy benn ci mbir yi gën a dëgër-fit nit mën a def, melokaan bu mel ni sukkandiku ci xarit, jëmale ko rekk ci kenn ku liggéeyam yépp di dimbali yor ko. Mësuñu la defaroon ngir nga def wàll wii wéet.

Tàmbalil fu nga nekk. Tànnal benn dal, bi gën a yomb, te defal ko ayubés bii. Tànk dañu koy tabax benn bés bu mel-ni-mel ci yoon, te bés bi nga war a tàmbali mooy bés bu nga am.

Cosaan

• American Psychological Association, Building your resilience
• Ann S. Masten, Ordinary magic: Resilience processes in development (American Psychologist)
• Harvard Health, Bouncing back from stress