Nan ngay Téye Dawal bu Kawe te Bañ a Yokk Tiis bi

Ci yoon wi, ñu bare ci nun nangu nañu benn xayma bu noppi: bu njariñ am solo, dafa war am ku yég tàngoor gi. Dawal mooy motoor bi. Ragal mooy petrol bi. Bu nga yeexal loxo bi, liggéey bi dina nooy.

Léeb bu jekk la, te dafa juum. Du juum ci anam bu neex, bu-wàññi-dawal. Dafa juum ci anam bu firnde yi wone dëgg. Ekib yi di def liggéey bu gën a jafe, bu gën a rafet, ci ay at, du yooyu gën a tàng. Mooy yooyu dawal bi dëgër te néeg bi wér ci benn saa. Ñaari mbir yooyu jànkoontewuñu. Ñoo di ay mbokk.

Bu nga saytul benn yoon nit, walla bëgg a saytu, xéy-na yég nga fexeg tànn bu neen boobu. Doon boroom liggéey bu tàng bu am njariñ te di lakk nit ñi. Walla doon boroom liggéey bu neex bu ñépp bëgg te liggéey bi di nooy. Lii bataaxal la ci ñetteel bi, bi ñu bare musuñu koo wone.

Ñaari palanteer, ak lu tax nun ñu bare xam kenn rekk

Xalaatal ñaari palanteer yu bokkul ci benn masin.

Palanteer bu njëkk bi mooy dawal: nan la dawal bi kawe, lu ngay laaj, ni nga leerale li baax mel te téye nit ñi ci. Palanteer bu ñaareel bi mooy wér: nan la wér ci wax ci kaw, nangu benn njumte, laaj benn laaj bu dof, wax "dama ci gannaaw," walla safaan boroom liggéey bi te mu jaru la.

Barab yu bare ci liggéey dañuy jàppe lii benn palanteer. Yokkal laaj yi te nga jàpp ne wàññi nga wér gi. Def ko lu neex te lu tàng te nga jàpp ne wàññi nga dawal bi. Kon nit ñi dañuy tànn benn yoon.

Gëstukat bu Harvard Amy Edmondson jël na ay at ay wone ne ñaari palanteer yu wute lañu, te njaaxle bi mu ngi ci koñ bi ñoom ñépp kawe. Mu ngi ko misaal ni ñeenti barab. Dawal bu suufe ak wér bu suufe dafay indi màndargaadi, nit ñi di def li gën a néew ngir bañ a am jafe-jafe. Wér bu kawe ak dawal bu suufe dafay indi barab bu neex bu di def liggéey bu suufe ci noppi. Dawal bu kawe ak wér bu suufe, mooy bi cosaan yu bare yu "tàng" nekk dëgg-dëgg, dafay indi tiis: nit ñi di jot xayma yi te di nëbb jafe-jafe yi, ndaxte wone benn jafe-jafe dafa mel ni musiba. Koñ bu mujj bi rekk, dawal bu kawe ak wér bu kawe, dafa lay yóbbu ci li Edmondson di tudde koñ bu njàng, fu nit ñiy jéem bu dëgg, tudd li damm ci njëkk, te gën a baax dëgg-dëgg.

Fii la wàll bi war ñu ci toog. Edmondson jël na ay at ay jubbanti benn njumteg jàng bu boppam ci liggéeyam, xalaat bi ne wér ci xel tekki nga di yombal ci nit ñi. Tekkiwul loolu. Wér bu amul yóbbaloo du ekib bu am njariñ bu kawe. Benn ekib bu neex la. Ni benn tënk ci liggéeyam mel, doo mën a am wér ci xel bu dëgg bu nit ñi xamul li ñu leen laaj te bëgg a gën a baax. Dawal bi dafay sax ci kaw. Li di soppiku mooy ndax jot-ci-suuf mën na ñu ko dékku.

Lu "tiis bu kawe" di def dëgg-dëgg ci liggéey

Am na lu tax rafetaay bu jóge ci ragal dafay mujj lekk boppam, te lu yaram la.

Ay dërkiis bu gàtt ci dawal mën nañu la ñaw. Mooy yaram wi di def liggéeyam. Waaye bu dawal bi bàyyeewul mukk, tontug tiis bi dafay des ci kaw, te loolu benn mala mu wute la. Cleveland Clinic dafay misaal tiis bu sax ni tontu bu wéy bu di indi yàqu ci yaram wi, di feeñ ni metitu bopp, tàng deret bu kawe, jaxasoo yaram, tàyyeel, jafe-jafeg nelaw, ak jëm ci naqar ak xel mu suufe. Kenn ci yooyu du def nit mu gën a baax ci liggéeyam.

Njëg gu gën a noppi mooy ci xalaat gi boppam. Wàll yi ci nopp yi nga gën a soxla ci liggéey, yiy saytu bàyyi-xel, fàttaliku, ak àtte bu baax, ñoom lañu tiis bu sax di gën a yàq. Nit ku dox ci ragal du benn tënk bu gën a ñaw ci boppam. Dafa gën a gàtt: gën a jaay-jaay, gën a aar bopp, gën a bon ci liggéey bu am xalaat ak bu wér bi dawal bu kawe war. Kon njaaxaan bi ci liggéeykaay bu tàng bi mooy ne dafay yàq mën-mën bi mu doon jéem a bëtt.

Te nit ñi dañuy bàyyi wax la ay mbir. Mooy wàll bi jafe. Ci néeg bu wér bu suufe te dawal bu kawe, jëf ju jub ji mooy suul xibaar bu bon bi, defar rappoor bi, te bañ a nangu mukk ne yaa ngi tënku. Njiit bi dafay mujj di naaw ci table bu fees ak leblu wert yu doonul dëgg. Njumte yi duñu réer. Dañuy noppi rekk ba ñu réy.

Kon nan ngay téye dawal bi ci kaw te ragal bi ci suuf?

Lii mooy xolu jëf bi. Ay jëf yu néew ñoo di def liggéey bi bépp.

Nekkal ku wóoral ci ay mbir yu néew, du ku ci sikk ci lépp. Laaj mucc ci lépp du mel ni dawal bu kawe. Dafay mel ni boroom liggéey bu mënul a suur, te nit ñi bàyyi jéem a xam li am solo. Ndigalu Harvard Business Review mooy nga tànn benn walla ñaari mbir yu nga bëgg ñu la ci xamee, njariñ bu dëgg, walla nekk ku paree, te téye fa. Leer, gàtt, sax raw jëmale te tas.

Wute ci dawal bi ak nit ki. "Bind bii jotagul, lii mooy fàttaliku bi" mooy ci liggéey bi. "Yaa gën a def lii" mooy ci njariñam. Bu njëkk bi dafay téye dawal bi ci kaw te njàppandi ci suuf. Bu ñaareel bi dafay def safaanam. Nit ñi mën nañu jël jot-ci-suuf bu bare bu leer ne dafa jëm ci liggéey bi te leer ne dafa nekk ci seen wet.

Defal ba mu nekk lu jekk wone jafe-jafe yi ci njëkk. Màndarga bu gën a réy bu ekib bu wér bu dawal bu kawe mooy nan la xibaar bu bon di tukki. Bu am ku mën a dugg te wax "gis naa ne dinanu ci réy, lii laa def," te am gërëm, du mbugal, kon am nga mbir mu jafe. Yóolewal ku wone musiba bi, du kii rekk ku jot pexe bi. Lu ko moy, dangay tàggat ñépp ñu nëbb.

Nangul sa bopp njumteem ci kaw. Bu ngay wax "juum naa ci loolu, lii laa ci jàng," doo wàññi sa sañ-sañ. Yaa ngi wone ekib bi bépp ne jot-ci-suuf benn mbir mu ñuy fañaan la, du benn mbir mu ñu war a suul. Gëstu Edmondson dafa jubaale fa: njiit yi nangu ne mën na ñu juum te di laaj xalaat dañuy jot dëgg bu ëpp, te dëgg mooy li dawal bu kawe di doxe.

Boole làmboo bi ak ndimbal bi. Dawal bu kawe bu amul ndimbal benn fexeg ñàkk la rekk. Bu ngay laaj mbir mu jafe, wax ko ci leer, te laaj lu ñu soxla ngir ko def. Bataaxal bi dafay dal ni "gëm naa ne mën nga ko def te maa ngi ci ànd ak yaw," bi doon safaanu bataaxalu ragal bi.

Benn xool-bopp bu gaaw

Bu nga xamul fu ngay jeng, laajal sa bopp ñaari laaj ci toftalu. *Ndax dawal bi wér na te kawe fii?* Ak *ndax wér na ngir nit kii mu wax ma dëgg ci nan la mel?* Bu nga mënul a ne waaw ci ñoom ñaar, xam nga palanteer bi ngay war a walbatiku. Njiit yu bare yu foog ni am nañu jafe-jafeg dawal ci lu wér am nañu jafe-jafeg wér. Ekib bi xam na dawal bi. Dañuy ragal rekk a wax la fu ñu tolloo dëgg-dëgg ci moom.

Bu ëppee benn coppite ci njiiteef

Yenn saa tiis bi nekk ci ekib du jóge ci nan la ñu koy saytoo. Dafay jóge ci lu gën a xóot, benn nit kuy làqu di lakku, benn cosaan bu doon dawal bu ragal ay at ba benn boroom liggéey bu baax mënul koo yeeqi moom kenn, walla sa bos ni njiit bu ñu forse ba raw li mën a sax.

Bu nga gisee ku ci sa ekib di wone firndeg jafe-jafe bu dëgg, di làqu, tàyyi, du moom ay ayu-bés, li gën a am njariñ nga mën a def du benn kàddu bu yékkati fit. Mooy laaj bu dëgg ak jubale ci ndimbal bu dëgg: programug ndimbalu liggéeykat (EAP) bu am, benn fajkat, benn boroom xam-xamu wérug xel. Doo seen terapist, te waruloo ci doon. Danga war rekk a doon ki ko gis te yombal jot ndimbal.

Te bu kii tàng bi doonee yaw, jàppe ko lu dëgu. Jiite bu wér doo ko mën a wone bu ngay lakk sa bopp. Téye dawal bu kawe ay at mën na rekk bu nga saccul sa bopp ngir ko def. Loolu du benn jébbalu bu nooy. Mooy lépp. Njiit yi seen ekib di def liggéey bi gën a rafet, te di des, ñoo di ñi def ba rafetaay mel ni mbir mu mën a am, du mu mbugal, ngir ku nekk ci néeg bi, ci ñoom seen bopp bokk.

Cosaan

• Harvard Business Review, Use High Standards to Motivate Employees
• NeuroLeadership Institute, Psychological Safety and Accountability: Three Insights From NLI's Conversation With Amy Edmondson
• Harvard Business School Working Knowledge, Four Steps to Build the Psychological Safety That High-Performing Teams Need Today
• Cleveland Clinic, Stress: Symptoms, Management & Prevention