Yaa ngi liggéey ak ay limu xaalis bés bu nekk te baax nga ci. Dangay jàng faktiir bi, seet deewi bi, gis njuumte bi ci fiise bi ñu bokk laata kenn koy gis. Ginnaaw loolu, ci juróom-ñeenti waxtu ci guddi, sa baaraam mu ngi wër ci kaw sa app bu bànk bi te dangay teg telefon bi ci kanamam, ñeenteelu guddi la ci topp.
Amoo benn jafe-jafe. Seet sa solde, maanaam xaalis bi des ci sa kont, ñaari sekond la, waaye nit ñu jàmbaare dañu koy soppi dogal bu ñaari ayu-bés, te li ñuy moytu du limu xaalis bi. Li ñuy moytu mooy li ñu yaakaar ne dinañu ko yég ci genn-wàllu sekond bi ci topp gis gi. Loolu tax mu doon jafe-jafeu yaram laata muy jafe-jafeu xaalis, te loolu xibaar bu neex la, ndaxte yaram yi dañuy nangu ndigal lu gaaw yég-yég yi. Melokaanu fanweeri sekond bi a ngi nii, ak lu tax bànt bu nekk bokk ci.
Naka laa war a seete sama solde te bañ a jaaxle?
Taxawal, noyyil génn bu gudd bu tollu ñaari yoon ci dugg bi, ubbi app bi, jàng limu xaalis bi ci biti, te bind ko. Doxin wépp day jël lu tollu ci fanweeri sekond, te toftale gi am na solo su ëppee li ñu ko foogoon.
Taxaw dafay soppi ni sa yaram taxawe ak ni ngay noyyee laata nga gis dara sax. Génn gu gudd gi mooy wàll wi sa sistemu dal di nangu dëgg-dëgg. Jàng limu xaalis bi ci biti dafa koy soppi, mu jóge ci tiitaange te doon dëgg, ndaxte lim bu ñu wax dafa wóor te tiitaange musul a wóor. Bind ko mooy tekki ne yoon wi ci topp dinga méngale, du nga gis lu bees, te loolu benn app bu tolloo la, waaye yég-yég bu wute la.
Ñaari lëf a ngi ci biti bu doxin bi, te ci lu ñu tegtal. Amul jàng transaksioŋ yi, ndaxte gëdd lim bu lépp lu nga jëfandikoo dafay soppi seet bu fanweeri sekond benn waxtu wu ñuy àtte seen bopp ci lu ne kepp. Te amul defar dara, ndaxte defar gu ñu tànn ci simili bu njëkk bi ci topp gis limu xaalis bi, jaaxle gee ko tànn, du yaw.
Defal ko benn yoon, pexe la. Defal ko ci fan wu ñu tegal, dina doon lu nga xalaatatul.
Lu tax benn génn gu gudd di yombal jàngu limu xaalis?
Ndaxte génn gi mooy wàllu noyyi wi sa sistemu dal di nangu, te dafay dox ci ay sekond, du ci ay simili. Gëstukat yu Stanford natt nañu juróomi simili ci bés ci noyyi bu jëmale ci génn gi, ñu méngale ko ak xalaat bu sax bu ñuy tudde mindfulness, te gis nañu ne noyyi bi moo gën a yokk xolu neex bi te wàññi limu noyyi bu noppalu ci diirub benn weer.
Melokaan bi gën a wone doole mooy bi ñuy tudde cyclic sighing: noyyi ci bakkan, ginnaaw loolu yokk ci tuuti ngelaw, ginnaaw loolu génne noyyi bu gudd te ndànk ci gémmiñ. Soxlawoo juróomi simili fii. Benn yoon laata ngay laal ekraŋ bi doy na ngir sa loxo bañ a sedd te sa gis bañ a ràññeekul, te loolu mooy li di am dëgg-dëgg bu ngay ubbi ab app te dangaa waajal sa bopp ci xibaar bu bon.
Li tax nga koy def ci taxaw dafa wute te gën a yomb. Ci lal bi, lu nga fi gis amul fu mu jëm. Bu nga taxawee ci waañ wi ci juróom-ñeenti waxtu ci guddi, limu xaalis bu bon dafa doon lu nga mën a bind te jëf ci ci suba.
Lu tax bañ a xool moo gën a yomb?
Ndaxte moytu xibaar tàmm la ci nit, ñu ko bind bu baax, du ñàkk fulla ci sa bopp. Ab seetlu bu ñu def ci Journal of Economic Literature gis na ne nit ñi dañuy bañ xibaar, doonte sax mu am njariñ, mu neen, te amul benn njëg ci pexe, ndax rekk ni ñu foog ne dinañu ko yég.
Xaalis mooy melokaan bi gën a set ci lii. Solde bi neen na a xool, day jël ñaari sekond, te dina yokk njariñ ci lu ci ëpp ci dogal yi ngay jël ci ayu-bés boobu. Nit ñi ñu ngi bañ a xool ba tey, ndaxte limu xaalis bi day mel ni not bu ñu la jox ci sa dund, te kenn du ubbi app ngir ñu ko not.
Yoon wi ci génn du fulla ju yokku. Mooy nga soppi li limu xaalis bi di tekki. Solde ab taxaway la, ni jumtukaayu natt esaas bi ci watiir bi di taxaway. Dafa lay wax fu nga mën a àgg laata ngay soxla def dara, te loolu rekk la mës a wax kenn.
Su limu xaalis bi baaxul nag?
Bindal ko lu mu mën a doon te taxawal fa ci guddi googu. Limu xaalis bu ñu jànguwul du toog benn bérab: dañuy màgg ci lëndëm te yóbbu sa xel ak ñoom. Melokaan bi nekk ci sa bopp ci ñaari waxtu ci suba, lu ëpp ci saa yi, moo gën a bon bi nekk ci ekraŋ bi, te dafa lay fey ab peete ci sa nelaw.
Ginnaaw loolu joxal defar gi bérabam ci bëccëg. Dara ci solde bu néew du gën diggante juróom-ñeenti waxtu ci guddi ak xaaju guddi, te lépp ci sa àtte day yées ci ñetti waxtu yooyu. Wooteb telefon bi ci kompaañi bi, pexeem fey gi, abonemaŋ bi nga bëggoon a farlu, bataaxal bi ngay yónnee ki la ame bor: loolu lépp liggéeyu suba talaata la, te dafay gën a dox ci bëccëg ci lu wóor.
Dafa jariñ it nga tàqale ñaari laaj yu bokk a ñëw te mel ni benn. Lan mooy limu xaalis bi, ak lan laay def ci moom. Bu njëkk bi day jël fanweeri sekond te tontu nga ko léegi. Bu ñaareel bi day soxla toog gu jub, ak sa njëg yu sax yi ci sa kanam te kenn dul la xaar. Jéem a tontu ko te sa telefon a ngi sa loxo, moo di fu nit ñi di jële dogal bu ñu doon jëlul ci fukki waxtu ci suba si topp.
Benn bànt bu mujj bu mel ni du am solo. Waxal limu xaalis bi ci biti, benn yoon. Lim bu ñu wax dafa am ay xoot. Tiitaange bi doon taxaw ci wetam amul leen woon, te loolu mooy li ëpp ci lu tax tiitaange bi gën a diis limu xaalis bi.
Naka laa tere tiitaange bi dellusi weer wi topp?
Joxal xool gi kër gu wóor. Limu xaalis bu ñu seet ci bés bu tolloo ci weer bu nekk, bu ñu bind ci xët bu tolloo ak limu weer wi weesu, day bàyyi doon jamono te doon jàng, te jàng du tiital kenn.
Tiitaange bi dafay dellusi bu seet gi di dal ci lu ñu tànnul, ndaxte seet bu ñu tànnul lu jóge ci njaaxle la fu nekk, te loolu tekki na ne dafay ñëw ak njaaxle bi ba noppi. Seet bu ñu tegal fan dafay ñëw te dara taqul ci. Loolu mooy wuute gi mépp, te moo tax fan wi gën a am solo sago bi.
Am na ñaareelu wàll ci lii te du wàllu xaalis. Li tax limu xaalis di dal ak doole ay ayu-bés te di dal ni xibaar rekk ci yeneen, li ëpp ci saa yi mooy ne sa yaram a ngi yenu weer wi wépp bu ngay àgg ci moom. Ki sos KEEP CALM dafa doon dékku diis bi ci tabaxu yoonu liggéey ci wàllu tàggat-yaram, te li tax loolu bokk ci yoon-wi ci xaalis mooy mën-mën, du wérgi-yaram: ku def lu jafe ci suba te jeexal ko day jàng limu xaalis bu jafe ci geneen anam ci guddi.
Xool mooy xam-xam bi gën a yomb ci xaalis
Lu ci ëpp lu jafe ci xaalisu kër dafay am ci lëndëm. Abonemaŋ bi kenn farluwul, peete bi kenn laajul, njëgu yeex ci faktiir bi dem ci tiroor bi, bor bi ñu jël ci fukk ak benni waxtu ci guddi ndaxte li ci des mooy beneen ayu-bés ci ñàkk xam. Loolu lépp du jafe-jafe ci li ngay am. Jafe-jafe ci xool la, te xool neen na.
Fanweeri sekond. Taxaw, benn génn gu gudd, wax ko ci biti, bind ko, ci fan wu nga tànn, du ci guddi gu nga ragal. Defal loolu ñetti weer te dinga bàyyi wax ne yaa di ku baaxul ci xaalis. Danga doon jàng ci leer gu bon.
Sources
- Stanford Medicine, 'Cyclic sighing' can help breathe away anxiety
- Cell Reports Medicine (via PubMed Central), Brief structured respiration practices enhance mood and reduce physiological arousal
- American Economic Association, Journal of Economic Literature, Information Avoidance