Laaj nga. Loolu lu jar a seetlu la bala dara di am, ndaxte ku laaj benn yoon, moom la ku dellu laaj at wi ci topp ak xibaar yu gën a baax ak lim wu gën a baax. Ay nit ñu bare ñu am xam-xam mësuñu agsi foofa.
Ginnaaw loolu, wax nañu la déedéet. Néeg bi ne kilifa, sa kanam def na lu nga tànnul, te am nga lu tollu ci juróom-benni saa ngir dogal lu mu doon. Lii mooy li war a xam bala nga dogal dara: lu tollu ci déedéet yépp, du yaw lañu ko wax. Déedéet la ci melokaanu déel bii, ci bujee bii, ci ñetti weer yii, te li ëpp ci ñoom, ku yóbbu dogal bu keneen def a koy wax, du ku ko def. Juróom-benn-fukki saa yi topp ci déedéet gëna am maanaa ci laaj bi ko jiitu, ndaxte moom rekk mooy jamono ji ñu lay wax ci kaw, ni déel bi waroon a mel ci wàllu ni mu nekke.
Lan laay wax ci fukki saa yi jëkk ginnaaw bu ñu ma waxee déedéet?
Santal leen ci li ñu la jubale, ginnaaw loolu laajal benn laaj rekk. Bul werante, bul dellu wax sa mbir, te bul gaaw a dalal seen xel ne dara amul.
Dalal xel googu mooy fiir bi. «Déedéet déedéet, xam naa ko bu baax, jafe-jafe amul» kàddu la nit ñi di wax ngir naqar gi dakk, te dafay tëj waxtaan wi ci saa si. Wax nga leen rekk ne mbir mi jeex na te sa laaj dafa doon lu woyof ba nga mën koo génne ci benn noyyi.
Ci wàllu loolu, taxawal tuuti. Ñetti saa yu ne kilifa ginnaaw déedéet du merlu, xalaat la, te dafay may leen bérab ngir ñu yokk kàddu gi nit ñi di yokk lu ëpp saa su ñu bàyyee déedéet mu ne rekk: lu tax, dig bi ñu am, walla lu ko mënoon a soppi. Bàyyil kàddu googu mu ñëw. Li ëpp, moom mooy xibaar bi gën a am njariñ ci ndaje mi, te dinga ko jot ci dara ndax noppi rekk nga def.
Jariñ na it nga gaaw a xam kan moo moom déedéet gi. Kilifa gu yóbbu dogal bu ñu def ci kaw ñaari daraja soxla na waxtaan wu wuute lool ak kilifa gu moom bujee bi, te mën nga koo xam ak benn laaj bu teey: «Ndax yaa koy dogal, walla yaa koy yóbbu ci kaw?» Kenn du mer ci laaj boobu, te tontu bi dafay wax kan la war a jubbanti dëgg-dëgg.
Ban laaj moo mën a ubbiwaat waxtaan wu tëj?
Laajal lan la war a am ba lii doon waaw. Benn kàddu la, du mel ni werante, te dafay yóbbu waxtaan wi mu jóge ci dogal bu jeex ba ci ay sart yu ñu mën a doxal.
Mengaleel ko ak yeneen yi. «Lu tax déedéet?» dafay laaj nit mu aar ab dogal, te nit ñi dañuy aar seen dogal ci dëgëral ko. «Ndax am na lu nga mën a def?» dafay woo tontu bu benn baat te delloo la mbir mi mu ne. «Lan la war a am ba lii doon waaw?» dafay foog ëllëg gu tontu bi wuute, te ñaan leen ñu ko nettali, te loolu dafa gën a yomb a maye ci soppi dogal bu ñu def ba noppi.
Laaj yi dañu gën a yomb ci li nit ñi di foog. Ci ñetti gëstu ci waxtaan yu dëggu, gëstukat yi gis nañu ne nit ñi gën a laaj lu bare, rawatina ay laaj yu topp ci tontu bi, ñoo gën a neex ci ku ñu doon waxtaanal, te ñu bare ci nun dañuy jeññal loolu. Doo yàq sa jikko ju rafet ci laaj. Yaa ngi koy tabax, te ci jamono jooju yaa ngi dajale xibaar bi rekk am solo.
Ndax laa war a laaj lu tax, walla ma laaj ab sart?
Laajal sart bi. Lu tax dafay leeral démb, te sart dafay nettali ëllëg gu nga mën a liggéeyal, te benn rekk ci ñoom ñaar mooy la jox lu nga def altine.
«Bujee amul ci ñetti weer yii» lu tax la. «Bu nga doon yor jokkalantem jaaykat yi ci weeru suweŋ, lii dinañu ko waxtaan ci yomb ci atu koppar bu bees bi» sart la, te yëf wu wuute lool la. Dafa am bés ci biiram, ak dig ci liggéey bi, ak melokaanu liggéey bi mën a dëggal lim bi. Loolu tëralin la ñu la jox ci saa si.
Bu ñu la joxee lu tax rekk, laajal benn laaj bu ci des te noppi. «Déggoon naa. Lan moo war a soppiku ba mu mën a am?» Ginnaaw loolu, noppil ateen. Ñaari laaj ak ñaari noppi, loolu mooy jumtukaay bi bépp, te dafa gàtt ba nga koy mën a jëfandikoo bu sa xol di tëf-tëfi.
Lan laay bind, te ndax naa ko def ci seen kanam?
Bindal seen tontu ci saa su ñu koy wax, ci seen kanam, ci seen baat bopp, du ci lëmbe gi nga ko lëmbe. Dafay soppi melokaanu waxtaan wi, mu jóge ci bañ ba ci liggéey bu ngeen di def léegi ñoom ñaar.
Jëlal kàddu gi ni mu ne. Bu ñu waxee «dañu la war a gis nga yor kont yu mag yi ba ci njeexital», kàddu googu mooy sa fukk ak ñaari weer yu topp ak sa kàddu bu jëkk ci ndaje mu ci topp, te bu nga ko bindaatee ci sa xalaat alxames, dinga ñàkk wàll yi am solo. Tontu bi ñu la jox mooy diisoo bu at wi ci topp, ci seen baat bopp.
Bindal it lim yi. Déedéet dafay ñëw lu bare ak lim wu ñu la joxe ci seen wet, te lim woowu ab ankar la bu def li joxe bu jëkk di def: ku teg lim ci taabal bi jiitu, moo gën a mën a xëcc njeexital gi ci moom. Bindal ko, waaye bul ko jàppe dëgg. Palaas bu njëkk bu benn wet la, ñu ko bind ngir ëllëg.
Naka laay jot ab bés ngir dellu ci mbir mi te du mel ni maa ngi forse?
Laajal bés bi ni ab tëralin, du ni ngeen di ñaan ngërëm. «Kañ mooy jamono ju baax ngir dellu ci lii, ci sattumbar walla ci njëlbéenu atu bujee bu bees bi?» Tànn ci diggante ñaari bés dafa gën a yomb a tontu ci ab ñaan bu ubbeeku.
Ginnaaw loolu, dëggalal ko ci bind bés boobu, ci ñetti rëdd: jërëjëf, lii mooy li ma dégg ne dafa war a am, lii mooy jamono ji ñu wax ne dinañu seetaat. Bu gàtt, bu tàng, te amul werante. Bataaxal boobu dafay def ñetti liggéey ci anam bu ndaw. Dafay wone ne dégg nga, dafay teg sart bi ci kayit ci saa su ñépp yam ci li mu doon, te dafay tekki ne ndaje mi am na wàll bu ci topp, du am njeexital.
Bu tontu bu dëggu bi doon ne bés amul, loolu it xibaar la, te bokk na ci yi gën a jariñ. Déedéet gu amul sart te amul bés, du diisoo dëgg-dëgg, dig la, te xam ko bu yàggul dafay may nga dogal lu ngay def ci topp fi nga ame ay doole.
Déedéet gu nga bind gëna am maanaa ci waaw gu nga xamul
Njeexital gi gën a baax ci déedéet mooy nga génn ak lu nga duggewul: ab sart, ab bés, ak baat yu wet gi ci ni njariñ di mel fii. Loolu tëralin bu leer la. Ñu bare nag dañuy génn ak gaañu-gaañu, ndaxte wax nañu «jafe-jafe amul» te génn néeg bi ci lu gën a néew ci benn simili.
Du lim bi moo fi soppiku. Li fi soppiku mooy jëf ju gaaw ji nga am ngir naqar gi dakk, te jëf jooju dafay jël xaalis saa bu ñëwee, te mën na ñu koo jàngal boppam, ñetti saa yu ne kilifa ci yoon wu nekk.
Laajal lan moo koy def waaw. Bindal tontu bi. Jotal bés bi. Ginnaaw loolu, demal defal sart bi mu dëggu, te dellusi ak lim wi doŋŋ ak firnde yu gën a dëgër.
Fu ñu jële xibaar yi
- PubMed, Laaj du metti: laaj dafay yokk cofeel
- MIT Sloan, Noppi wurus la: gëstu bu bees bu jóge ci MIT Sloan School of Management dafay wone ne noppi gu yàgg ci diisoo yi dafay indi njeexital yu gën a baax ngir ñaari wet yépp
- PubMed, Joxe yu jëkk yi ni ay ankar: wàllu jël gis-gisu keneen ak fu diisookat bi jublu