Baax nga ci sa liggéey, te bëgg nga ñu fey la ko bu jaadu. Kon bu sa nawle waxee limu peyam ci añ bi, te fekk mu ëpp sa bos, ci liggéey bu mel lool ni sa bos, li war a leer ci sa xel mooy ne dañu la jox léegi lu am solo lool. Ñu bare dañuy toog ay at te jotuñu benn xibaar bu wóor ci njegu seen liggéey, te yaw jot nga benn ci neen, ci wetu benn saawiis, ci kenn ku ñemee ko wax ci lu leer.
Yég-yég bi nekk ci sa dënn dëgg la, te dina jàll. Lim bi nag du jàll, su nga ko bindee. Li ci topp yoon la, du xel mu jaaxle, te ci ngoon lii lay tàmbalee, du ci ñetti ayu-bés bu metit bi rëcce te dara soppikuwul.
Sama nawle dafay jot lu ëpp man ci benn liggéey. Lan laa war a jëkk a def?
Bindal seen lim, tey jii, ak seen tur ci liggéey bi, ak ñaata at lañu ci def, ak bés bi. Mooy léegi tomb bu njëkk bi ci ab xayma bu ngay tabax, te xayma boobu mooy li ngay laaje ci mujj.
Defal loolu laata nga def leneen, ndaxte lim bi dafay rëcc, waaye yég-yég bi du rëcc. Ci benn ayu-bés dinga fàttaliku rekk ne mu gënoon a bare, waaye limu yi dinañu la rëcc. Ci kayit, ci wetu ab tur ak ab bés, dafay doon firnde. Ci sa bopp rekk, dafay des muy ñaawteef, te ñaawteef du dékku waxtaanu pey.
Bindal it li nga xam ci melokaanu seen liggéey, ci benn rëdd: lu ñu yor, ku ñuy delloo waxtaan, ak ñaata at lañu ko def. Doo tabax ab tuuma ci kenn, dangay tabax ab natt bu mën a taxaw bu kenn ku am ndombog-tànk safaanee ko, te natt yu leerul duñu taxaw.
Ba noppi tëjal karne bi. Doo jël benn dogal ci ngoon lii. Dangay dajale xibaar rekk.
Naka laa mën a jàll ngoon gi ci des?
Jógal te doxal fukki simili, génne noyyi bi ba mu gën a gudd li nga koy dugal, te bul yónnee dara kenn. Gëstukat yi ci Stanford natt nañu jëfin joojoo, juróomi simili bés bu nekk ci diirub benn weer, te gis nañu ne dafay yékkati xel bi lu ëpp meditasoŋu seetlu bi, te ndigal bu tuuti la ci yaram wi waaye njariñam réy na. Yég-yég boobu tontu la ci mengale, dafa xumb, te dafay wàññiku su nga ko dundalul.
Li ngay moytu mooy jëf ju gaaw ji: bataaxal bu nga yónnee sa xarit bu ñu nataal, tontu bu sedd bi nga jox nawle bi la ko wax, ak mbind mi ngay bind ci ñeenti waxtu ci ngoon ngir bàyyi liggéey bi, te dinga ko nàkk suba ci juróom-ñeenti waxtu. Dara ci li ngay yónnee tey gënul li nga koy yónnee altine, te lu bare ci moom mu gën a bon.
Bu ñu la waxee ñaata la keneen di jot, dafay mel ni àtte ci ni nga doon liggéeye, waaye xalaat boobu jaaduwul ci dëgg gi. Pey yi dañuy sukkandiku ci bés bi ñu la jël, ci li nga laajoon ci jamono jooju, ci ekib bu amoon xaalis ci trimes boobu, ak ci ni marse bi doon doxe ci weer wi ñu xaatimoon kayit gi. Peyu keneen xibaar la ci marse bi, te du àtte ci yaw.
Naka laa soppi benn lim ci ab xayma bu ñu mën a laaje?
Wutal ñaari xibaar yu ci des ci benn liggéey bii te ci wàll bi nga dëkk, ba noppi jël bi gën a kawe ci ñett yi muy sa jubluwaay. Benn lim ab léeb la, ñaar dajeel la, ñett nag njëgu marse la bu nga mën a wax ci lu leer te sa baat du yëngu.
Fu ñaari yi ci des di jóge, ci toftalu bi gën a dox. Ñi nga xam ba noppi te ñuy def sa liggéey feneen, laaj leen ci lu leer, ndaxte ñu bare dinañu la ko wax bu nga leen jëkkee wax sa bos. Xayma yu pey yi ñuy siiwal ci xibaari liggéey yu jëm ci sa liggéey, fu boroom liggéey yi leen di génne, te moom mooy gafaka gi gën a néew jaaxal. Wutkati liggéeykat yi, ñoom dinañu la jox ab xayma ci benn woote, te ñu ngi leen di fey ngir ñu xam ko. Ak xibaar bu pey bu ñu siiwal ci sa liggéey ak sa réew, bu ñu mën a jàng ci neen te du la bàyyi nga sori dëgg gi lool.
Ba noppi falal ab bés. Njumte mi gën a bare fi du jot lim bu jaaduwul, mooy jot lim bu jaadu te defoo ko dara ba at mu jeex. Bindal sa laaj ci ayu-bés bu ñu tànn, ci kayit, laata yég-yég gi di rëcc, ndaxte yég-yég gi mooy karburaŋ bi, te karburaŋ du yàgg.
Lu mu doon su fekkee am na sabab bu wóor bu tax ñuy jot lu ëpp?
Am na yoon yu mu am ci, te xam ko lu baax la, du lu bon. Mën nañu am ab wàll bu yaatu bu nga amul, walla njëgu marse bu xam-xam bu néew, walla waxtaanu pey bu ñu doxal bu gën ni nga doxale sa bos, te benn bu nekk ci ñoom dina la wax lu wóor lu nga war a def ci topp.
Ab natt bu National Bureau of Economic Research siiwal gis na ne nit ñi dañuy am ay jàpp yu jaaduwul yu réy ci pey bi seeni njiit di jot, ak ay jàpp yu jaaduwul yu gën a tuuti waaye yu am ci seeni nawle, te loolu dafay dem ñaari wàll. Wuute gi ngay xalaat mën na gën a tuuti li mu la mel, mën na it gën a réy lool. Kenn mënu koo xam ci benn añ.
Li war ci, bu nga xamee ban ci ñoom la, mooy laaj laaj bi koy soppi ci ab pexe: lan laa war a def ba sama lim mel ni seen bos. Su tontu bi doonee wàll bu yaatu, laajal wàll boobu. Su doonee xam-xam, bindul ci njàng mi. Su doonee waxtaan, defal waxtaan bi. Tontu boobu, ci ni mu mën a mel yépp, lu ñu mën a jëfe la, te loolu moo tax gis sabab bu wóor gën a baax ci ñàkk a gis benn.
Am na it lu mën a am ci lu wér: mës ngaa laaj. Loolu am na solo ñu ko wax te rus ci amul, ndaxte mooy wàll bi gën a yomb a defar ci mbir mii. Nit ñi, duñu leen fey li ñu jar, dañuy fey li ñu déggoo, te déggoo googu waxtaan la bu kenn tàmbali. Ci at mii, yaay ki koy tàmbali.
Doonal ki di wax lim bi ci lu leer
Am na ku la wax ñaata lay jot, te ñemee na ko ci boppam, te mën na doon lu gën a am njariñ lu dal sa liggéey ci at mii mépp. Yég-yég bu jub bi ci nit kooku mooy sant, du mengale, te war nga koo seetlu laata ngoon gi di tëj.
Ba noppi defal ni mu la defe, ndaxte mooy yoon wi gën a gaaw ngir yékkati xayma bi ñu lay natte. Ñi xam njegu liggéey dañuy laaj lu ëpp, jot lu ëpp, te yékkati xayma bi ci seen ginnaaw. Ñi ko xamul dañuy nangu njëg bi njëkk te wàññi xayma bi ci ñépp. Ban ci ñoom ñaar moo di am ci sa bérab liggéey ci juróomi at yu ñëw, dafay aju ci ndax am na ku wax lim bu dëggu ci lu leer, te yaw léegi mën nga ko def.
Ñaari sart ñoo koy def jëf ju wóor, du xel mu yëngu rekk. Joxal sa lim bu bopp te bul mës a jox bu keneen, ndaxte ñaareel bi, ku ko moom moo ko war a jox. Te joxal ko ki mu di jariñ, ci lu neex, du ci mbooloo mi. Gëstu ci moytu xibaar wone na ne nit ñi dinañu bañ xibaar bu am njariñ te ñu koy jox ci neen su mu mën a ëmb ab àtte, kon lu ëpp yaa war a jëkk a jox, du ñu la ko laaj.
Amul benn tegtal ci lii lépp, te amul benn tooñ su nga noppee. Ngoon gu metti nga am, te am nga sañ-sañ di ko yóbbale ci say lim yaw ci sa bopp. Waaye xayma bi nga war a laaje at wu ñëw wi, léegi lañu koy fal, ci nit ñiy wax walla ñi noppi, te benn kàddu gu leer gu jóge ci yaw dafay yëngal xayma bi lu ëpp yaakaar ju bare ne marse bi dina ko gis.
Sources
- National Bureau of Economic Research, How Much Does Your Boss Make? The Effects of Salary Comparisons
- American Economic Association, Journal of Economic Literature, Information Avoidance
- Stanford Medicine, 'Cyclic sighing' can help breathe away anxiety