Sa xarit dafa wax ci noon ci denc gu mu am ngir jamono ju metti, te nga gis ne am nga yéene ju dëgër ci denc waaye xamuloo ban jubluwaay moo war a nekk bu njëkk. Bérab bu baax nga taxaw, ndax laaj la bu am tontu bu wóor, te tontu bi gën na a ndaw ci bi nga doon daw.
Digle yi ci ëpp dañuy tàmbalee ci ñett ba juróom-benni weer yu sa peyam, te loolu dëgg la ci mujj waaye amul benn njariñ tey. Bu nga jóge ci tus, ñetti weer du benn jubluwaay, ab miir la, te jubluwaay bu nga mënul nataal ci sa xel, jubluwaay la bu ngay bàyyi ci noon ci juróomeelu ayu-bés. Kon jubluwaay bu njëkk bi mooy benn weer ci sa peyam yu sax, ci ab kont bu wuute bu nga amul benn kart ci moom. Xët wii dina wax ñaata, ban kont, naka ngay yóbbu xaalis bi fa te sukkandikuwoo ci sa kàttanu bopp, ak lu mbir mi jëm dëgg-dëgg, te loolu mooy wàll wi kenn di leeral.
Ñaata la sama denc bu njëkk ngir jamono ju metti war a nekk?
Benn weer ci sa peyam yu sax. Du benn weer ci li ngay am, te du benn weer ci lépp lu nga sànk weer wu weesu: dëkkuwaay, ndox ak mbëj, asuraans, tukki, feyu bor yu gën a ndaw ak lekk gu jaadu, boole leen benn yoon.
Lim boobu li ci ëpp dafa gën a ndaw ci li nit ñi foog, ndax peyam yu sax benn wàll rekk la ci li ngay sànk, te ndawaayam mooy njariñ bi. Mën na am ci biir benn at ci nit ñi ci ëpp bu ñuy denc lu yem ci peyam gu nekk, te àgg ci moom mooy firndeel ne masin bi mu ngi dox. Consumer Financial Protection Bureau dafa bañ a wax benn lim bu ñépp bokk, ndax loolu sax, te dafay wax nit ñi ñu natt seen jubluwaay ci seen peyam yu ñu foogul yu weesu, te loolu moo gën benn sart bu ñu yaatal.
Bindal lim bi mu nekk ab lim bu wóor te bañ a nekk ab xalaat rekk. Ndencu aar bu ñaari junni ak ñaari téeméer, jubluwaay la. Ndencu aar bu "ay weer yu peyam", njortu la.
Ban kont laa koy dencee?
Ab kontu denc bu wuute ci ab bànk walla ab mbootaayu koom, bu amul benn kart te amul benn tegtal ci sa ekraan bu njëkk ci telefon bi. Jafe-jafe bi du taaru, mooy tabax bi bopp.
Ñetti soxla, te du ci ëpp. Xaalis bi war na wóor, kon denc bu ñu asure te ñu tegu ko ci dara lu mën a daanu ci ayu-bés bi nga ko soxla. War na nekk lu ngay am ci biir benn walla ñaari fan, ndax ndencu aar bu nga mënul am ci ayu-bés bu metti, du ndencu aar. Te war na wuute ak sa xaalisu sànk, ndax xaalis bu toog ci sa kontu jëfandikoo, ab alxames rekk lay sànku te kenn jëlul ci benn dogal.
Bénéfis mooy dolli bu neex te du njariñ bi. Doo am lu bare ci benn weer ci peyam yu sax, te wut taux bu gën tuuti mooy sax xeetu jubalaat bi tax nit ñi di des ci tus beneen at. Ubbil kont bi ci mbootaay mi nga mën a ubbee ayu-bés bii, te toxal ko ci ëllëg bu la neexee.
Tuddal kont bi lu leer te lu wóor, bu sa bànk mën. Xaalis bu tudd "ndencu aar" dafa gën a jafe a laal ci guddig àjjuma ci kanam xaalis bu tudd "denc", ndax turu bi dafay tontu laaj bi nga waroon a werante ak sa bopp.
Naka laa mën a yóbbu xaalis bi fa dëgg-dëgg?
Doxalal ci masin benn toxalin ci bés bi topp peyam bi, te bul mës a def ko bés bi ko jiitu. Tegal ko, ba noppi bàyyi ko: Consumer Financial Protection Bureau dafa wax ne toxalin yu wéy jóge ci kontu jëfandikoo jëm ci kontu denc mooy benn ci yoon yi gën a yomb ngir denc gu wéy, te mooy coppite bi gën a jur njeexital bu bare ak kàttan bu néew ci koomu nit.
Bés bi topp peyam bi moo gën a am solo ci lim bi. Xaalis bu ñu toxal laata ngay xool sa kont, xaalis la bu nga mësul am waxtu ngir am ci ay yég-yég, te yég-yég yi ñoo di dakkal toxalin yi. Tàmbalil ci lim bu bañ a jaaxal dëgg-dëgg. Bu ñaar-fukk ak juróom ci peyam gu nekk mel ni du dara te ñaari téeméer di la tiital, tàmbalil ci ñaar-fukk ak juróom, ndax toxalin bu ndaw bu wéy ba at mi jeex moo gën bu mag bu ñuy dakkal ci mars.
Ñaari gaawal, bu la neexee. Yokkal toxalin bi bés bi sa peyam yokku, laata sa sànk di jëkk a toxu. Te yóbbul xaalis bu dul faral a ñëw ci saa si mu ñëw: ab delloo, ab bonus, ab feyu ginnaaw, lépp lu mësul nekk ci sa jaar-jaaru weer te doo ko namm.
Lu ndencu aar jëm dëgg-dëgg?
Dafay jënd ab dogal ngir yaw. Ndencu aar du dakkal mbir mu ñu foogul mi, dafay dakkal mu soppiku ab dogal bu nga jël ci fukki waxtu ak benn ci guddi ak ab kartu bor ci sa loxo.
Loolu lépp mooy njariñ bi, te dafa gën a jar bénéfis bi kont bi mës a jur. Bu nga amee benn weer ci bànk, defaru oto ab njënd la. Bu amul, defaru boobu bopp, ab bor la, ab peyam, ab feyu bu yeex feneen, ak ñetti ayu-bés yu sa xel xaajoo bi nga soxlaoon ngir sa liggéey dëgg. Gëstu bu Consumer Financial Protection Bureau ci denc ngir jamono ju metti dafa gis wuute gu réy ci melokaanu bor, bor, kàttan ci feyu li ñu la ame ak dundu koom ci diggante kër yi am tolluwaay yu wuute ci denc, te gëstu bu at mu nekk bu Federal Reserve ci koomu kër yi, mu ngi fi ngir toppatoo xeetu jafe-jafe boobu sax.
Ndencu aar mooy itam wuute gi ci diggante bëgg a dimbali nit ak mën koo dimbali: bu nga amee benn weer ci peyam yu sax ci bànk, mën nga fey sa xarit ab awiyoŋ walla nga jële ab fakture ci taabalu nit ci noon, te loolu du soppiku sa jafe-jafe bopp ci ayu-bés bi ciy topp.
Kañ laa war a jóge ci benn weer ba ci ñett?
Bu benn weer bi toogee fa te kenn laalu ko ci benn trimestre bu mat, te toxalin bi soxlawul benn kàttanu bopp. Loolu mooy màndarga ne masin bi mu ngi dox, te ci kaw loolu rekk la jubluwaay bu gën a rëy di nekk ab plan te bañ a nekk njortu.
Ba noppi yokkal jubluwaay bi te bañ a yokk sa kàttan. Ñetti weer mooy yoon wu topp wu ñu tàmm, te juróom-benn jaadu na bu sa dugg-dugg dul yem, walla yaa liggéey sa bopp, walla yaa di kenn ki am xaalis ci sa kër. Bàyyil kont bi bopp, bés bu toxalin bi bopp ak sart bu kart bi bopp. Dara ci jumtukaay bi soppikuwul, liinu mujj bi rekk.
Benn mbir bu ñu waru def: bul tàmbali ci placement laata benn weer bi di am. Du ndax placement dafa am ay musiba ci diir bu gudd, waaye ndax bu amul benn ndencu aar, mbir mu njëkk mi ñu foogul dañu koy fey ci jaay dara ci njëg gu marse bi jox ayu-bés boobu, te loolu mooy ni dogal bu baax ci diir bu gudd di soppikoo dogal bu bon ci diir bu gàtt.
Ndencu aar ab dogal la nga jël ba noppi
Li tax lii bokk ci wàll wu jëm ci am lu ëpp, te du ci denc rekk, mooy ne ndencu aar mooy li lay may nga jëf ni ku am ay tann. Mën nga xaar jaay bu gën a baax. Mën nga bañ kiliyan bi di fey ci yeex. Mën nga bàyyi liggéey bi lay jariñ lu néew ci li muy fey. Benn ci ñoom amul ci ku fakture bu mu foogul di soppiku benn musiba, te ñépp a gën a jar xaalis bi ci kont bi.
Kon tannal lim bi ayu-bés bii, ubbil kont bi, te tegal benn toxalin ci bés bi topp peyam bi. Benn weer ci peyam yu sax la, gën na a ndaw ci li nga foog, te mooy fit wi gën a yomb bu nga mës a jënd.
Gongikuwaay
- Consumer Financial Protection Bureau, An essential guide to building an emergency fund
- Consumer Financial Protection Bureau, Emergency Savings and Financial Security: Insights from the Making Ends Meet Survey and Consumer Credit Panel
- Federal Reserve Board, Survey of Household Economics and Decisionmaking