Tegtal yu gaaw
- Wone sa doxalin bu gën a néew te baax laata sa bu gën a rafet.
- Def fukki disiin yu njëkk ak yu mujj yi ci automatik.
- May sa bopp benn jokkoo, bu nga waajal njëkk.
Am na yeneen yëf yu amul lu dul benn yoon. Odisyoŋ bi, waxtaan wu direkt wi, tur bu mujj bi, waxtaan wu jaboot bi, walla sañ-sañ bi la am ndax kenn wax sa tur ci néeg bu nekkuloo woon. Waajal nga ko, nga nangu ñu àtte la ci, te kañ bu mujj bu bés bi mooy ci ne amul ñaareelu jéema gannaaw jëkk bi.
Loolu rekk war na soppi lu sa waajal di jubluu ci. Bu amee fukki yoon, mën ngaa waajal jamono bu baax te di ko taxaw ci diggante. Bu amee benn yoon rekk, mbir mi mel ni du dara mu mën a jaŋale, doxalin bi mooy ci génn wàllu wi la kenn moom. Kon ci ay dogal yu nga jël njëkk la nga tabax bés bi: ni sa doxalin bu gën a néew te baax di melee, ni fukki disiin yu njëkk yi di dox, ni fukki disiin yu mujj yi di dox, ak lu la yónnee nga jël su am lu jaxasoo.
Naka laa waajal sama bopp ci lu ma amul lu dul benn yoon?
Waajal doxalin bi, waaye du mbir mi mu génn, ndax doxalin bi mooy genn wàll bi nga mën a jaŋale. Tann sa doxalin bu gën a néew te baax, def ci njëkk ak mujj bi automatik, te may sa bopp njëkk benn jokkoo bu nga bàyyeekoo.
Ñatti mbir yooyu, di ñaar-fukk simili la ñu daan def ba dëgëral, te ñu di dindi bëri dogal ci bés bi. Lépp lu ci topp mooy di jaŋale, te jaŋale bu am jaar-jaar bu dëgëral ci njël sax bari na solo ci waxtu ba jaŋale bu di ay diskute ci boppam ci naka mbir mi war a mel.
Am na yeneen njariñ bu dul gëna feeñ. Nit ku am jaar-jaar bu dëgëral, am na fu mu def xel-mu-am su ragal amee, te loolu mooy diggante kàttan gu la dëgëralul ak kàttan gu amul fu mu jëm. Doo di jéem a néewal sa yëf yi nga dégg ci sa biir. Danga di jéem a néewal laaj yu ñu jaayul ci waxtu bi sa yaram di tàmbali génne kàttan.
Lan mooy doxalin bu gën a néew te baax, te lu tax na war a tann ko njëkk?
Mooy jaar-jaar bu genn wàll bu néew ci mbir mi, waaye di sax lu ñu jàppe mu def bu baax, bind ci benn baat laata bés bi. Bu la tann ko laata, jamono bi la war a taxaw bés bi nga taxaw ci néeg bi mu di gën a xóot, foofa la bariwu bés yu benn-yoon di daanu.
Bind ko ni suuf, du ni kaw. "Damay wéy ci ñeenti xaaj yi, damay tontu laaj bi ci njëg wax leer, damay jeexal ci waxtu wi." "Damay woy ko ci diggante gu baax ak dund gu baax, di taxawal note bu mujj bi." "Damay wax turam, damay wax benn léeb, damay toog." Kenn ci ñoom du sa bés bu gën a baax, te loolu mooy njël bi. Bés bu gën a baax bi war naa ñëwub boppam.
Njël bu ñu bindul day yéeg ci kaw su am jarel. Danga di tàmbali comparé lu di am ak jaar-jaar bu nekk ci sa xel rekk, te comparé bi di lekk xel-mu-am bi liggéey bi war ba. Suuf mooy lu ñu la àttee ak àttekat bi kenn moo ko moom.
Bind ko fu nga koy gis benn waxtu laata, te bind ko ci jamono bu jaawale bala mu mel ni mu jekk, du ni am mbir mu ngi ci diskute. Bàyyi ko noonu. Suuf bu nga wax dolli laaj su suba ci bés bi, du suuf bu dëgg, dogal bu dolli la nga jox jaar-jaar bu sa bopp bu amul barab bu baax bu koy tann.
Lan war naa jaŋale su ma mënul jaŋale mbir mi dëgg?
Jaŋale doxalinu tukki yi ak anam yi, ndax ñooy wàll yi war a jóg ci bés bi. Mënoo am ñaareelu odisyoŋ, waaye mën ngaa def ñaar-fukk yoon: dugg, wax baat bu njëkk, tàmbali.
Xaajale bés bi ci wàll yu mën a def ay yoon yu bari. Tukki bi jëm buntu bi. Baat bu njëkk bi. Doxalin bu jóge ci ubbite bi jëm ci njël bu réy bi. Taxawaayu la nga def su laaj bu am ba jotalee laata nga koy xalaat. Wàll bu nekk mooy xam-xam bu ndaw bu am seen doxalin bu bari, te bés bi mooy ci wàll yooyu la ñu topp topp.
Bu ko defee, jaŋale anam yi ci def jaŋale gi ndaw lu gën a metti ci bés bi. Taxaw. Def ko ak sa dàll yi. Def ko ci ni bu tàng, jëkk-jëkk, te amul yaatal, ndax waxtu bu benn-yoon dàkkantal na sax mel noonu. Def benn tur bu am ku la digal te yaa fa toppantu ci lu dulwu tambali. Loolu lépp du ci wéral sa bopp, ndax loolu du xam-xam te du jóg ci bés bi. Mooy ci ñëw ak jamono yu ndaw yu njëkk yu des ci néeg bi.
Naka laa mën a bàyyi bari xalaat ci diggante waxtu bu benn-yoon bi?
Def fukki disiin yu njëkk ak yu mujj yi ci automatik, ngir ñaari waxtu yooyu ñu di gën a jël xel, bañ a laaj dogal ci yaw. Xëcc dafay am su ku am xam-xam tàmbalee wottu lu jekkoo automatik, te wottu boobule moo koy yàqu.
Njàngale yi wóor nañu ci naka mu di jóge. Doxalin bu am xam-xam dafay dox ci ay doxalin yu bañ a soxla xel-mu-am ci wàll wu nekk, jarel dina la woo ngir nga delloosi xel-mu-am boobu, foofa la doxalin bi di jóg gën a bon ci bu jaŋale gi. Jarel it dafay lekk xel-mu-am bu liggéey, te ku am ko bari mooy ku ko gën a ñàkk: ci njàngale yu tëriñ, ñi am xel-mu-am bu ëpp lonkoo yépp ñoo doon jarel wàññi, te ci mbir yu tuuti sax ci xel-mu-am boobu. Am xam-xam bu bari ci xol du ci mbir aar. Mooy mbir mi jarel di jël njëkk.
Ci lu wóor: xam sa baat bu njëkk baat-baat, xam sa jóg bu jëkk ci yaram, xam sa mujj baat ak naka nga génne. Diggante bi mën na tàkk. Dugg ak génn moo di fu nga jëndalee sa bopp ci dogal ci waxtu bu néeg bi di gën a xool.
Lan war naa def su am mbir mu jaxasoo te amul ñaareelu yoon?
May sa bopp benn jokkoo bu nga tann njëkk: benn baat walla jóg bu leer bu la yónnee jël benn yoon rekk. Tann ko laata mooy dindi ndaw lu jaxasoo bañ a mel ni dogal bu ñu jël ci digganteb baat fi kenn ku ne di ko xool.
Bind baat yi dëgg-dëgg ci sa kàddu. "Naa ko wax ci beneen anam." "Bëgg naa dellu ci mbir moomu ci anam bu baax, kon naa jeexal xalaat bii njëkk." Doxalinu wuutkat mooy bar bu mu dellusi. Doxalinu fecckat mooy tàmbali beneen kem ci diggante point yi. Benn baat rekk la, ñu yónnee ko, te jeex na.
Tudd ko laata, dana def dara ci bés bi, su dul ko jëfandikoo mukk sax. Waxtu bu benn-yoon di gën a mel ni am déngg su njumte bi mënul a wéyël, te jokkoo bu ñu waajal dafay def mu mën a wéyël ci ndèndal. Xol bu daw gaaw bu nga jokkoo ak moo dugg mën na jekk mu mel ni waajal, du ni xalaat. Soppi mbindeef boobu, war naa def ko ak baat, du ci ndèndal. Ci njàngale yu woy, wax ak tëriñ ci suuf jarel, ñi tudd loolu di dégg-dégg ni bànneex ñoo raw ñi jéem a dalal seen bopp, te lépp lu ñu def mooy benn baat bu ñu wax laata ñu tàmbali.
Benn yoon rekk mooy laaj bu ndaw ci lu ko mel
Soxlawuloo bés bu mat sëkk. Soxla nga bés bu ñu tann. Doxalin bu gën a néew te baax, ubbite bu automatik, tëj bu automatik, ak jokkoo bu ñu yónnee, ñeenti dogal lañu, te bu ñu ko jël, bés bi amatul dara mu ko war a laaj, lu dul liggéey bi nga xamoon.
Àtte ko ci naka nga ko defe, du ci mbir mi mu génn, ndax mbir mi mu génn am na ci yeneen nit, waaye doxalin bi amul leen ci. Loolu du wàññi njël bi. Mooy lu la mën a dugalaat ci waxtu bu benn-yoon bu ci topp ak loxo yu dëgëral, te bu ci topp bu ci topp, moo tax liggéey bu ñu tabax ci benn-yoon yu bari di tabax.