Am na ba tey benn wàll ci yaw bu ko mën a def. Fecc nga juuti bi ba mu set. Wax nga sa waxtaan ci sa waañ te mu neex. Sànni nga bal bi téeméeri yoon ci salle bu neen. Mënin gi am na, te yaw yaa ko tabax. Li nga bëgg mooy mu feeñ suba si am solo, ci kanamu nit ñi, ci saa su am lu ci bokk.
Loolu am na saafara, te bokkul dëgg-dëgg ci ragal. Jafe-jafe bi mu ngi ci ni ñu tëdde tàggatu gi. Tàggatu yu ëpp dañu leen tabax ngir ñu yég ne dañuy jariñ, waaye loolu du benn lëf ak tabax ko ngir mu wàcc ci bés bi. Wàllbéntu gi ci diggante ñaari yooyu, bés bi rekk lay feeñ.
Saafara si mooy def ba tàggatu gi mel ni bés bi ci wàll yi am solo: génne ci sa xel ci wetu jàngaat, liggéey tuuti ci kaw noflaay bi, tasaare ay jàng yi, te tàggatu ba ci ndoorteel benn yoon ci anam yu jege dëgg-dëgg gi.
Lu tax maa koy mën ci tàggatu te mënuma ko bés bu am solo bi?
Ndaxte tàggatu yu ëpp dañuy tàggat xàmmee, fekk bés bi dafay laaj génne. Jàngaat sa mbind yi, fecc ak enrejistrema bi, sànni bal bi ci bérab bu nga tànn yaw: loolu lépp dafay mel ni lu yomb, waaye yomb ci néeg bu dal du mengoo ak génne ko ci sa xel bés bi.
Am na ñaareelu lu ko waral, te ci yaram wi la nekk. Bu am lu ci bokk dëgg-dëgg, sa yaram dafay soppiku. Sa xol dafay gaaw, sa loxo yi dañuy yëngu, sa xel bu liggéey dafay xat. Ab gëstu bu dajale yeneen gëstu ci tóoxal gu tar ak liggéeyu bopp bi gis na ay njeexital yu ñu mën a natt ci wàll yi nga sukkandiku ci ngir téye ab pexe ci sa xel te dox ci ay tolluwaayam. Bu fekkee ne sa tàggatu yépp ci waañ bu dal la ame, bés bi mooy yoon bu jëkk bi ngay jéem sa mënin ci beneen masin.
Am na ñetteelu lu ko waral, te moo gën a yomb ci ñett yi. Tàggatu yu ëpp ci bérab lañuy am bu bés bi doo bokk ak moom: toog ci wetu taxaw, kenn ci wetu ñu ngi la xool, amul waxtu wu ñu natt ci wetu ñu koy natt, te am nga sañ-sañu taxaw te tàmbaliwaat ci saa su lu bon amee. Mënin gi nga tabax dëgg la. Waaye dañu ko tabax ak ay tegtal yu ko doxal, te bés bi dafay jël yooyu yépp ci benn yoon.
Loolu lépp du wax ne war nga koo néewal sa xel. Dafay wax rekk ne war ngaa tàggatu ni ku xam ne masin bi dina wuute, te loolu la li des di wax.
Nan laa war a tàggatoo génne ci xel ci wetu jàngaat?
Tëjal téere bi te génne mbir mi ci sa xel laata ngay seetlu. Bu loolu weesoo, seetlul, defaral fi ñàkk, te tëjaat ko. Ci gëstu yu Roediger ak Karpicke, ndongo yi ñu jox ay ekzame ci génne benn kayit ci seen xel, ñoo téye lu ëpp lool ñaari fan ak benn ayubés gannaaw ga, ndongo yi jàngaat benn mbind mi ci lim bu tolloo.
Lii du yem rekk ci jàng. Tegal kayitu misig bi te fecc juuti bi. Tëjal sa slide yi te wax sa waxtaan bu ñetti simili ci kaw ci benn miir. Tëjal dokimaa bi te bind fonksioŋ bi. Ci lépp, saa su la neexul, wàll bu neen bi fu dara di ñëwul, moom moo di liggéey bi. Tàggatu bu neex mooy tàggatu bu ñu tëdde ngir wéddi wàll boobu.
Xamal ne dina la naqari. Ci gëstu boobu bopp, jàngaat ci lu bare dafa yokk kóoluteg ndongo yi ne dinañu fàttaliku mbind mi, waaye ci ekzame yi ñu def gannaaw ga, li ñu fàttaliku dafa gën a néew. Beneen mengale gis na ne tàggatu génne ci xel moo indi njariñ lu gën a rëy ci jàng bu am maana ci wetu jàng bu xóot ak nataalu xalaat, ba ci laaj yi laaj ndongo yi ñu génne ay àtte. Tàggatu génne ci xel dafay naqari te dafa gën a doxal, te xam loolu laata mu ame, moo lay may nga sax ci.
Ba fu tàggatu gi war a metti?
Toogal tuuti ci kaw noflaay bi te sori ñàkk gi. Bu ngay jub ci lépp, metti bi dafa gën a néew ngir soppi dara. Bu ngay juum ci li ëpp, njuumte yaa ngay tàggat, te yaa ngi lakk sa jàng bi.
Xàll bu baax mooy toll fu ngay jub ci li ëpp waaye mu bañ a yomb mukk. Loolu moo di li koch bu baax di wax ci salle bi, te dëppoo googu du ay coobare rekk. Yokk kàrfa ndànk-ndànk mooy njàng lii ak ab lim ci wetam: yokkal tuuti diis, bàyyil yaram wi mu ko dajeel, ba noppi yokkaat. Salle bi mooy rekk bérab bi jumtukaay bi gën a feeñe, ndaxte diis bi bind nañu ko ci këru weñ bi.
Tasaarel ay jàng yi itam. Ci benn gëstu bu mag, lu ëpp 1 350 nit jàng nañu ay xam-xam, ñu jàngaat leen gannaaw ay diir yu mën a àgg ci ñetti weer ak genn-wàll, ba noppi ñu ekzamiin leen ba ci benn at. Diir bi indi njeexital bu gën a baax dafay gudd bu ekzame bu mujj bi gën a sore, te loolu mooy wax bu leer ne su nga bëggee sa mënin nekk fa ci atum ëllëg, tàggatu yi war nañu tasaaru te bañ a dajaloo ci benn bés. Ñeenti jàng yu fanweeri simili ci benn ayubés dañuy raw benn jàng bu ñaari waxtu ci dibéer, doonte dibéer moo gën a mel ni lu am solo.
Nan laa war a tàggatoo anam yu dëggu yi?
Ba ci ndoorteel benn yoon laata mu am solo, defal mbir mépp ci anam yu bokk ak bés bi ci wàll yu am solo yi: taxaw bu nga war a taxawee, natt waxtu bu ñu koy natt, wax ci kaw, sol yëre yi, te am ci ndoorteel benn nit ku lay xool. Benn tàggatu bu mat noonu dina la wax yëf yu tàggatu bu neex du la wax mukk.
Bindal ab lim bu gàtt ci li wuute dëgg-dëgg bés bi, ba noppi nga defaraat ñaar walla ñetti yëf yi gën a metti. Lu ëpp mooy lii: ñu ngi la xool, ñu ngi natt sa waxtu, te amuloo sañ-sañu tàmbaliwaat. Ñooñu ñoo soppi sa loxo. Tàngoorug néeg bi amul solo, kon bul yàq sa tàggatu ci moom.
Benn yoon mooy li gën a néew, ñaari yoon moo gën, ak ay fan ci seen diggante, ngir tàggatu bu jëkk bi wax la lu nga war a defar te ñaareel bi firndeel ne defar nga ko. Ku lay xool warul a doon boroom xam-xam. Dafa war a nekk fa rekk, ndaxte ñu ngi la xool, moom moo di li gën a def liggéey bi.
Néeg yi ñuy natte lii ay néegu liggéey yu ordineer lañu: ay seetlu, ay waxtaanu jaay, ay wone, ak waxtaan wi ñuy wax ab lim ci kaw. Ki sos KEEP CALM, Kaʻohele Carlos, def na ay at ci néeg yu mel noonu te yenu na coow li ci wàll ci tàggatu yaram, ndaxte benn séri bu metti mooy dal gu ñu tàggat ci ron diis te dara bokku ci. Moom mooy tàggatu bi gën a yomb ci njëg. Coow li dëgg la, mu ngi ci sa kalandiriye, te li ci bokk rekk mooy bar bi.
Dal gi ci tàggatu gi la bokk, du ay yool
Li ñu wax ci ron lii lépp jariñ na ñu koy wax bu leer, ndaxte safaanu li ëpp ci ndigalu jëf yi di wax la. Dal du lu ngay am bu nga tàggatoo ba mat. Mooy jumtukaay bi tàggatu gi di ñëw ci kawam.
Nit ku dëgër dafay génne li mu xam, jàng néeg bi, gis lu bon bi bu jëkk te defar ko ci saa si. Nit ku tiit te am mënin bu tolloo, dafay ñàkk genn-wàll ci li mu am. Kon tàggatal sa sistemu daanu ni nga tàggate sa baaraam yi: defal ko benn yoon ci anam yu dëggu, seetlul bu wóor li sa yaram def, ba noppi defaat ko ngir ñaareelu yoon bi bañ a doon xibaar bu bees.
Bëggal ko bu metti. Ba noppi tabaxal sa tàggatu ngir bés bi, du ngir yég ne tàggatu nga, te demal wut benn nit ku lay toogal di la xool nga def ko benn yoon laata mu am solo.
Sources
- PubMed, Test-enhanced learning: taking memory tests improves long-term retention
- PubMed, Retrieval practice produces more learning than elaborative studying with concept mapping
- PubMed, Spacing effects in learning: a temporal ridgeline of optimal retention
- National Institutes of Health, PubMed Central, The Effects of Acute Stress on Core Executive Functions: A Meta-Analysis and Comparison with Cortisol